Bố đang đứng gần bàn viết, giận dữ chỉ vào mấy phong bì, giấy tờ và những chồng tiền xu nhỏ đặt trên bàn khi ngài đang quở trách viên quản gia, Jakoff Michaelovitch. Jakoff vẫn đứng ở vị trí quen thuộc của mình (nghĩa là giữa cánh cửa và chiếc phong vũ biểu), ngón tay của bàn tay để sau lưng cứ liên tục gập lại rồi duỗi ra. Bố càng giận dữ bao nhiêu, những ngón tay ấy lại ngoáy nhanh bấy nhiêu, và khi bố ngừng nói thì chúng cũng dừng lại. Thế nhưng, vừa mới nghe Jakoff cất giọng, chúng lại bay đi khắp tứ phía với tốc độ chớp nhoáng. Những cử động ấy dường như luôn là tấm gương phản chiếu những suy nghĩ thầm kín của Jakoff, mặc dù khuôn mặt ông ta lúc nào cũng điềm tĩnh, vừa thể hiện vẻ đường hoàng vừa có nét cung kính, tựa hồ như đang muốn nói: “Tôi đúng, nhưng xin cứ làm theo ý ngài.” Vừa nhìn thấy chúng tôi, bố liền bảo: “Được rồi—chờ một lát,” đồng thời đưa mắt nhìn về phía cửa như một tín hiệu ngầm bảo đóng lại.
“Lạy Chúa nhân từ! Hôm nay anh bị làm sao thế, Jakoff?”—bố tiếp lời kèm theo cái nhấc vai quen thuộc (một tật nhỏ của ngài).—”Cái phong bì đựng tám trăm rúp này đây,”—Jakoff lấy ra một cuốn sổ tay, ghi chữ “800” rồi trân trân nhìn những con số trong lúc chờ đợi những điều tiếp theo,—“là tiền chi phí trong thời gian tôi vắng nhà. Anh hiểu chứ? Từ nhà máy xay, đáng lẽ anh phải thu được một nghìn rúp. Chẳng phải thế sao? Còn từ khoản thế chấp ở Ngân hàng Quốc gia, anh phải thu được khoảng tám nghìn rúp. Riêng tiền bán cỏ khô—mà theo tính toán của anh, chúng ta có thể bán được bảy nghìn pood [Một pood tương đương 40 pa-ao, khoảng 16 kg] với giá bốn mươi lăm xu một pood—thì sẽ thu về ba nghìn. Do đó, tổng số tiền mà anh sắp có trong tay sẽ là—bao nhiêu nhỉ?—mười hai nghìn rúp. Có đúng thế không?”
“Chính xác ạ,” Jakoff đáp. Thế nhưng, qua tốc độ ngoáy ngón tay cực nhanh của ông ta, tôi có thể nhận ra rằng ông ta đang có điều muốn phản đối. Bố tiếp tục nói:
“Được rồi, từ số tiền này, anh hãy gửi mười nghìn rúp cho hội đồng địa phương Petrovskoe. Còn số tiền hiện đang ở văn phòng, anh hãy chuyển cho tôi và ghi sổ là đã chi vào ngày hôm nay.” Jakoff lật trang sổ có ghi số “12.000” và điền vào chữ “21.000”—hành động ấy ngầm ý rằng mười hai nghìn rúp kia đã được xoay sở theo cách tương tự như khi ông ta lật trang sổ. “Và phong bì đựng số tiền này,” bố kết luận, “anh hãy trao tận tay người có tên trên phong bì hộ tôi.”
Tôi đang đứng sát bàn viết và nhìn thấy rõ phần địa chỉ. Đó là “Gửi Karl Ivanitch Mayer.” Có lẽ bố chợt nghĩ rằng tôi đã đọc được điều gì không nên đọc, nên ngài chạm tay lên vai tôi và ra hiệu bằng một cử động nhẹ rằng tôi phải lùi ra xa chiếc bàn. Không biết cử động ấy mang ý nghĩa vuốt ve hay là một mệnh lệnh, tôi liền cúi xuống hôn lên bàn tay to lớn, gân guốc đang đặt trên vai mình.
“Về việc này rất tốt ạ,” Jakoff nói. “Còn chỉ thị của ngài về sổ sách tiền nong từ Chabarovska thì sao ạ?” (Chabarovska là làng của mẹ).
