Muốn hiểu về chủng người, trước tiên chúng ta cần biết mình ở đâu trong bậc thang tiến hóa, chúng ta chỉ là một loài sơ sinh, một giống loài vừa mới xuất hiện. Hãy giả định toàn bộ lịch sử sự sống trên trái đất là 1 năm thay vì 4 tỉ năm như chúng ta vẫn biết, thì mãi cho tới giữa tháng 10, vi khuẩn mới có chỗ đứng. Tận tháng 11 thì những loài động vật giống như chúng ta biết mới xuất hiện, với các mầm và cành, xương và não.
Còn loài người thì sao? Chúng ta xuất hiện vào khoảng 11 giờ đêm ngày 31 tháng 12. Sau đó, chúng ta mất một tiếng loanh quanh ở vị trí là những cư dân săn bắt, hái lượm; rồi bắt đầu phát minh ra nông nghiệp lúc 11 giờ 58 phút đêm. Còn những thứ mà chúng ta cho là “lịch sử”: kim tự tháp, lâu đài, các hiệp sĩ, công nương, máy hơi nước và tên lửa… diễn ra vào 60 giây cuối cùng trước nửa đêm.
Trong chớp mắt, Homo sapiens (người tinh khôn) cư trú trên khắp mặt đất, từ những lãnh nguyên lạnh lẽo nhất tới những sa mạc nóng nhất. Thậm chí, chúng ta trở thành giống loài đầu tiên vượt ra khỏi hành tinh để đặt chân lên mặt trăng.
Nhưng tại sao lại là chúng ta? Tại sao phi hành gia đầu tiên lại không phải là một quả chuối? Một con bò? Hay một con tinh tinh?
Những câu hỏi trên nghe có vẻ thật ngớ ngẩn. Tuy nhiên, có một điều mà chúng ta cần lưu ý đó là, chúng ta giống quả chuối tới 60%, giống bò tới 80% và giống tinh tinh tới 99%. Tại sao chúng ta uống sữa bò thay vì chúng uống sữa của chúng ta? Tại sao chúng ta lại nhốt tinh tinh vào lồng thay vì ngược lại? Tại sao chỉ 1% lại tạo ra sự khác biệt lớn như vậy?
Suốt một thời gian dài, chúng ta tự cho mình đặc quyền là đứa con của Thượng Đế. Loài người giỏi hơn, khôn ngoan hơn và ưu việt hơn so với mọi giống loài khác – là đỉnh cao trong công trình sáng tạo của Thượng Đế.
Chúng ta hãy hình dung khoảng 10 tỉ năm trước (khoảng ngày 30 tháng 12), một sinh vật lạ ghé thăm Trái đất. Liệu chúng có dự đoán được sự lớn mạnh của Homo sapiens không? Không thể. Loài Homo còn chưa xuất hiện. Trái đất là một hành tinh của loài vượn theo đúng nghĩa đen, và chắc chắn không có ai xây dựng các thành phố, viết sách hay phóng tên lửa.
Sự thật không mấy dễ chịu là chúng ta – những sinh vật tự cho mình là giống loài thượng đẳng – lại là sản phẩm của một quá trình khó mà gọi là tiến hóa. Chúng ta thuộc về một đại gia đình của những sinh vật đầy lông lá, hay còn được gọi là động vật linh trưởng. Thậm chí, vào mười phút trước lúc nửa đêm, vẫn có những loài người khác gần giống chúng ta tồn tại.[1] Và rồi những giây cuối cùng họ đã biến mất một cách đầy bí ẩn.
Tôi nhớ rất rõ lần đầu tiên khi tôi bắt đầu hiểu được ý nghĩa của sự tiến hóa. Khi đó tôi 19 tuổi và đang nghe bài giảng của Charles Darwin trên iPod của mình. Suốt tuần sau đó, tôi cảm thấy cực kì chán nản. Chắc chắn, tôi đã được học về nhà khoa học người Anh này khi còn bé, nhưng tôi theo học một trường Kitô giáo và ở đó các giáo viên sinh học trình bày về thuyết tiến hóa như một lý thuyết lập dị. Tuy không hẳn là thế, nhưng sau này tôi đã hiểu được như vậy.
Những thành tố cơ bản cho quá trình tiến hóa bao gồm:
Rất nhiều khổ ải.
Rất nhiều đấu tranh.
Rất nhiều thời gian.
