Mẹ không còn ở bên chúng tôi nữa, nhưng cuộc sống vẫn diễn ra như thường lệ. Chúng tôi đi ngủ và thức dậy vào cùng một thời điểm, trong những căn phòng cũ; bữa sáng, bữa trưa và bữa tối vẫn được dọn đúng giờ; mọi vật dụng đều nằm ở chốn cũ quen thuộc; không có gì trong ngôi nhà hay trong nếp sống của chúng tôi thay đổi: chỉ là không có bóng dáng mẹ mà thôi.
Thế mà tôi vẫn thấy dường như một tai họa tày trời như thế lẽ ra phải làm đảo lộn tất cả. Nếp sống cũ kỹ của chúng tôi tựa như một sự lăng mạ đối với ký ức về mẹ. Nó gợi nhắc quá mức sống động về sự hiện diện của người.
Ngày trước hôm cử hành tang lễ, tôi cảm thấy muốn nghỉ ngơi đôi chút sau bữa trưa, liền đi thẳng về phòng của Natalia Savishna với ý định ngả lưng thật thoải mái dưới lớp chăn bông ấm áp, mềm mại trên chiếc giường của bà. Khi bước vào, tôi thấy chính Natalia đang nằm trên giường và có vẻ như đang ngủ. Nhưng nghe tiếng bước chân tôi, bà liền chồm dậy, gỡ chiếc khăn che mặt tránh ruồi, xốc lại chiếc mũ trùm đầu và ngồi dịch ra mép giường. Vốn thường xuyên sang phòng bà để nằm nghỉ, bà đoán ngay ra ý định của tôi và cất lời:
— Thế ra con sang đây nghỉ một lát à? Nằm xuống đi, cục cưng của ta.
— Ồ, nhưng người làm sao thế, Natalia Savishna? — tôi vừa thốt lên vừa đẩy bà ngả người trở lại. — Con không sang vì chuyện đó đâu. Không, bà đã mệt lắm rồi, chính bà HÃY nằm xuống đi.
— Ta khỏe lại rồi, con yêu ạ — bà nói (dù tôi thừa biết đã bao đêm nay chợp mắt được đâu). — Thật đấy, ta khỏe thật rồi, và chẳng còn muốn ngủ nữa đâu — bà nói thêm với một tiếng thở dài sâu thẳm.
Tôi cảm thấy muốn trò chuyện với bà về bất hạnh của chúng tôi, bởi tôi biết sự chân thành và tình yêu thương của bà, và nghĩ rằng việc được cùng khóc với bà sẽ mang lại cho tôi đôi chút khuây khỏa.
— Natalia Savishna — tôi nói sau một thoáng ngừng lời, đoạn ngồi phắt lên giường — ai mà ngờ được chuyện này cơ chứ?
Bà cụ nhìn tôi đầy ngạc nhiên, bởi bà chưa hiểu hết câu hỏi của tôi.
— Vâng, ai mà ngờ được cơ chứ? — tôi nhắc lại.
— À, con yêu của ta — bà nói với ánh mắt đầy trắc ẩn dịu dàng — không chỉ là "Ai mà ngờ được cơ chứ?", mà ngay đến bây giờ, ai lại có thể tin nổi điều này? Ta đã già rồi, lẽ ra xương cốt của ta phải được nghỉ ngơi từ lâu lắm rồi, chứ không phải sống để chứng kiến ông chủ cũ, tức Ông Nội của các con — người phúc đức — rồi Thân vương Nicola Michaelovitch cùng hai người anh em của ngài, và cả cô Amenka tiểu thư nhà ta đều lần lượt nằm xuống trước ta, dẫu tất cả đều trẻ hơn ta — và giờ đây, hỡi con yêu của ta, nỗi buồn đau vô tận của đời ta, người đã về cõi trên trước cả ta! Thế nhưng đó là ý Chúa. Ngài đã cất nhắc người đi bởi người xứng đáng được như vậy, và bởi Ngài đang cần đến những tâm hồn thiện lương.