“Chỉ thị là chúng phải được giữ lại trong văn phòng của tôi, và không được lấy ra nếu không có sự cho phép rõ ràng của tôi.”
Jakoff im lặng trong chốc lát. Đột nhiên, các ngón tay ông ta bắt đầu ngoáy lên với tốc độ phi thường, và nét mặt cung kính pha chút ngẩn ngơ lúc nãy bỗng biến đổi thành vẻ sắc sảo, thông minh; ông ta lật ngược cuốn sổ tay lại và cất lời.
“Xin ngài cho phép tôi được thưa với ngài, Peter Alexandritch,” ông ta nói, giữa các từ có những khoảng dừng ngắn, “rằng cho dù ngài có muốn đến đâu đi nữa, việc hoàn trả tiền cho hội đồng địa phương lúc này là điều hoàn toàn không thể. Tôi nghĩ ngài vừa kể ra một vài khoản thu dự kiến từ tiền thế chấp, nhà máy xay và cỏ khô (ông ta vừa nói vừa ghi lại từng khoản này vào sổ tay). Thế nhưng tôi e rằng chúng ta đã tính toán nhầm lẫn ở đâu đó.” Đến đây, ông ta dừng lại một lúc và đăm đăm nhìn bố với vẻ mặt nghiêm nghị.
“Sao cơ?”
“Vâng, xin ngài vui lòng tự mình xem xét lại. Đây là sổ sách của nhà máy xay. Người chủ cối xay đã tìm gặp tôi hai lần để xin khất nợ, và tôi e rằng hiện trong tay ông ta chẳng còn một xu nào. Ông ta đang ở đây đấy ạ. Ngài có muốn nói chuyện trực tiếp với ông ta không?”
“Không. Hãy kể lại cho tôi nghe ông ta nói gì,” bố đáp, cử động đầu cho thấy ngài chẳng có chút hứng thú nào muốn trò chuyện với người xay bột.
“Vâng, cũng dễ đoán ra ông ta nói gì lắm chứ. Ông ta kêu rằng hiện chẳng có việc xay xát nào để kiếm ra tiền, và toàn bộ số tiền cuối cùng ông ta có đã phải dùng để sửa cái đập nước rồi. Chúng ta đuổi cổ ông ta đi thì được ích gì chứ? Còn về khoản thế chấp mà ngài vừa nhắc đến, chính ngài thừa biết rằng tiền của ngài ở trển đã bị kẹt lại và không thể rút ra ngay lập tức được đâu ạ. Hôm nay tôi có gửi một xe bột mì cho Ivan Afanovitch, nhân thể gửi kèm một bức thư cho ông ấy, và ông ấy đáp lại rằng ngài ấy rất sẵn lòng giúp ngặt một nỗi Peter Alexandritch ạ, sự việc giờ đã vượt ngoài tầm tay của ngài ấy rồi, và mọi tình hình đều cho thấy ngài sẽ mất ít nhất là hai tháng mới mong rút được số tiền đó về. Còn về cỏ khô, tôi hiểu là ngài ước tính thu về ba nghìn rúp phải không?” (Đến đây Jakoff hí hoáy viết số “3000” vào sổ, rồi ngước mắt nhìn bố trong giây lát với một vẻ mặt vô cùng kỳ lạ). “Vâng, hẳn ngài tự thấy con số ấy ít ỏi đến nhường nào rồi chứ? Ấy là chưa kể nếu chúng ta bán đống hàng ấy ngay lúc này thì chỉ có lỗ mà thôi, vì ngài phải biết rằng—”
Rõ ràng là ông ta vẫn còn định đưa ra vô số lý lẽ khác nếu như bố không cất lời cắt ngang.
“Tôi không thể thay đổi bất cứ sắp xếp nào của mình cả,” bố nói. “Tuy nhiên, nếu QUẢ THỰC có sự chậm trễ trong việc thu hồi những khoản tiền này, chúng ta có thể tạm vay từ quỹ của Chabarovska.”
