Trời đã chạng vạng khi chúng tôi về đến nhà. Mẹ ngồi vào đàn piano, còn chúng tôi quây quần bên chiếc bàn để tô màu và vẽ tranh bằng bút chì. Dù chỉ có duy nhất một thỏi màu, lại là màu xanh lam, tôi vẫn quyết tâm vẽ một bức tranh về chủ đề săn bắn. Tôi tô một cách vô cùng sống động hình ảnh một cậu bé màu xanh cưỡi con ngựa màu xanh, và rồi—nhưng tôi khựng lại ở đó, vì không biết liệu có thể vẽ thêm một con THỎ màu xanh nữa hay không. Tôi chạy sang phòng làm việc để hỏi ý kiến Bố. Do đang mải đọc sách, Bố chẳng thèm ngẩng đầu lên nhìn khi tôi cất giọng hỏi: "Có thỏ màu xanh không hả bố?", mà đáp ngay lập tức: "Có chứ, con trai, có chứ." Trở lại bàn, tôi tô thêm con thỏ màu xanh vào tranh, nhưng rồi lại nghĩ tốt hơn hết nên biến nó thành một bụi cây màu xanh. Thế nhưng, bụi cây màu xanh ấy cũng không làm tôi hoàn toàn thỏa mãn, nên tôi lại đổi nó thành một cái cây, rồi thành một đống rơm, cho đến khi toàn bộ tờ giấy biến thành một vệt xanh nhòe nhoét, khiến tôi giận dữ xé nát nó ra và bỏ sang chiếc ghế bành lớn để trầm ngâm suy nghĩ.
Mẹ đang chơi bản concerto thứ hai của Field. Cần phải nói thêm rằng Field chính là thầy của mẹ. Khi tôi thiu thiu ngủ, những giai điệu ấy gợi lên trong trí tưởng tượng của tôi một thứ ánh sáng mờ ảo, cùng những hình bóng trong suốt như cõi mộng. Tiếp đó, mẹ chơi bản "Sonate Pathetique" của Beethoven, và tôi lập tức cảm thấy nặng nề, chán nản và đầy lo âu. Mẹ thường xuyên chơi hai bản nhạc ấy, thế nên tôi nhớ rất rõ những cảm giác mà chúng khơi gợi trong tôi. Những cảm xúc ấy gợi nhắc về điều gì cơ chứ? Không hiểu sao, tôi có cảm giác như mình đang hồi tưởng lại một điều chưa từng tồn tại.
Ngay trước mặt tôi là cánh cửa phòng làm việc, và chẳng mấy chốc, tôi thấy Jakoff bước vào đó, đi cùng với mấy người đàn ông râu dài mặc áo kaftan. Rồi cánh cửa lại khép lại.
"Chắc bây giờ họ chuẩn bị bàn chuyện gì đây," tôi nghĩ thầm. Tôi vẫn đinh ninh rằng những công việc diễn ra trong căn phòng làm việc ấy là những việc quan trọng nhất trên đời. Quan điểm này càng được củng cố bởi thực tế là mọi người khi đến gần cánh cửa phòng đó đều phảión rén bước đi và thì thầm khẽ khàng. Chẳng mấy chốc, giọng nói vang dội của Bố vọng ra từ bên trong, và tôi cũng ngửi thấy mùi xì gà—thứ luôn có sức hấp dẫn đặc biệt đối với tôi. Hơn nữa, trong lúc thiu thiu ngủ, tôi bỗng nghe thấy tiếng kẽo kẹt quen thuộc của đôi ủng, và quả nhiên, tôi thấy Karl Ivanitch đang nhón chân bước đi, với vẻ mặt buồn rầu nhưng kiên quyết cùng một văn bản trên tay, tiến về phía cửa phòng làm việc và gõ khẽ. Cánh cửa mở ra, rồi lại khép lại sau lưng ông.
"Hy vọng là sẽ không có chuyện gì xảy ra," tôi thầm nghĩ. "Karl Ivanitch đang bị tổn thương, và ông ấy có thể làm bất cứ điều gì—" rồi tôi lại chìm vào giấc ngủ.
Thế mà chuyện ĐÃ xảy ra. Một tiếng sau, tôi bị đánh thức bởi chính tiếng cót cét của đôi ủng ấy, và thấy Karl bước ra, khuất dần trên cầu thang, vừa đi vừa lấy khăn tay lau vài giọt nước mắt trên má trong khi lầm bầm điều gì đó trong kẽ răng. Bố bước ra ngay sau ông và rẽ sang phòng khách.
"Em có biết anh vừa quyết định làm gì không?" Bố vui vẻ hỏi khi đặt tay lên vai mẹ.
"Gì thế anh yêu?"
"Sẽ cho Karl Ivanitch đi cùng các con. Vẫn còn đủ chỗ cho ông ấy trên xe ngựa. Lọn trẻ đã quen với ông ấy, và có vẻ ông ấy rất quyến ruyến chúng. Bảy trăm rúp một năm chẳng ảnh hưởng gì nhiều đến chúng ta, mà tội nghiệp lão ta cũng chẳng phải kẻ tồi tệ gì." Tôi không hiểu sao Bố lại nói về ông ấy với vẻ thiếu tôn trọng đến thế.
"Em rất mừng," mẹ nói, "vì lợi ích của lũ trẻ cũng như của chính ông ấy. Ông ấy là một người già đáng kính."