Ý nghĩ giản dị ấy dường như mang lại cho tôi niềm an ủi, và tôi xích lại gần Natalia hơn. Bà đặt những ngón tay lên đầu tôi, ngước đôi mắt lên với vẻ đau thương sâu sắc nhưng đầy nhẫn nhục. Trong tâm hồn bà ngập tràn niềm hy vọng vững chắc rằng Chúa sẽ không sớm chia cắt bà khỏi người mà suốt bao nhiêu năm qua bà đã dồn hết tâm trí yêu thương.
— Phải, con yêu ạ — bà tiếp lời — đã từ lâu lắm rồi kể từ ngày ta ẵm bồng và nâng niu người, thuở ấy người hay gọi ta là Natasha. Người thường chạy nhảy sà vào lòng ta, âu yếm, thơm má và bảo: "Bé Nashik của con, cục cưng của con, con vịt nhỏ của con", và ta hay đùa lại rằng: "Này cô chủ nhỏ, ta không tin là cô YÊU ta thật lòng đâu. Chẳng mấy chốc cô sẽ lớn khôn, rồi đi lấy chồng và bỏ quên cô Nashik của mình cho mà xem". Lúc ấy người sẽ trầm ngâm suy nghĩ và bảo: "Chắc con thà không lấy chồng còn hơn nếu cô Nashik không thể đi cùng con, vì con quyết không bao giờ rời xa cô ấy". Thế mà, than ôi! Giờ đây người đã bỏ ta mà đi rồi! Trên đời này còn ai mà người không yêu quý cơ chứ? Vâng, con yêu của ta, con không bao giờ ĐƯỢC PHÉP quên Mẹ của mình. Người không phải là phàm trần — người là một thiên thần từ cõi trời hạ giới. Khi linh hồn người đã bước vào vương quốc thiên đàng, người vẫn sẽ tiếp tục yêu thương và tự hào về các con ngay cả ở chốn ấy.
— Nhưng sao bà lại nói là "khi linh hồn người đã bước vào vương quốc thiên đàng"? — tôi hỏi. — Con tin là mẹ đang ở đó ngay lúc này rồi cơ mà.
— Không, con yêu của ta — Natalia vừa hạ giọng vừa xích sát vào tôi hơn — linh hồn người vẫn còn ở đây — và bà chỉ tay lên phía trên. Bà thì thầm, nhưng với một niềm xác tín mãnh liệt đến mức tôi cũng vô thức ngước mắt nhìn lên trần nhà, tựa hồ như đang mong chờ được nhìn thấy điều gì ở đó. — Trước khi linh hồn những người công chính bước vào thiên đàng, họ phải trải qua bốn mươi thử thách trong bốn mươi ngày, và trong khoảng thời gian ấy, họ vương vấn quanh chốn ngự trị trần thế của mình.
Bà tiếp tục trò chuyện thêm một lúc theo mạch cảm xúc ấy — nói với vẻ mộc mạc và quả quyết hệt như đang kể về những chuyện thường nhật tận mắt chứng kiến mà chẳng mảy may có ai nghi ngờ. Tôi lắng nghe gần như nín thở, và dẫu không hiểu hết những điều bà nói, tôi chưa từng mảy may hoài nghi lời bà.
— Vâng, con yêu của ta, người đang ở đây lúc này, và biết đâu đang ngắm nhìn chúng ta cũng như lắng nghe những gì chúng ta đang trò chuyện — Natalia kết lại. Ngẩng đầu lên, bà lặng đi một thoáng. Cuối cùng, bà đưa tay lau những giọt nước mắt đang lăn dài trên má, nhìn thẳng vào mặt tôi và cất lời bằng giọng run run đầy xúc động:
— Chà, Chúa đang dẫn dắt ta đến với Ngài qua biết bao thử thách. Mà này, rốt cuộc ta còn lại gì ở chốn này? Ta còn sống vì ai nữa? Ta còn biết yêu thương ai đây?
