Khi đọc tác phẩm của Dacher Keltner về tâm lý học quyền lực, tôi bắt đầu hiểu sự phát triển của tài sản tư hữu và nông nghiệp có thể khiến giống loài Homo puppy lầm đường lạc lối như thế nào.

Trong hàng nghìn năm, chúng ta chọn những người tử tế và đặt họ làm thủ lĩnh của chúng ta. Thậm chí, từ thời tiền sử, chúng ta đã nhận thức rất rõ rằng quyền lực có thể khiến con người bị tha hóa, cho nên chúng ta cũng thúc đẩy việc tạo ra một hệ thống nhằm gây sức ép lên đồng loại và cảm giác xấu hổ nhằm kiểm soát các thành viên trong nhóm.

Nhưng 10.000 năm trước, việc lật đổ kẻ có sức mạnh trở nên khó khăn hơn. Khi chúng ta định cư trong các thành phố, các bang và những kẻ cai trị chúng ta giành được quyền chỉ huy toàn bộ quân đội, lúc đó một câu chuyện phiếm hay một ngọn giáo ngắm chuẩn cũng không đủ để lật đổ những người cai trị chúng ta. Đơn giản là vua chúa không bao giờ cho phép họ bị phế truất. Tương tự như vậy, các vị tổng thống không bao giờ bị hạ bệ bởi những lời chế nhạo và giễu cợt.

Một số sử gia nghi ngờ rằng giờ đây chúng ta thực sự rơi vào tình trạng bất bình đẳng. Chẳng hạn, Yuval Noah Harari viết rằng “các xã hội phức tạp của loài người dường như được xây dựng trên hệ thống thứ bậc tưởng tượng và sự phân biệt đối xử đầy bất công”.[1] (Và bạn có thể chắc rằng những tuyên bố như vậy lại được rất nhiều người ủng hộ và chấp thuận).

Nhưng điều khiến tôi thấy thú vị đó là người dân khắp thế giới không ngừng tìm cách thuần hóa giới lãnh đạo của họ, thậm chí ngay cả sau khi các tộc trưởng và vua chúa xuất hiện. Một giải pháp rõ ràng và hiệu quả hơn đó là tiến hành những cuộc cách mạng. Mọi cuộc cách mạng, dù là Cách mạng Pháp (1789), Cách mạng Nga (1917), hay Mùa xuân Ả Rập (2011), đều được tiếp sức bởi cùng một động lực: quần chúng tìm cách lật đổ một bạo chúa.

Tuy nhiên, hầu hết các cuộc cách mạng đều nhận chung một kết quả là thất bại thảm hại. Một kẻ chuyên quyền bị hạ bệ chẳng được bao lâu thì một thủ lĩnh mới xuất hiện và họ lại rơi vào thói tham quyền vô độ. Sau Cách mạng Pháp là Napoleon. Sau Cách mạng Nga là Stalin. Hay như Ai Cập cũng bị một nhà độc tài khác cai trị. Các nhà xã hội học gọi điều này là “Quy luật muôn đời của chế độ đầu sỏ”[2]: thậm chí cả những người theo Xã hội Chủ nghĩa và Cộng sản Chủ nghĩa, với tất cả những lý tưởng được họ ngợi ca về tự do và bình đẳng, cũng chẳng thể miễn nhiễm trước sự tha hóa của việc có quá nhiều quyền lực.

Một số xã hội khắc phục điều này bằng việc xây dựng một hệ thống phân tán quyền lực hay còn gọi là nền dân chủ (tiếng Anh là democracy). Mặc dù bản chất của từ này cho thấy, nhân dân là người nắm quyền (trong tiếng Hy Lạp cổ, demos nghĩa là “nhân dân” và kratos nghĩa là “quyền lực”), nhưng trên thực tế nó thường không vận hành theo cách đó.

Rousseau từng nhận xét rằng hình thức chính quyền này, gọi chính xác hơn là một “tầng lớp quý tộc được lựa chọn” vì thực tế người dân không nắm một chút quyền lực nào. Thay vào đó chúng ta được phép quyết định ai sẽ lãnh đạo chúng ta. Cũng rất dễ nhận ra là ban đầu mô hình này được thiết kế nhằm gạt bỏ những thành viên tầm thường trong xã hội. Chẳng hạn như với bản Hiến pháp Mỹ, các sử gia đồng ý rằng “về bản chất đó là một văn kiện quý tộc được vạch ra để kiểm tra các khuynh hướng dân chủ của thời kì đó”.[3] Những Người cha Lập quốc Mỹ[4] chưa bao giờ có ý định để số đông quần chúng đóng vai trò quan trọng trong chính trị. Ngay cả hiện tại, dù bất kì công dân nào cũng có thể ứng cử vào một vị trí trong chính quyền, nhưng rất khó để thắng cử nếu không tiếp cận được một mạng lưới quý tộc gồm các nhà tài trợ và vận động hành lang. Không có gì ngạc nhiên khi “nền dân chủ” Mỹ lại trưng ra những khuynh hướng gia tộc – hãy nghĩ đến nhà Kennedy, nhà Clinton và nhà Bush.

Hết lần này đến lần khác chúng ta luôn hi vọng về những nhà lãnh đạo tốt hơn, nhưng thường những hi vọng đó đều tiêu tan. Theo như Giáo sư Keltner nói thì quyền lực khiến con người mất đi lòng tốt và sự khiêm nhường, vốn là nguyên nhân để họ được bầu chọn, hay thực sự họ chưa bao giờ có những phẩm chất ấy. Trong một xã hội được tổ chức theo thứ bậc, những Machiavelli thường đi trước một bước và họ có thứ vũ khí bí mật tối hậu để đánh bại đối phương.