"Ước gì em được thấy ông ấy xúc động thế nào khi anh bảo rằng ông ấy có thể coi năm trăm rúp đó như một món quà! Nhưng điều buồn cười nhất chính là tờ hóa đơn này mà ông ấy vừa đưa cho anh. Rất đáng để xem đấy," vừa mỉm cười, Bố vừa đưa cho mẹ một tờ giấy chi chít chữ viết tay của Karl. "Chẳng phải tuyệt lắm sao?" Bố kết luận.
Nội dung tờ giấy như sau: [Trò cười của tờ hóa đơn này chủ yếu nằm ở chỗ nó được viết bằng thứ tiếng Nga rất tồi, với những lỗi liên tục về số nhiều và số ít, giới từ các loại v.v.]
"Hai cuốn sách cho trẻ em—70 kopeck. Giấy màu, khung mạ vàng, và súng hơi, những khúc gỗ [Từ này có nghĩa kép trong tiếng Nga.] để cắt ra vài chiếc hộp làm quà—6 rúp, 55 kopeck. Vài cuốn sách và một cây cung, quà cho lũ trẻ—8 rúp, 16 kopeck. Một chiếc đồng hồ vàng được Peter Alexandrovitch hứa tặng tôi ngoài Moscow, vào những năm 18— giá 140 rúp. Do đó Karl Mayer phải nhận được 139 rúp, 79 kopeck, ngoài tiền lương của ông."
Nếu người ta chỉ đánh giá qua tờ hóa đơn này (trong đó Karl Ivanitch đòi lại toàn bộ số tiền ông đã chi cho các món quà, cũng như giá trị của món quà được hứa tặng cho chính mình), họ sẽ coi ông là một kẻ ích kỷ, nhẫn tâm và ham tiền — thế nhưng họ đã lầm.
Hóa ra ông đã bước vào phòng làm việc với tờ giấy trên tay cùng một bài diễn văn được soạn sẵn trong đầu, với mục đích hùng biện trước Bố về những bất công mà ông tin rằng mình phải gánh chịu trong ngôi nhà của chúng tôi; thế nhưng, ngay khi bắt đầu cất giọng với âm điệu rung rung và những ngữ điệu biểu cảm mà ông thường dùng khi đọc chính tả cho chúng tôi nghe, sự hùng biện ấy lại tác động đến chính bản thân ông nhiều hơn là đối với Bố; kết quả là, khi đến đoạn phải thốt lên rằng, "dù việc phải chia tay lũ trẻ có buồn biết bao đối với tôi," ông hoàn toàn mất đi sự kìm ném, nghẹn ngào không nói nên lời, và buộc phải rút chiếc khăn tay màu sắc của mình ra khỏi túi.
"Vâng, thưa Peter Alexandrovitch," ông vừa khóc vừa nói (điều này không hề có trong bài diễn văn đã chuẩn bị), "tôi đã quen với lũ trẻ nhiều đến mức không thể tưởng tượng nổi mình sẽ xoay sở thế nào nếu thiếu chúng. Tôi thà phục vụ ngài không lương còn hơn là không được làm việc nữa," vừa nói, ông vừa dùng một tay lau mắt, tay kia đưa tờ hóa đơn ra.
Mặc dù tôi tin chắc rằng vào khoảnh khắc đó Karl Ivanitch đã nói chuyện với sự chân thành tuyệt đối (vì tôi thừa biết trái tim ông nhân hậu đến nhường nào), nhưng tôi thú nhận rằng cho đến tận ngày nay tôi vẫn chưa thể hoàn toàn lý giải nổi những lời nói ấy lại khớp với tờ hóa đơn như thế nào.
"Thôi được, nếu ý nghĩ phải rời xa chúng ta khiến anh đau buồn, thì anh có thể chắc chắn rằng ý nghĩ phải sa thải anh cũng khiến tôi đau buồn không kém," Bố vừa nói vừa vỗ vai ông. Rồi sau một thoáng ngập ngừng, Bố nói thêm: "Nhưng tôi đã đổi ý rồi, anh sẽ không phải rời khỏi chúng ta đâu."
Ngay trước bữa tối, Grisha bước vào phòng. Kể từ khi bước chân vào ngôi nhà đó ngày hôm nay, hắn chưa từng ngừng thở dài và khóc lóc — một điềm báo, theo những kẻ tin vào khả năng tiên tri của hắn, rằng tai họa sắp giáng xuống gia đình. Hắn đến để từ biệt chúng tôi, vì ngày mai (hắn nói thế) hắn phải lên đường tiếp tục hành trình. Tôi huých tay Woloda, và chúng tôi tiến về phía cửa.
"Gì thế?" cậu ấy hỏi.
"Thế này—nếu chúng ta muốn tận mắt thấy xiềng xích của Grisha thì phải lên ngay khu nhà của gia nhân trên gác mái. Grisha sẽ ngủ ở căn phòng thứ hai, nên chúng ta có thể ngồi trong phòng kho và quan sát mọi thứ."
"Được thôi. Cứ đứng đây chờ nhé, tớ đi gọi mấy đứa con gái."
Mấy đứa con gái ra ngay, và chúng tôi bước lên cầu thang, dù việc ai sẽ là người bước vào phòng kho đầu tiên cũng khiến chúng tôi gặp chút rắc rối nhỏ. Sau đó, chúng tôi co ro nấp vào một góc và chờ đợi.