Vậy có lẽ Thomas Hobbes đã đúng.

Có thể lịch sử của chúng ta là “một cuộc chiến tranh mà tất cả chống lại tất cả”. Không phải giữa những người bạn, mà là giữa những kẻ thù. Không phải với những người chúng ta biết, mà là với những kẻ xa lạ. Nếu đó là sự thật thì lúc này các nhà khảo cổ học đáng ra đã tìm thấy vô vàn hiện vật chứng minh rằng chúng ta hung hãn, và những cuộc khai quật đó chắc chắn sẽ phát hiện ra bằng chứng về việc chúng ta được lập trình cho chiến tranh.

Tôi e là họ đã tìm được. Những manh mối đầu tiên được khai quật vào năm 1924, một người thợ mỏ tìm được hộp sọ của một cá thể giống vượn, nhỏ bé ở vùng Tây Bắc của Nam Phi, bên ngoài ngôi làng Taung. Hộp sọ này được chuyển đến tay nhà giải phẫu học Raymond Dart. Ông xác định nó là của Australopithecus africanus, một trong những loài vượn người đầu tiên đi bằng hai chân – sống vào khoảng hai hoặc ba triệu năm trước.

Ngay từ đầu, Dart rất lo lắng về những phát hiện của mình. Trong quá trình nghiên cứu hộp sọ và xương của những tổ tiên khác của chúng ta, ông phát hiện ra những bộ xương này từng phải chịu nhiều tổn thương. Điều gì gây ra những tổn thương đó? Những phát hiện của ông không mấy vui vẻ. Loài vượn người sơ khai này có thể đã sử dụng đồ đá, ngà voi và sừng để giết con mồi, Dart nói. Và khi quan sát các mẩu xương, ông nhận ra các loài động vật không phải là nạn nhân duy nhất của họ. Họ còn giết hại lẫn nhau.

Sau phát hiện đó, Raymond Dart đã trở thành một trong những nhà khoa học đầu tiên mô tả loài người như những động vật ăn thịt đồng loại khát máu bẩm sinh, và “lý thuyết vượn sát thủ” của ông trở nên nổi tiếng khắp thế giới. Ông nhận thấy rằng: chỉ khi nông nghiệp ra đời vào khoảng 10.000 năm trước, loài người mới chuyển sang một chế độ dinh dưỡng nhân văn hơn. Có thể giai đoạn phôi thai trong nền văn minh của chúng ta là lý do khiến tất cả mọi người đều miễn cưỡng thừa nhận rằng, trong sâu thẳm, chúng ta thực sự là gì.[1]

Bản thân Dart không có những băn khoăn như vậy. Ông viết, tổ tiên xa xưa nhất của chúng ta “thừa nhận họ là những kẻ giết người: những sinh vật ăn thịt, chuyên tóm sống những con mồi, dùng vũ lực đập chúng tới chết, xé xác con mồi, chặt từng chi của chúng thành nhiều mảnh, rồi thỏa mãn cơn khát cồn cào bằng dòng máu nóng của con mồi và ngấu nghiên chất thịt thâm tím đó.”[2]

Dart chính là người đặt nền tảng cho “mùa săn bắn” mới của giới khoa học. Hiện tại, các nhà khoa học đang tiếp bước chân ông. Và người đầu tiên phải kể đến là Jane Goodall, chuyên nghiên cứu những anh em họ tinh tinh của chúng ta ở Tanzania. Từ lâu, tinh tinh vốn được xem là những sinh vật ăn cỏ thích yên tĩnh, tuy nhiên đến năm 1974, bà cảm thấy choáng váng khi chứng kiến một cuộc chiến giữa hai đàn tinh tinh.