— Thế bà không thương chúng con sao? — tôi buồn bã hỏi, cổ họng nghẹn đắng vì nước mắt.
— Có chứ, Chúa biết là ta thương các con biết nhường nào, con yêu ạ; nhưng để yêu một ai đó sâu đậm như ta đã yêu NGƯỜI — thì ta không thể nào làm được nữa.
Bà không nói thêm được gì nữa, quay mặt sang một bên và khóc nức nở. Về phần mình, tôi hoàn toàn quên mất ý định đi ngủ, cứ lặng lẽ ngồi bên bà và hòa nước mắt cùng dòng lệ của bà.
Đúng lúc ấy, Foka bước vào phòng, nhưng khi chứng kiến nỗi niềm xúc động của chúng tôi và không muốn làm phiền, bác liền khựng lại ngay cửa.
— Bác cần gì thế, Foka hiền lành của tôi? — Natalia vừa hỏi vừa lau khô nước mắt.
— Thưa bà, xin cho nửa cân lý chua, bốn cân đường và ba cân gạo để nấu món kutia ạ.
— Được, có ngay đây — Natalia vừa nói vừa nhíu một nhúm thuốc hít rồi vội vã tiến về phía ngăn kéo. Mọi dấu vết đau thương khơi gợi từ câu chuyện vừa rồi biến mất ngay khoảnh khắc bà có việc phải chu toàn, bởi bà coi những công việc ấy là quan trọng hơn hết thảy.
— Nhưng sao lại tận BỐN cân? — bà phản đối khi đang đặt cân tiểu ly để cân đường. — Ba cân rưỡi là đủ rồi chứ — đoạn bà bớt lại mấy cục đường. — Lại nữa, sao hôm qua ta vừa cân tận tám cân gạo mà giờ lại cần thêm nữa thế kia? Không phải phiền lòng gì bác đâu, hỡi Foka, nhưng ta đời nào chịu để lãng phí gạo thế này. Chắc cái thằng Vanka mừng thầm vì trong nhà đang buổi tang gia bối rối nên nó tưởng chẳng ai mảy may soi mói gì, nhưng đừng hòng mong ta để mặc cho sự phung phí cẩu thả tài sản của chủ nhân. Có ai đời lại thế không cơ chứ? Tám cân cơ đấy!
— Chà, tôi nào có can dự gì đâu. Nó bảo là hết sạch rồi, thì tôi biết vậy thôi.
— Hừm, hừm! Thôi được rồi, cứ để nó lấy đi.
Tôi vô cùng kinh ngạc trước sự chuyển biến đột ngột từ nỗi xúc cảm nghẹn ngào vừa mới đây khi trò chuyện với tôi sang cách tính toán vụn vặt và bắt bẻ này. Thế nhưng, ngẫm nghĩ lại sau đó, tôi nhận ra rằng đơn giản là vì, bất chấp nỗi niềm đang đè nặng tâm can, bà vẫn duy trì thói quen làm trọn phận sự, và chính sức mạnh của thói quen ấy đã giúp bà tiếp tục chu toàn công việc như xưa. Nỗi buồn của bà quá lớn lao và chân thiết đến mức chẳng cần phải che đậy bằng vẻ ngoài bất lực trước những tiểu tiết thường ngày, và bà cũng chẳng tài nào hiểu nổi sao lại có kẻ phải giả vờ như thế. Vẻ bề trên hay sự kiêu kỳ là một thứ tình cảm hoàn toàn trái ngược với niềm đau đớn chân thật, thế nhưng nó lại bám rễ sâu xa trong bản tính con người đến nỗi ngay cả nỗi đau đớn xé lòng nhất đôi khi cũng chẳng thể quét sạch nó đi hoàn toàn. Sự giả hình hòa quyện cùng niềm đau thương bộc lộ qua mong muốn được công nhận là kẻ bất hạnh hoặc nhẫn nhục; và ước vọng thấp hèn ấy — một khát khao mà dẫu chúng ta có chối bỏ đi chăng nữa thì vẫn hiếm khi vắng bóng, ngay cả trong những hoàn cảnh khốn cùng nhất — đã làm giảm đi đáng kể sức nặng, sự đường hoàng và tính chân thành của niềm đau. Natalia Savishna đã gánh chịu đòn giáng quá phũ phàng từ bất hạnh đến mức chẳng mảy the thói ích kỷ nào còn lại trong tâm hồn — bà cứ thế sống tiếp hoàn toàn theo quán tính.
