Nơi đây dường như khó có thể xảy ra cuộc cách mạng. Thành phố ở miền Tây Venezuela, Torres, với dân số chưa đầy 200.000 người, được một tầng lớp tinh hoa nhỏ kiểm soát suốt hàng trăm năm.[1] Nhưng chính ở Torres, những công dân bình thường lại tìm được câu trả lời cho một trong số những câu hỏi lớn nhất thời đại của chúng ta. Làm cách nào chúng ta có thể lấy lại niềm tin vào chính trị?
Làm thế nào chúng ta có thể dập tắt con sóng hoài nghi trong xã hội? Và làm thế nào chúng ta có thể cứu vãn nền dân chủ?
Các nền dân chủ khắp thế giới bị ảnh hưởng bởi ít nhất bảy đại dịch. Đảng phái suy thoái. Công dân không còn tin tưởng nhau. Các nhóm thiểu số bị loại trừ. Cử tri không quan tâm đến chính trị. Chính trị gia sa đọa. Người giàu trốn thuế. Ngày càng có nhiều người nhận ra rằng nền dân chủ hiện đại của chúng ta ngập trong bất bình đẳng.
Thành phố Torres đã tìm ra một phương thuốc cho tất cả những vấn đề này. Đến giờ, khi đã được thử nghiệm và kiểm chứng trong suốt 25 năm qua, giải pháp tại Torres đơn giản đến không tin nổi. Nó được tiếp nhận trên khắp thế giới, nhưng hiếm khi được giới truyền thông săn đón. Có lẽ vì, cũng như Buurtzorg và Agora, đó là một sáng kiến thực tế dựa trên một quan điểm hoàn toàn khác với bản chất con người mà chúng ta từng biết. Torres không xem con người là tự mãn hay hạ thấp họ thành những cử tri giận dữ, mà thay vào đó đặt ra câu hỏi rằng: Sẽ thế nào nếu có một công dân xây dựng và tận tâm bên trong mỗi chúng ta?
Nói khác đi: Sẽ sao nếu nền dân chủ thật sự là khả dĩ?
Câu chuyện Torres bắt đầu ngày 31 tháng 10 năm 2004. Vào ngày bầu cử, hai ứng viên của hai đảng đối lập tranh cử chức thị trưởng thành phố Venezuela. Thị trưởng tại vị là Javier Oropeza, một chủ đất giàu có và nhận được sự hậu thuẫn rất lớn của giới truyền thông. Nhân vật thứ hai là Walter Cattivelli, được sự ủng hộ của chính đảng quyền lực của tổng thống đương nhiệm Hugo Chavez.
Người dân không có nhiều lựa chọn. Oropeza hoặc Cattivelli – nhưng dù là ai thì vấn nạn tham nhũng sẽ vẫn tiếp tục hoành hành tại thành phố này. Chẳng hề có dấu hiệu nào cho thấy Torres sắp sáng tạo lại tương lai của nền dân chủ.
Trên thực tế, còn có một ứng viên nữa, tuy nhiên đó là người ít được nhắc đến. Julio Chavez (không có mối quan hệ gì với Tổng thống Hugo Chavez) thu hút được một số người ủng hộ gồm có số ít sinh viên, các hợp tác xã và nhà hoạt động nghiệp đoàn. Cương lĩnh của ông ấy, có thể tóm lược trong một câu duy nhất, hết sức hồn nhiên: nếu Julio được bầu làm thị trưởng, ông sẽ trao hết quyền hành cho công dân của Torres.
Các đối thủ của Julio còn chẳng coi ông là một đối thủ. Chẳng ai nghĩ ông có cơ hội trúng cử. Nhưng nhiều khi những cuộc cách mạng lớn nhất lại bắt đầu ở nơi bạn ít ngờ đến nhất. Ngày Chủ Nhật tháng 10 đó, chỉ với 35,6% số phiếu trong cuộc đua tay ba này, Julio Chavez đã được bầu làm thị trưởng Torres với kết quả rất sít sao.[2]
Và ông đã giữ lời hứa.