Tóm lại, quá trình tiến hóa diễn ra như sau: các loài động vật sinh đẻ nhiều hơn khả năng mà chúng có thể nuôi được. Những loài thích nghi tốt hơn với môi trường (lông dày hơn hoặc ngụy trang tốt hơn) thường có cơ hội sống sót và sinh sản cao hơn. Bạn hãy thử hình dung một trò chơi nghe thì có vẻ rất nhân đạo là chạy tiếp sức cho tới chết, trong đó hàng tỉ sinh vật kiệt sức, một số chết trước khi chúng có thể truyền cây gậy cho hậu duệ của chúng. Việc duy trì cuộc thi này đủ dài – tức là 4 tỉ năm – và những thay đổi rất nhỏ giữa cha mẹ và con cái, đã tạo ra một cây sự sống khổng lồ, đa dạng.
Vậy đấy. Đơn giản, nhưng đủ nổi bật.
Nhà sinh vật học Darwin – người từng có ý định trở thành một tu sĩ – không có khả năng dung hòa sự tàn khốc của tự nhiên với câu chuyện Sáng thế trong Kinh Thánh, cuối cùng đã hủy hoại niềm tin của ông vào Chúa. Hãy xem những tài liệu ông để lại, chẳng hạn ông viết: loài ong bắp cày kí sinh là loài côn trùng đẻ trứng lên một con sâu còn sống. Khi nở ra, ấu trùng ong đã ăn con sâu từ bên trong, gây ra một cái chết đau đớn kéo dài và kinh khủng cho con sâu đó.
Liệu có loại tư duy nào nghĩ ra được những điều khủng khiếp như điều mà Darwin mô tả trên đây không?
Không ai cả. Không có kẻ chủ mưu, không có một bản thiết kế xuất chúng. Đau đớn, khổ ải và đấu tranh đơn thuần là những cỗ máy của tiến hóa. Liệu bạn có thể trách Darwin vì đã trì hoãn việc công bố công trình nghiên cứu của mình suốt nhiều năm không? Khi viết thư cho một người bạn về những nghiên cứu của mình, Darwin giống như đang “thú nhận một vụ giết người”.[2]
Kể từ đó, thuyết tiến hóa dường như không có gì thú vị hơn. Năm 1976, nhà sinh vật người Anh là Richard Dawkins đã công bố kiệt tác của mình về vai trò của bộ gen trong quá trình tiến hóa của sự sống với tiêu đề hết sức ấn tượng Gen vị kỉ. Tuy nhiên, đó lại là một tác phẩm đáng thất vọng. Có phải bạn giao phó cho Mẹ Thiên nhiên và phó mặc để bà ấy làm cho thế giới này trở thành nơi tốt đẹp hơn? Dawkins nói rõ: Đừng cố nín thở, “chúng ta hãy cố gắng dạy về sự rộng lượng và lòng vị tha, vì chúng ta vốn ích kỉ ngay từ khi mới sinh ra”.[3]
Bốn mươi năm sau khi xuất bản, độc giả Anh bình chọn Gen vị kỉ là cuốn sách khoa học có ảnh hưởng nhất từng được viết ra.[4] Tuy nhiên, rất nhiều độc giả cảm thấy thất vọng khi đọc những dòng cuối. Một độc giả nhận xét: “Nó thể hiện quan điểm bi quan nhất về bản chất con người… tuy nhiên tôi không thể đưa ra bất kì luận điểm nào để bác lại quan điểm mà cuốn sách đưa ra”. Hoặc một độc giả khác lại viết: “Tôi ước gì mình chưa bao giờ đọc nó”.[5]
Vậy là chúng ta, loài Homo sapiens, là sản phẩm của một quá trình tàn khốc và kéo dài. Trong khi 99,9% các giống loài khác đã tuyệt chủng thì chúng ta vẫn đang đứng đây. Chúng ta chinh phục hành tinh và – ai mà biết được chứ – tiếp theo là chinh phục cả dải Ngân hà thì sao!
Nhưng tại sao lại là chúng ta?
Có thể bạn cho rằng, vì bộ gen của chúng ta là bộ gen ích kỉ nhất trong số tất cả giống loài trên mặt đất hoặc vì chúng ta mạnh mẽ và khôn ngoan, tinh gọn và xấu xa. Nhưng có phải vậy không? Chúng ta mạnh mẽ ư? Không, không hẳn vì một con tinh tinh có thể hạ gục chúng ta mà chẳng toát một giọt mồ hôi nào; một con bò dễ dàng húc ngã chúng ta chỉ với cặp sừng nhọn. Khi mới sinh, chúng ta hoàn toàn vô lực, thậm chí khi trưởng thành chúng ta vẫn là những kẻ yếu đuối, chậm chạp, còn không giỏi cả một việc rất đơn giản là trèo cây.