Sau khi giao số thực phẩm cho Foka và nhắc nhở bác chuẩn bị sẵn đồ tiếp tế cho các thầy tu, bà cầm lấy đan lát rồi ngồi xuống bên cạnh tôi. Cuộc trò chuyện quay trở lại chủ đề cũ, và chúng tôi lại cùng nhau đau buồn, rơi lệ. Những cuộc trò chuyện với Natalia ấy được tôi lặp lại mỗi ngày, bởi những giọt nước mắt lặng thầm và lời lẽ tận tụy của bà mang lại cho tôi niềm an ủi và sự khuây khỏa. Thế nhưng, chẳng mấy chốc buổi tiễn biệt cũng đến. Ba ngày sau đám tang, chúng tôi trở về Moskva, và tôi không bao giờ gặp lại bà nữa.
Bà Nội chỉ hay tin buồn khi chúng tôi đã về đến dinh cơ của người, và nỗi đau đớn của người thật vô cùng lớn lao. Ban đầu, chúng tôi không được phép vào thăm, bởi ròng rã suốt một tuần lễ, người mất trí và các bác sĩ đã phải lo sợ cho tính mạng của người. Không những cự tuyệt mọi thứ thuốc thang, người còn từ chối nói chuyện với bất kỳ ai, không màng ăn uống và chẳng hề chợp mắt dẫu chỉ một giây. Đôi khi, khi ngồi một mình trên chiếc ghế bành trong phòng, người vừa cất tiếng cười vừa bật khóc cùng lúc, với một nỗi đau khô khốc chẳng giọt lệ, hoặc không thì rơi vào cơn co giật, thét lên những lời ghê rợn, lú lẫn bằng một giọng điệu hãi hùng. Đó là nỗi tang tóc khủng khiếp đầu tiên mà người nếm trải trong đời, và nó khiến người suy sụp đến độ gần như phát điên. Người bắt đầu đổ lỗi hết người này đến người khác đã mang tai họa này đến cho mình, chì chiết và trách móc họ bằng thứ nọc độc cay đắng nhất. Cuối cùng, người chồm dậy khỏi ghế bành, đi đi lại lại trong phòng một lát rồi ngã vật xuống sàn nhà bất tỉnh.
Có lần, khi tôi bước vào phòng, người dường như đang ngồi lặng lẽ trên ghế, nhưng với một vẻ bề ngoài khiến tôi chú ý kỳ lạ. Dù đôi mắt mở trừng trừng, ánh nhìn của người lại trống rỗng, vô hồn, và dường như người đang đăm đăm nhìn về phía tôi mà chẳng hề thấy tôi. Bỗng nhiên, đôi môi người từ từ hé mở thành một nụ cười, và người cất giọng dịu dàng đầy xúc động: "Lại đây nào, cục cưng của ta; lại đây nào, thiên thần của ta". Đinh ninh rằng người đang gọi chính mình, tôi bước về phía trước, nhưng không phải tôi mới là người được người ngắm nhìn vào khoảnh khắc ấy. — Ồ, con yêu của ta — người tiếp lời — giá như con biết được ta đã hoảng loạn thế nào, và ta hạnh phúc biết bao khi được gặp lại con một lần nữa! Lúc bấy giờ tôi mới hiểu ra rằng người đang đinh ninh mình được nhìn ngắm Mẹ, liền khựng chân lại tại chỗ. — Người ta bảo con đi mất rồi — người kết lại với đôi mày nhíu lại — nhưng thật là nhảm nhí! Làm như con có thể chết TRƯỚC TA được ấy! — và người cất lên một tràng cười hãi hùng, đầy vẻ cuồng loạn.
