Tôi sẽ lấy dẫn chứng thêm về một câu chuyện nữa xảy ra vào những năm 60 của thế kỉ trước. Câu chuyện này đã phơi bày một sự thật đau đớn về bản chất con người. Nội dung câu chuyện này không đề cập đến những việc chúng ta làm, mà là những việc chúng ta không làm được. Đây cũng là câu chuyện lặp lại những gì nhiều người Đức, Hà Lan, Pháp, Áo và những người khác trên khắp châu Âu đã phân trần sau khi hàng triệu người Do Thái bị bắt giữ, trục xuất và giết hại trong Thế chiến thứ Hai.

Wir haben es nicht gewußr. “Chúng tôi không hề biết gì.”

Đó là ngày 13 tháng 3 năm 1964, vào lúc 3 giờ 15 phút sáng. Catherine Susan Genovese lái chiếc Fiat đỏ ngang qua biển báo CẤM ĐỖ ánh lên giữa màn đêm, rồi dừng lại bên ngoài ga tàu điện ngầm Austin.

Kitty, như cách mọi người thường gọi cô, giống như một cơn lốc tràn đầy năng lượng. 28 tuổi, cô phát cuồng với việc khiêu vũ và luôn dành thời gian rảnh rỗi cho bạn bè. Kitty yêu thành phố New York và thành phố này cũng yêu mến cô. Đó là nơi cô được là chính mình – nơi cô tự do.

Thế rồi vào một đêm lạnh lẽo, Kitty đang vội lái xe về nhà người bạn gái của mình bởi hôm nay là ngày kỉ niệm một năm họ quen nhau, và tất cả những gì Kitty muốn làm là cuộn mình bên Mary Ann. Khi đến bãi đậu xe, cô nhanh chóng tắt đèn và khóa cửa xe, đi thẳng tới căn hộ cách đó chưa đầy 30 mét.

Nhưng Kitty không hề biết rằng đây sẽ là những giờ khắc cuối cùng trong cuộc đời cô.

“Ôi Chúa ơi, hắn đâm tôi! Cứu với!”

Lúc đó là 3 giờ 19 phút sáng. Tiếng hét xé toạc màn đêm và đủ to để đánh thức cả khu phố. Ở một vài căn hộ quanh đó, đèn bật sáng, cửa sổ được nâng lên và những tiếng làu bàu trong đêm. Một người nói vọng ra: “Để cô gái đó yên”. Nghe vậy, thủ phạm liền bỏ đi.

Nhưng sau đó, kẻ tấn công đã quay lại và nhận ra không có ai đến giúp Kitty, hắn lại dùng dao đâm vào cô. Cô loạng choạng bước đến chỗ góc tường và cố gắng kêu lên: “Tôi sắp chết! Tôi sắp chết!”

Thế nhưng chẳng có ai ra ngoài cả. Chẳng ai buồn nhấc dù chỉ một ngón tay để giúp cô. Thay vào đó, những hàng xóm láng giềng nhòm qua cửa sổ nhà mình, như thể đang xem một chương trình truyền hình thực tế. Một cặp vợ chồng còn kê vài chiếc ghế ra ngồi và vặn nhỏ đèn để nhìn rõ hơn.

Khi kẻ tấn công quay lại lần thứ ba, hắn thấy cô nằm dưới chân cầu thang ngay bên trong căn nhà. Trên gác, Mary Ann vẫn ngủ và chẳng hay biết gì.

Kẻ tấn công đã đâm liên tiếp vào người cô.

Đến 3 giờ 50 phút sáng, cuối cùng cũng có cuộc gọi đầu tiên đến đồn cảnh sát thông báo về vụ tấn công. Người gọi là người hàng xóm mất rất nhiều thời gian cân nhắc xem mình nên làm gì. Cảnh sát đến hiện trường chỉ trong vòng hai phút, nhưng đã quá muộn. “Tôi không muốn bị dính líu,” người gọi điện thừa nhận với cảnh sát.[1]

Câu nói: “Tôi không muốn bị dính líu” nhanh chóng khiến cả thế giới chấn động.

Ban đầu cái chết của Kitty chỉ là một trong 636 vụ giết người diễn ra ở New York vào năm đó.[2] Một mạng sống bị tước đoạt, một tình yêu bị đánh mất và thành phố vẫn tiếp tục nhịp sống sôi động như không hề có chuyện gì xảy ra. Nhưng hai tuần sau, câu chuyện về cái chết của Kitty được đăng tải trên hầu hết các trang báo. Và lần này vụ giết hại đó đã đi vào lịch sử, không phải vì kẻ giết người hay nạn nhân, mà vì thái độ của những người chứng kiến.