Vậy lý do là chúng ta thông minh hơn chăng? Xét theo bề ngoài, bạn có thể nghĩ vậy. Homo sapiens có một bộ não lớn, tiêu tốn năng lượng giống như một phòng tắm hơi ở Bắc Cực. Bộ não chỉ chiếm 2% trọng lượng cơ thể chúng ta nhưng lại tiêu tốn đến 20% lượng calo mỗi ngày.[6]
Quay lại với câu hỏi: Loài người có thực sự vượt trội? Để làm một phép tính khó hay vẽ một bức tranh đẹp, trước đó chúng ta phải học được kĩ năng đó từ một người khác. Chẳng hạn cá nhân tôi có thể đếm tới 10. Rất ấn tượng đúng không?! Chắc chắn rồi, nhưng liệu tôi có thể tự mình học được hệ thống những con số?
Suốt nhiều năm, các nhà khoa học đã cố gắng nghiên cứu xem trong tự nhiên loài động vật nào có trí thông minh cao nhất. Quy trình chuẩn là so sánh trí thông minh của chúng ta với các loài linh trưởng khác như đười ươi hoặc tinh tinh. Thường thì, đối tượng nghiên cứu sẽ là trẻ nhỏ, vì chúng ít biết đến “đạo văn” hơn người lớn. Một nhóm học giả người Đức đã thiết kế ra bài nghiên cứu thú vị gồm chuỗi 38 bài kiểm tra, nhằm đánh giá các chủ thể về: nhận thức không gian, làm toán và quan hệ nhân quả.[7] Biểu đồ dưới dưới đây là kết quả nghiên cứu đã thu được.
Thật sự loài người thông minh đến mức nào?
Điểm số của ba bài kiểm tra trí thông minh
Thật bất ngờ, trẻ em có số điểm giống như các loài động vật khác trong vườn thú, thậm chí còn tệ hơn thế. Hóa ra bộ não làm việc cũng như xử lý thông tin của chúng ta – vốn dĩ được coi như một trong những viên đá nền móng cho trí thông minh loài người – lại không giúp chúng ta giành được bất kì giải thưởng nào.
Một nhóm các nhà nghiên cứu tại Nhật Bản đã chứng minh được điều này khi họ xây dựng một bài kiểm tra nhằm so sánh trí thông minh giữa người trưởng thành với tinh tinh. Các đối tượng thử nghiệm được bố trí ngồi trước một màn hình hiện lên một dãy số (từ 1 đến 9). Sau một thời gian nhất định – chưa đầy một giây – các con số được thay bằng những ô vuông màu trắng. Các đối tượng được hướng dẫn gõ vào các ô những số đã xuất hiện trước đó, theo trật tự từ thấp đến cao.
Trong bài kiểm tra này Đội người trưởng thành đã đánh bại Đội tinh tinh. Tuy nhiên khi các nhà khoa học nâng bài kiểm tra lên mức khó hơn – để các con số biến mất nhanh hơn – thì bất ngờ đội tinh tinh đã vượt lên. Kẻ được mệnh danh Einstein của Đội tinh tinh, Ayuma, nhanh hơn hẳn những đối tượng tham gia khác và cũng mắc lỗi ít hơn.[8]
Kết quả trên giúp chúng ta dễ dàng nhận ra sức mạnh tự nhiên của bộ não con người cũng không hơn gì những người anh em họ hàng lông lá của chúng ta. Vậy chúng ta sử dụng bộ não to lớn của mình vào việc gì?
Có thể do chúng ta tinh quái hơn chăng? Đó chính là điểm mấu chốt của giả thuyết “trí thông minh Machiavelli”[9], được đặt theo tên của triết gia người Ý sống ở thời kì Phục Hưng, Niccolò Machiavelli, đồng thời là tác giả cuốn The Prince[10]. Trong cuốn cẩm nang dành cho các nhà chính trị, Machiavelli khuyên họ cần thêu dệt những lời dối trá và lừa phỉnh thì mới có thể duy trì được quyền lực. Những người ủng hộ thuyết này cho rằng đó chính xác là những gì chúng ta vẫn làm trong hàng triệu năm qua: nghĩ ra những cách ngày càng sáng tạo để lừa gạt nhau. Vì việc nói dối tiêu tốn nhiều năng lượng nhận thức hơn là trung thực, nên bộ não của chúng ta phình ra như những kho vũ khí hạt nhân của Nga và Hoa Kỳ thời Chiến tranh Lạnh. Kết quả của cuộc chạy đua vũ trang về tinh thần này là bộ não chúng ta trở nên siêu đẳng và khôn ngoan hơn.