Cuộc cách mạng ở Torres bắt đầu với hàng trăm cuộc họp. Mọi cư dân đều được chào đón – không chỉ để tranh luận về các vấn đề, mà còn để đưa ra những quyết định thật sự. 100% ngân sách đầu tư của thành phố, xấp xỉ 7 triệu đô la, dành cho người dân.
Tân thị trưởng tuyên bố đã đến lúc có một nền dân chủ thực sự. Đã đến lúc người nắm thực quyền không phải là các công chức và chính trị gia, mà chính là công dân của Torres.
Nhóm tinh hoa của thành phố cảm thấy kinh hãi khi chứng kiến hệ thống tham nhũng của họ bị tan rã. “Họ nói rằng thế này thì khác nào vô chính phủ,” Julio (mọi người đều gọi vị thị trưởng mới bằng tên riêng) nhớ lại trong một cuộc phỏng vấn do một nhà xã hội học người Mỹ thực hiện. “Họ nói rằng tôi bị điên khi từ bỏ quyền lực của mình.”[3]
Thống đốc bang Lara, mà Torres là một thành phố thuộc bang đó, rất giận dữ vì Oropeza, con rối của ông ấy, đã bị nhân vật mới nổi này hạ gục. Ông ấy quyết định cắt tài trợ thành phố và bổ nhiệm một hội đồng mới. Nhưng ông đã không tính đến sự đồng thuận và ủng hộ của người dân dành cho vị thị trưởng mới này. Hàng trăm cư dân tuần hành đến tòa thị chính, từ chối về nhà cho tới khi yêu cầu về ngân sách của họ được chấp thuận.
Cuối cùng, người dân đã giành chiến thắng. Trong vòng 10 năm Julio Chavez nắm giữ cương vị thị trưởng, Torres đạt được những bước tiến bằng vài thập kỉ trước cộng lại. Tham nhũng và cơ chế xin cho đã giảm đáng kể, một nghiên cứu của Đại học California đã chứng minh rằng số người dân tham gia vào chính trị nhiều hơn bao giờ hết. Những ngôi nhà và trường học mới mọc lên, những con đường mới được mở và các khu phố cũ được sửa chữa khang trang.[4]
Cho đến hiện tại, Torres nhận được một trong những khoản ngân sách đóng góp lớn nhất thế giới. Khoảng 15.000 người đóng góp vào ngân sách thành phố, và các cuộc họp được tổ chức sớm mỗi năm tại 560 địa điểm trên khắp thành phố. Mọi người được hoan nghênh đệ trình những đề xuất và bầu người đại diện. Người dân Torres cùng nhau quyết định xem nên phân bổ hàng triệu đô la thu nhập thuế của mình như thế nào cho hợp lý.
Một cư dân nhận xét: “Trong quá khứ, các quan chức chính phủ ngồi lì trong phòng máy lạnh và ra các quyết định. Thậm chí họ không bao giờ đặt chân tới các cộng đồng, nơi đã bầu chọn cho họ. Vì thế bạn nghĩ ai là người có thể đưa ra một quyết định tốt nhất cho lợi ích của chúng tôi, một quan chức trong văn phòng chưa bao giờ đến cộng đồng của chúng tôi, hay người từ chính cộng đồng bước ra?”[5]
❀ ❀ ❀
[1] Các thành phố ở Venezuela hơi giống các hạt tại các bang Hoa Kỳ, đây cũng là nơi chính quyền địa phương vận hành và thị trường được bầu chọn.
[2] Gabriel Hetland, “Emergent Socialist Hegemony in Bolivarian Venezuela: The Role of the Party”, trong Susan J. Spronk và Jeffery R. Webber, Crisis and Contradiction: Marxist Perspectives on Latin America in the Global Political Economy (Leiden, 2015), tr. 131.
[3] Gabriel Hetland, “Howto Change the World: Institutions and Movements Both Matter”, tạp chí Berkeley Journal of Sociology (ngày 3 tháng 11 năm 2014).
[4] Về nội dung có sức thuyết phục, xem Gabriel Hetland, “Grassroots Democracy in Venezuela”, The Nation (ngày 30 tháng 1 năm 2012).
[5] Như trên.