Suốt bốn năm, hai đàn tinh tinh đã tiến hành những cuộc chiến tàn bạo. Quá kinh hoàng, Goodall đã giữ kín phát hiện của mình khá lâu, và khi bà chia sẻ những phát hiện đó cho thế giới, nhiều người không tin bà. Bà miêu tả cảnh những con tinh tinh “khum tay hứng máu trào ra từ mũi nạn nhân đang chảy máu, chúng uống máu, vặn đứt từng chi, dùng răng xé từng mảnh da.”[3]

Một sinh viên của Goodall, một nhà linh trưởng học có tên Richard Wrangham (và là cố vấn của Brian Hare ở Chương 3), vào những năm 1990 đã đưa ra lập luận rằng tổ tiên của chúng ta hẳn là một loài tính tinh. Khi Wrangham lần theo gia phả trực hệ bắt đầu từ những linh trưởng ăn thịt này tới những cuộc chiến tranh xảy ra trong thế kỉ 20, ông phỏng đoán rằng chiến tranh đơn giản là ăn sâu vào máu chúng ta, và “con người hiện đại là những kẻ sống sót đáng ngạc nhiên sau một thói quen hung hãn chết người liên tục suốt năm triệu năm.”[4]

Điều gì khiến ông đưa ra kết luận này? Rất đơn giản: Kẻ nào mạnh thì sống sót, kẻ yếu ớt sẽ phải chết. Tinh tinh có thiên hướng hợp thành bầy và phục kích những đồng loại đơn độc, rất giống một nhóm du côn phát huy bản năng cơ bản của chúng trên sân trường.

Các bạn có thể đang nghĩ: thế cũng ổn và tốt, nhưng các nhà khoa học đang nói về tinh tinh và những loài vượn khác. Còn Homo puppy không phải là loài độc nhất vô nhị hay sao? Lẽ nào chúng ta đã không chinh phục thế giới vì chúng ta rất hòa nhã? Các dấu vết khảo cổ đã thực sự cho thấy gì về những ngày khi chúng ta vẫn còn đang săn bắt và hái lượm?

Những nghiên cứu ban đầu dường như mang đến góc nhìn rõ ràng. Năm 1959, nhà nhân chủng học Elizabeth Marshall Thomas xuất bản một cuốn sách về người !Kung, hiện vẫn sống ở sa mạc Kalahari.[5] Tên sách là gì ư? The Harmless People (tạm dịch: Người vô hại). Thông điệp của cuốn sách rất phù hợp với tinh thần những năm 1960, khi một thế hệ mới các nhà khoa học thiên tả xuất hiện trong giới nhân chủng, hăng hái dành cho tổ tiên của chúng ta một sự thay đổi lột xác kiểu Rousseau. Họ khẳng định: bất kì ai muốn biết trong quá khứ chúng ta sống thế nào, chỉ cần nhìn những cư dân du mục vẫn lang thang ngày nay thì sẽ rõ.

Thomas và các đồng nghiệp của bà đã cho chúng ta thấy rằng, mặc dù thỉnh thoảng vẫn xảy ra tình trạng ẩu đả trong rừng hay trên thảo nguyên, nhưng “những cuộc chiến tranh” bộ lạc này chẳng khác gì việc chửi bới nhau. Đôi lúc, sẽ có kẻ để vuột một mũi tên, nhưng nếu một hay hai chiến binh bị thương thì các bộ lạc thường kêu réo cả ngày. Thấy không? Các học giả cấp tiến nói Rousseau đã đúng; người thượng cổ thật sự là những người nguyên thủy cao thượng.

Tuy nhiên, thật buồn cho những người theo quan điểm của Rousseau, bằng chứng để phản bác quan điểm của họ nhanh chóng chất thành đống.

Các nghiên cứu quan trọng của những nhà nhân chủng sau này đã chỉ ra rằng, lý thuyết vượn sát thủ cũng đúng với cư dân săn bắt hái lượm. Những trận chiến mang tính nghi thức của họ trông thì có vẻ vô hại, nhưng những cuộc tấn công đẫm máu được thực hiện vào ban đêm cùng các vụ tàn sát đàn ông, đàn bà và trẻ con thì không dễ giải thích chút nào. Ngay cả với người !Kung, khi xem xét một cách kĩ hơn thì chúng ta cũng sẽ nhận ra họ khát máu như thế nào. (Và tỉ lệ giết người tăng vọt sau khi lãnh thổ !Kung thuộc quản lý của nhà nước vào những năm 1960. Tức là, khi cuốn Leviathan của Hobbes đề xuất áp đặt chế độ pháp trị.)[6]

Và đó chỉ mới là sự kiện mở màn. Năm 1968, nhà nhân chủng học Napoleon Chagnon đã công bố nghiên cứu gây chấn động về người Yanomami ở Venezuela và Brazil. Tên sách là gì ư? The Fierce People (tạm dịch: Người hung bạo). Nội dung cuốn sách mô tả một xã hội “trong trạng thái chiến tranh triền miên”. Tệ hơn, nó tiết lộ rằng những kẻ giết người cũng có thêm vợ và con – có nghĩa là bạo lực đã nằm trong máu chúng ta.