Cơn bão truyền thông bắt đầu dâng vào thứ Sáu tuần Thánh ngày 27 tháng 3 năm 1964. “37 người nhìn thấy vụ giết người nhưng không một ai gọi điện báo cho cảnh sát”, tiêu đề lớn trên trang nhất tờ New York Times ghi. Bài báo mở đầu với những dòng sau đây: “Hơn nửa tiếng, 38 công dân khả kính, tuân thủ pháp luật ở Queens nhìn thấy một kẻ giết người bám theo và đâm một phụ nữ với ba lần tấn công khác nhau ở Kew Gardens.” Một cảnh sát đưa ra nhận định, “Lẽ ra Kitty vẫn có thể sống sót nếu ai đó gọi điện thoại thông báo với sở cảnh sát.”[3]

Từ Anh tới Nga, từ Nhật Bản tới Iran, cái tên Kitty đã làm chấn động thế giới, xuất hiện trên hầu hết các kênh thời sự. Đây là bằng chứng, tờ báo Liên Xô Izvestia đưa tin, về thứ “đạo đức rừng rú” của Chủ nghĩa Tư bản.[4] Xã hội Mỹ trở thành “bệnh hoạn như cái xã hội đã đóng đinh Chúa Giê-su”, mục sư ở Brooklyn giảng trong thánh lễ. Một cây viết gạo cội cũng đưa ra lời kết tội những người đồng hương của mình là “một dân tộc vô đạo đức, nhát gan và tàn nhẫn”.[5]

Các nhà báo, nhiếp ảnh gia và các ê-kíp truyền hình đổ về Kew Gardens, nơi Kitty từng sống. Không ai trong số họ có thể hình dung được khu vực này lại đẹp đẽ, gọn gàng và văn minh như thế. Làm sao những cư dân ở một nơi như thế này lại vô cảm, lãnh đạm, thờ ơ với tội ác đến vậy?

“Đó là do những ảnh hưởng âm ỉ của truyền hình”, một người kết luận. “Không”, người khác nói, “chính phong trào nam nữ bình quyền đã biến những người đàn ông thành những gã nhát gan”. Những người khác lại cho rằng đó là trường hợp điển hình cho tình trạng nặc danh của cuộc sống đại đô thị. Vậy thì họ khác gì những người Đức, phủ nhận hoàn toàn các cáo buộc sau thời kì tàn sát người Do Thái? Chẳng phải họ cũng trả lời bằng giọng điệu hết sức thờ ơ: Chúng tôi không hề biết gì!

Đây là bức ảnh nổi tiếng nhất của Kitty Genovese. Bức ảnh chân dung này do cảnh sát chụp năm 1961, ngay sau khi cô bị bắt vì một tội nhẹ (cô làm việc ở một quán rượu và ghi cá cược cho khách hàng quen trong các cuộc đua ngựa). Kitty bị phạt 50 đô la. Bức ảnh chân dung được New York Times chụp lại và lan truyền khắp thế giới. Nguồn: Wikimedia.

Một trong những nhận định được nhiều người đồng tình nhất là của Abe Rosenthal, biên tập viên của tờ New York Times đồng thời là một nhà báo lớn lúc bấy giờ, ông nói: “Những gì xảy ra trong khu chung cư và các ngôi nhà ở phố Austin là triệu chứng của thực tiễn kinh hoàng trong đời sống con người.”[6]

Nói một cách đơn giản, chúng ta đơn độc.

❀ ❀ ❀

[1] Bài viết đầu tiên về vụ giết người, xem Martin Gansberg, “37 Who Saw Murder Didn’t Call the Police”, New York Times (ngày 27 tháng 3 năm 1964).

[2] Nicholas Lemann, “A Call for Help”, The New Yorker (ngày 10 tháng 3 năm 2014).

[3] Gansberg, “37 Who Saw Murder Didn’t Call the Police”, New York Times.

[4] Peter C. Baker, “Missing the story”. The Nation (ngày 8 tháng 4 năm 2014).

[5] Kevin Cook, Kitty Genovese. The Murder, The Bystanders, The Crime That Changed America (New York, 2014), tr. 100.

[6] Abe Rosenthal, “Study of the Sickness Called Apathy”, New York Times (ngày 3 tháng 5 năm 1964).