Nếu giả thuyết này là đúng, bạn nghĩ con người dễ dàng đánh bại các loài linh trưởng khác trong những trò chơi đánh lừa đối thủ đến thế ư? Tuy nhiên chúng ta đâu may mắn đến vậy. Nhiều nghiên cứu đã cho thấy loài tinh tinh có số điểm vượt chúng ta trong những bài kiểm tra này và con người thường là những kẻ nói dối rất vụng về.[11] Không chỉ vậy, chúng ta còn bị dắt mũi để tin nhau, điều này giải thích làm thế nào những kẻ lừa gạt có thể ăn lận điểm số.[12]
Điều này giúp tôi nhận ra một điểm kì quặc khác của loài Homo sapiens. Machiavelli, trong tác phẩm kinh điển của ông, đã khuyên rằng đừng bao giờ để người khác nhìn thấy cảm xúc của bạn, hãy tạo ra một khuôn mặt lạnh như tiền; xấu hổ chẳng giúp ích được gì cho mục đích. Mục đích ở đây là chiến thắng, và chiến thắng bằng phương tiện công bằng hoặc ăn gian thì tùy bạn. Nhưng nếu chỉ có kẻ trơ tráo mới chiến thắng thì tại sao loài người lại là giống loài duy nhất trong cả vương quốc động vật biết đỏ mặt?
Theo Charles Darwin thì đỏ mặt chính là “biểu hiện đặc biệt và thể hiện tính con người nhất”. Để biết liệu hiện tượng này có phổ biến không, ông đã gửi thư hỏi tất cả bạn bè trong và ngoài nước, các nhà truyền giáo, thương nhân, và quan chức thuộc địa.[13] Và tất cả họ đều trả lời rằng họ cũng như những người quanh họ đều biết đỏ mặt.
Nhưng tại sao? Tại sao đỏ mặt lại không bị biến mất trong quá trình tiến hóa?
❀ ❀ ❀
[1] Từ điển Oxford định nghĩa hominin là “Động vật linh trưởng thuộc nhóm phân loại (Hominini), gồm các loài được coi như người, là tổ tiên trực tiếp của loài người, hoặc có liên hệ rất gần với người.” Họ rộng hơn của hominid cũng bao gồm loài vượn lớn.
[2] Charles Darwin, “To Joseph Dalton Hooker”, Darwin Correspondenceproject (ngày 11 tháng 1 năm 1844).
[3] Richard Dawkins, The Selfish Gene. 30th Anniversary Edition (2006), tr. ix. Xuất bản lần đầu năm 1976. Dawkins về sau xóa đoạn này (xem cuối chương này).
[4] Claire Armitstead, “Dawkins Sees off Darwin in Vote for Most Influential Science Book”, Guardian (ngày 20 tháng 7 năm 2017).
[5] Michael J. Edwards, “Fascinating, But at Times I Wish I Could Unread It”, review on Amazon.com (ngày 7 tháng 8 năm 1999). Đây là một trong những đánh giá được xếp hạng cao nhất của cuốn sách trên Amazon.
[6] Marcus E. Raichle và Debra A. Gusnard, “Appraising the Bram’s Energy Budget’, PNAS (ngày 6 tháng 8 năm 2002).
[7] E. Hermann chủ biên, “Humans Have Evolved Specialized Skills of Social Cognition: The Cultural Intelligence Hypothesis”, Science (ngày 7 tháng 9 năm 2007).
[8] Joseph Henrich, The Secret of Our Success. How Culture Is Driving Human Evolution, Domesticating Our Species, and Making Us Smarter (Princeton, 2016), tr. 16-17.
[9] Trí thông minh Machiavelli là khả năng của một sinh vật để tham gia chính trị thành công với nhóm xã hội.
[10] Tác phẩm được phát hành ở Việt Nam với tựa đề Quân vương.
[11] Như trên, tr. 17-21.
[12] Maria Konnikova, The Confidence Game (New York, 2016). Xem phần lời bạt để biết thêm về cuốn sách thú vị của Konnikova.
[13] Charles Darwin, The Expression of the Emotions in Man and Animals (New York, 1872), tr. 309. Năm 2018 đã công bố một nghiên cứu nhỏ với năm con vẹt đuôi dài màu lam và vàng, kết quả cho thấy loài vẹt này cũng có khả năng đỏ mặt. Xem Aline Bertin chủ biên, “Facial Display and Blushing: Means of Visual Communication in Blue-and-Yellow Macaws (Ara Ararauna)?’’, PLoS One (ngày 22 tháng 8 năm 2019).