“Vâng, thưa ngài.” Nét mặt của Jakoff cùng cách ông ta khua các ngón tay cho thấy mệnh lệnh này đã làm ông ta vô cùng thỏa mãn. Ông ta là một người nông nô, một kẻ vô cùng tận tụy và trung thành, nhưng cũng như bao viên quản gia giỏi giang khác, ông ta cực kỳ khắt khe và keo kiệt đến mức độ khó tin khi đứng trên lập trường quyền lợi của người chủ. Hơn thế nữa, ông ta còn ôm ấp trong đầu vài thứ suy nghĩ kỳ quặc. Ông ta cứ mãi loay hoay tìm cách gia tăng tài sản cho chủ nam bằng cách bòn rút từ phần của chủ nữ, và luôn tìm cách chứng minh rằng việc lấy tiền thu từ các điền trang của phu nhân để vun vén cho Petrovskoe (làng của cha tôi, cũng là nơi chúng tôi sinh sống) là điều bắt buộc phải làm. Giờ đây, ông ta đã đạt được mục đích ấy và vì thế mà vô cùng phấn khởi.
Bố quay sang chào đón chúng tôi, bảo rằng nếu chúng tôi còn ở lại vùng quê này lâu hơn nữa thì chắc chắn sẽ trở thành những đứa trẻ lười biếng; rằng bây giờ chúng tôi đã lớn phổng phao rồi và phải bắt đầu nghiêm túc học hành thôi,
“Chắc các con biết là tối nay ta sẽ khởi hành đi Mát-xcơ-va chứ?”—bố nói tiếp,—“và ta sẽ đưa các con đi cùng? Các con sẽ ở với Bà Nội, nhưng Mẹ và các em sẽ ở lại đây. Ta tin chắc các con cũng biết rằng niềm an ủi duy nhất của Mẹ chính là nghe tin các con chăm chỉ học tập và làm vừa lòng tất cả mọi người xung quanh.”
Những sự chuẩn bị diễn ra suốt mấy ngày qua đã khiến chúng tôi đoán trước được một điềm gì đó bất thường, nhưng tin tức này vẫn giáng xuống đầu chúng tôi như một cú sét đánh ngang tai. Voloda đỏ bừng mặt, giọng run run chuyển lời của mẹ đến bố.
“Thì ra đây là điềm báo từ giấc mơ của mình!” Tôi thầm nghĩ. “Xin Chúa đừng để có chuyện gì tồi tệ hơn xảy ra!” Tôi cảm thấy vô cùng buồn bã vì sắp phải rời xa mẹ, nhưng đồng thời cũng khấp khởi mừng thầm khi nghĩ rằng mình sắp sửa lớn khôn. “Nếu hôm nay chúng ta đi thì chắc là sẽ được nghỉ học, tuyệt quá chứ lỵ. Tuy nhiên, mình thấy thương cho Karl Ivanitch, vì thể nào ông ấy cũng sẽ bị sa thải cho mà xem. Đó chính là lý do cái phong bì kia được chuẩn bị sẵn cho ông ấy. Tớ thà ở lại đây học bài còn hơn là phải rời xa Mẹ hoặc làm tổn thương tội nghiệp Karl. Bản thân ông ấy vốn đã khổ sở lắm rồi.”
Trong lúc những suy nghĩ ấy thoáng qua trong đầu, tôi đứng thừ người, buồn bã nhìn vào dải ruy-băng đen trên đôi giày của mình. Sau vài câu trao đổi với Karl Ivanitch về việc áp suất khí quyển đang giảm xuống và lời dặn dò Jakoff không được cho lũ chó săn ăn vì sẽ có buổi đi săn chia tay diễn ra sau bữa trưa, bố đã dập tắt mọi hy vọng của chúng tôi bằng cách bắt lên phòng học—mặc dù ngài cũng kịp an ủi chúng tôi bằng lời hứa sẽ dẫn đi săn vào lúc sau.
Trên đường lên lầu, tôi rẽ ngang ra hiên nhà. Ngay cạnh cánh cửa dẫn ra hiên, Milka—con chó săn yêu thích của bố—đang nằm phơi mình dưới ánh nắng và nhắm nghiền đôi mắt.
“Miloshka,” tôi vừa thì thầm gọi vừa vuốt ve và hôn lên mũi nó, “hôm nay chúng tôi đi rồi. Tạm biệt mi nhé. Có lẽ chúng ta sẽ chẳng bao giờ gặp lại nhau nữa đâu.” Nước mắt tôi giàn giụa nhưng miệng vẫn nhoẻn cười.