Sau khi tìm hiểu về lĩnh vực tâm lý học quyền lực, tôi bỗng nhớ lại câu chuyện ở Phần Mở đầu của cuốn sách này. Nó gây ấn tượng với tôi rằng, về cơ bản, những bài học ở các chương trước đều có thể tìm thấy trong câu chuyện về chiến dịch Blitz, về những điều đã diễn ra ở London khi bom rơi.

Giới chức Anh đã dự báo về việc tâm lý hoảng loạn sẽ lan rộng trong nhân dân. Cướp bóc. Bạo loạn. Những khủng hoảng này chắc chắn phơi bày những tính cách hung bạo nhất bên trong chúng ta, đẩy chúng ta vào cuộc chiến mà tất cả chống lại tất cả. Nhưng thực tế lại xảy ra theo hướng hoàn toàn ngược lại. Trong thảm họa, con người đã phát huy những phẩm chất tốt đẹp nhất. Cứ như thể chúng bật sẵn một công tắc cài đặt lại cả một tập thể và rồi chúng ta trở lại với bản ngã tử tế của mình.

Bài học thứ hai của chiến dịch Blitz đó là: chúng ta là những động vật sống theo bầy đàn. Cư dân sống tại London cho rằng sự can đảm của họ dưới mưa bom bão đạn là phẩm chất tinh hoa của Anh quốc. Họ coi sự kiên cường giống với môi trên cứng đờ hay khiếu hài hước khô cứng của mình – một nhân tố nữa trong nền văn hóa họ cho là ở bậc cao hơn. Ở Chương 10, chúng ta thấy rằng kiểu xu hướng nhóm này rất đặc trưng ở con người. Chúng ta thường có khuynh hướng suy nghĩ theo kiểu “chúng ta” và “họ”. Bi kịch của chiến tranh là ở chỗ trong nó đều là những phẩm chất tốt đẹp nhất của bản chất con người – trung thành, tình bạn, sự đoàn kết – truyền cảm hứng cho giống loài Homo puppy cầm lấy vũ khí và chiến đấu.

Tuy nhiên, một khi chúng ta chiến đấu ở tuyến đầu, chúng ta thường đánh mất tinh thần chiến đấu anh dũng của mình. Trong Chương 4 và Chương 10 chúng ta thấy rằng con người có thái độ thù ghét sâu xa đối với bạo lực. Trong hàng thế kỉ, nhiều binh sĩ thậm chí còn không đủ can đảm để bóp cò súng. Không dám dùng lưỡi lê. Hầu hết những người bị thương đều do những người ở xa gây ra, họ là các phi công hay những tay súng không bao giờ cần nhìn vào mắt kẻ thù. Đây cũng là một bài học của chiến dịch Blitz, những cuộc tấn công tồi tệ nhất lại đến từ tận tít trên cao.

Khi người Anh lên kế hoạch phản công bằng một chiến dịch oanh tạc, thì chính ảnh hưởng tha hóa của quyền lực đã nuôi dưỡng đầu óc xấu xa của họ. Frederick Lindemann, một thành viên trong nhóm thân cận với Churchill, gạt bỏ mọi bằng chứng cho rằng bom đạn không đánh gục được nhuệ khí. Ông ấy khẳng định rằng mình sẽ khiến người Đức phải khuất phục, và bất kì ai định phản đối ông ấy đều bị gán mác phản bội tổ quốc.

“Thực tế, chính sách ném bom được thông qua với rất ít phản đối là ví dụ điển hình về khả năng thôi miên của quyền lực,” một sử gia nhận xét.[1]

Và điều đó dẫn chúng ta đến câu trả lời cho câu hỏi mà Hobbes và Rousseau nêu ra. Câu hỏi: Bản tính con người là thiện hay ác?

Có hai mặt trong câu trả lời này, vì giống loài Homo puppy là một sinh vật luôn đầy sự đối nghịch. Trước hết, chúng ta là một trong những giống loài thân thiện nhất của giới động vật. Trong phần lớn lịch sử nhân loại, chúng ta sống ở một thế giới khá bình đẳng, không có vua chúa hay quý tộc, tổng thống hay CEO. Họa hoằn mới có cá nhân leo lên nắm quyền, nhưng, như chúng ta thấy ở Chương 11, họ bị lật đổ rất nhanh.

Sự đề phòng mang tính bản năng của chúng ta với người lạ không đặt ra những vấn đề lớn suốt một thời gian dài. Chúng ta biết tên tuổi và mặt mũi bạn bè mình, và nếu chúng ta có gặp một người lạ, chúng ta dễ dàng tìm thấy điểm chung. Chẳng có quảng cáo hay tuyên truyền, không tin tức hay chiến tranh nhằm đặt con người vào thế đối lập. Chúng ta thoải mái rời khỏi một nhóm và gia nhập nhóm khác trong quy trình tạo dựng nên các mạng lưới quan hệ mở rộng.

Nhưng rồi, 10.000 năm trước, rắc rối bắt đầu.

Từ lúc chúng ta bắt đầu định cư ở một nơi và tích góp của cải riêng, bản năng nhóm của chúng ta không còn vô hại nữa. Kết hợp với tình trạng khan hiếm và hệ thống tôn ti trật tự, nó trở nên vô cùng độc hại. Và một khi các thủ lĩnh bắt đầu nuôi dưỡng quân đội để phục vụ mệnh lệnh thì không còn gì ngăn cản những tác động tha hóa của quyền lực nữa.

Trong thế giới mới của những người nông dân và chiến binh, thành phố và nhà nước, chúng ta đứng giữa một đường kẻ mỏng manh giữa sự thân thiện và tâm lý bài ngoại. Chúng ta khát khao cảm giác thuộc về nhau, và chọn cách xua đuổi những người bên ngoài. Chúng ta thấy thật khó để từ chối những thủ lĩnh của mình – thậm chí ngay cả khi họ khiến chúng ta rơi vào những sai lầm của lịch sử. Từ buổi bình minh của nền văn minh, khía cạnh xấu xa nhất của giống loài Homo puppy đã thống trị. Các cuốn sách sử ghi chép lại vô số cuộc tàn sát của người Do Thái và La Mã, Hung Nô và Vandal, Công giáo và Tin Lành, và còn nhiều nữa. Chỉ những cái tên là thay đổi còn cơ chế thì vẫn y nguyên: một khi được truyền cảm hứng bởi tình bằng hữu và bị những kẻ có thế lực yếm thế sách động, con người sẽ làm những việc kinh khủng nhất với nhau.

Đây là tình thế khó khăn đối với chúng ta trong hàng nghìn năm. Thậm chí, các bạn có thể xem lịch sử về nền văn minh như một thiên anh hùng ca tranh đấu chống lại sai lầm lớn nhất mọi thời đại. Giống loài Homo puppy là loài động vật bị đẩy ra khỏi môi sinh tự nhiên của mình. Một loài động vật phơi bày gan ruột mình ra để vượt qua “sự ghép đôi lệch” sâu sắc. Suốt hàng nghìn năm, chúng ta ra sức loại bỏ bệnh tật, chiến tranh và áp bức mà tôi đã viết trong Chương 5 – như một nỗ lực để giải lời nguyền của nền văn minh.

Và xem ra, cho đến gần đây thôi chúng ta mới làm được điều đó.

❀ ❀ ❀

[1] C. TR. Snow, “Science and Government”, The Godkin Lectures (1960).