Họ không biết xấu hổ.

Lúc trước chúng ta đã thấy rằng giống loài Homo puppy tiến hóa để trải nghiệm sự xấu hổ. Có một lý do thế này, trong số tất cả các loài động vật, con người là một trong rất ít loài biết đỏ mặt. Suốt hàng nghìn năm, xấu hổ là cách chắc chắn nhất để cảm hóa những thủ lĩnh của chúng ta, và ngày nay điều này vẫn còn tác dụng, xấu hổ thường hiệu quả hơn các quy định và luật pháp hay sự chỉ trích và ép buộc, vì những người cảm thấy xấu hổ luôn biết tự điều chỉnh bản thân. Chẳng hạn như họ đỏ mặt vì cứ ấp úng khi đọc một bài phát biểu, hay đỏ mặt khi họ bỗng trở thành trung tâm của sự đàm tiếu.[5]

Rõ ràng, xấu hổ cũng có mặt trái (chẳng hạn xấu hổ vì nghèo đói), nhưng hãy thử hình dung xã hội sẽ thế nào nếu sự xấu hổ không tồn tại. Đó sẽ là địa ngục!

Tuy nhiên, điều đáng buồn là vẫn có những người không cảm thấy xấu hổ, bởi vì có thể họ bị nghiện quyền lực hay thuộc nhóm thiểu số ít ỏi sinh ra với những đặc điểm rối loạn nhân cách chống đối xã hội. Những cá nhân như vậy sẽ không thể tồn tại lâu trong các bộ lạc du mục. Họ sẽ bị tống ra khỏi nhóm và bị bỏ mặc cho chết một mình. Nhưng trong các tổ chức hiện đại của chúng ta, thực tế những kẻ rối loạn nhân cách chống đối xã hội dường như lại đang đi trước vài bước trên nấc thang sự nghiệp. Các nghiên cứu cho thấy rằng khoảng 4-8% các CEO có triệu chứng rối loạn nhân cách được chẩn đoán, trong khi đó chỉ 1% số người dân mắc triệu chứng này.[6]

Trong xã hội dân chủ hiện đại ngày nay, vô liêm sỉ lại trở thành lợi thế tương đối lớn. Các chính trị gia không bị sự xấu hổ cản trở, họ được tự do làm những điều người khác không dám. Bạn có dám gọi mình là nhà tư tưởng xuất chúng nhất đất nước không? Bạn có dám vênh vang về khả năng tình dục của mình không? Bạn có lỡ nói dối và ngay sau đó lại nói những điều khác mà chẳng hề lỡ một nhịp không? Trong những trường hợp như vậy, thường thì mọi người sẽ bị sự xấu hổ chế ngự – như cách mọi người để lại chiếc bánh cuối cùng trên đĩa. Nhưng những kẻ không biết xấu hổ lại chẳng hề quan tâm tới điều đó. Cách hành xử thô bạo của họ đã mang lại lợi ích cho giới truyền thông hiện đại (mediacracy) của chúng ta, vì thời sự thường chạy theo những tin tức bất thường và vô lý.

Trong thế giới này, không phải những thủ lĩnh thân thiện nhất và đồng cảm nhất leo lên đến vị trí cao nhất, mà là những kẻ trái ngược với họ. Trong thế giới này, những kẻ vô liêm sỉ vẫn sống sót.

❀ ❀ ❀

[1] Harari, Sapiens, tr. 153.

[2] Tiếng Anh là: Iron Law of Oligarchy. Đây là thuật ngữ do Roberto Michels (1876-1936) đặt ra để mô tả tuyên bố của ông rằng, ngay cả các đảng xã hội chủ nghĩa, tức là các đảng tuyên xưng chế độ dân chủ nội bộ nhưng trên thực tế lại bị một nhóm tinh hoa kiểm soát: “Nói đến tổ chức là nói đến chế độ đầu sỏ”.

[3] Noam Chomsky, “What is the Common Good?”, Truthout (ngày 7 tháng 1 năm 2014).

[4] Tiếng Anh là American Founding Fathers, là một nhóm gồm bảy người đã đứng lên thống nhất và lãnh đạo 13 thuộc địa ở Bắc Mỹ trong cuộc each mạng Mỹ chống lại sự cai trị của Vương quốc Anh. Họ bao gôm: John Adams, Benjamin Frankin, Alexander Hamilton, John Jay, Thomas Jefferson, James Madison và George Washington.

[5] Việc sự xấu hổ có hiệu quả như thế nào gần đây được minh chứng lại qua phong trào #MeToo. Bắt đầu từ tháng 10 năm 2017, hàng nghìn phụ nữ đánh gục cả loạt nam giới quá khích theo cách gợi nhớ rất rõ đến cách đười ươi bonobo cái kiềm chế đối thủ và các bộ lạc du mục thuần hóa những kẻ ưa bắt nạt. Bằng việc công khai làm nhục thủ phạm, những kẻ khác sẽ nghĩ kỹ trước khi có hành vi tương tự.

[6] Olivia Solon, “Crazy at the Wheel: Psychopathic CEOs are Rife in Silicon Valley, Experts Say”, Guardian (ngày 15 tháng 3 năm 2017). Xem thêm Karen Landay, Peter, D. Harms và Marcus Credé, “Shall We Serve the Dark Lords? A Meta-Analytic Review of Psychopathy and Leadership”, tạp chí Applied Psychology (tháng 8 năm 2018).