Nhưng luận điểm này không thật sự được chứng minh cho tới năm 2011, qua việc xuất bản cuốn sách đồ sộ The Better Angels of Our Nature (tạm dịch: Những thiên thần tốt đẹp trong bản chất chúng ta) của Steven Pinker. Đó là kiệt tác của một nhà tâm lý được xếp vào hàng những trí thức có tầm ảnh hưởng nhất thế giới: một công trình nghiên cứu đồ sộ với 802 trang sách, với cỡ chữ cực nhỏ và dày đặc biểu đồ cùng bảng biểu. Cuốn sách là vũ khí hoàn hảo để đánh gục kẻ thù của bạn.

Pinker viết: “Ngày nay, chúng ta có thể chuyển từ việc kể những câu chuyện sang các con số.”[7] Và những con số ấy tự nói lên tất cả. Tỉ lệ trung bình các bộ xương khai quật tại 21 địa điểm khảo cổ cho thấy dấu hiệu của một cái chết dữ dội? 15%. Tỉ lệ trung bình những cái chết do bạo lực ở tám bộ lạc vẫn lang thang ngày nay? 14%. Tỉ lệ tử vong vì bạo lực trung bình trong thế kỉ 20, kể cả hai cuộc thế chiến? 3%. Còn tỉ lệ trung bình hiện nay?

Một phần trăm.

“Chúng ta có một khởi đầu hết sức ghê rợn.” Pinker đồng tình với Hobbes trong quan điểm bạo lực ăn vào máu chúng ta.[8] Sinh học, nhân chủng học và khảo cổ học đều có mũi tên chỉ về một hướng: con người có thể tử tế với bạn bè của họ, nhưng lại máu lạnh khi đối xử với người ngoài. Thực tế, chúng ta là những sinh vật hiếu chiến nhất trên hành tinh. May thay, Pinker đã có những trấn an đối với độc giả của mình, chúng ta cao thượng nhờ “những ngón nghề của nền văn minh”.[9] Việc phát minh ra nông nghiệp, chữ viết và nhà nước đã giúp chúng ta chế ngự những bản năng hung bạo của mình, khoác một tấm áo dày của văn minh lên bản chất tàn bạo, xấu xa của chúng ta.

Dưới sức nặng của toàn bộ số liệu thống kê được đưa ra trong bộ sách đồ sộ này, vụ việc dường như khép lại. Suốt nhiều năm, tôi nghĩ quan điểm của Steven Pinker và Hobbes đã đúng, còn quan điểm Rousseau thật dở hơi. Suy cho cùng, các kết quả đã rõ ràng và số liệu thì không biết nói dối.

Thế rồi tôi tìm ra Đại tá Marshall.

❀ ❀ ❀

[1] Raymond Dart, “The Predatory Transition from Ape to Man”, International Anthropological and Linguistic Review (số 4,1953).

[2] Như trên

[3] Rami Tzabar, “Do Chimpanzee Wars Prove That Violence Is Innate?” bbc.com (ngày 11 tháng 8 năm 2015).

[4] Richard Wrangham và Dale Peterson, Demonic Males: Apes and the Origins of Human Violence [New York, 1996), tr. 63.

[5] Kí hiệu “!” chỉ âm thanh lách tách là một phăn của ngôn ngữ !Kung.

[6] Richard Lee, The !Kung San (New York, 1979), tr. 398.

[7] Steven Pinker, The Better Angels of Our Nature. Why Violence Has Declined (London, 2011), tr. 36.

[8] Như trên, tr. xxi.

[9] Như trên