Chỉ những ai biết yêu thương sâu sắc mới có thể trải qua nỗi đau đớn ngập tràn. Thế nhưng chính nhu cầu được yêu thương ấy đôi khi lại giúp họ trút bỏ gánh nặng đau thương và cứu rỗi chính mình. Bản chất đạo đức của con người có sức sống dai dẳng hơn thể xác, và đau khổ chưa bao giờ giết chết được ai.
Qua thời gian, khả năng rơi lệ của Bà Nội dần trở lại, và người bắt đầu bình tâm. Ý nghĩ đầu tiên khi lý trí trở về là dành cho lũ trẻ chúng tôi, và tình yêu của người dành cho chúng tôi còn lớn lao hơn trước. Chúng tôi chẳng bao giờ rời khỏi chiếc ghế bành của người, và người thường nhắc về Mẹ, khóc thầm rồi âu yếm chúng tôi.
Bất kỳ ai chứng kiến nỗi đau của người cũng không thể nói rằng nó bị phô trương một cách cố tình, bởi sự bộc lộ ấy quá mãnh liệt và đầy xúc động; thế nhưng vì lý do nào đó, sự đồng cảm của tôi lại hướng về Natalia Savishna nhiều hơn, và cho đến tận ngày nay, tôi vẫn đinh ninh rằng chẳng ai yêu thương và tiếc thương Mẹ một cách trong sáng và chân thành cho bằng sinh linh đôn hậu, chan chứa tình thân ấy.
Cùng với sự ra đi của Mẹ, quãng thời gian hạnh phúc của tuổi thơ tôi đã khép lại, và một kỷ nguyên mới — kỷ nguyên của tuổi thiếu niên — bắt đầu; thế nhưng vì ký ức về Natalia Savishna (người đã tác động mạnh mẽ và tốt lành đến khuynh hướng tâm hồn cùng sự phát triển nhạy cảm của tôi) thuộc về giai đoạn đầu nhiều hơn, tôi xin bổ sung dăm ba lời về bà và cái chết của bà trước khi khép lại chương đoạn này trong đời mình.
Mãi sau này tôi mới nghe được từ những người trong làng rằng, sau khi chúng tôi trở về Moskva, bà cảm thấy những ngày tháng trôi qua vô cùng nặng nề, tẻ nhạt. Dẫu cho những ngăn kéo và tủ kệ vẫn thuộc quyền quản lý của bà, và bà chưa từng ngừng việc sắp xếp rồi đảo lộn chúng — lôi đồ đạc ra rồi bài trí lại từ đầu — bà vẫn vô cùng nhung nhớ cảnh ồn ào, náo nhiệt của dinh cơ quý tộc mà mình đã quen thuộc từ thuở bé. Hệ quả là nỗi buồn, sự thay đổi trong nếp sống cùng việc thiếu vắng các hoạt động đã nhanh chóng kết hợp lại, làm bùng phát ở bà một căn bệnh vốn đã tiềm ẩn từ lâu.
Chưa đầy một năm sau ngày Mẹ mất, chứng phù thũng xuất hiện và bà phải nằm liệt giường. Tôi có thể hình dung ra cảnh tượng cô độc xiết bao khi bà phải tiếp tục sống — và tệ hơn thế, là chết — một mình trong ngôi nhà to lớn vắng lặng ở Petrovskoe, chẳng có họ hàng hay bất kỳ ai bên cạnh. Mọi người ở đó đều quý trọng và yêu mến bà, nhưng bà chẳng kết thân sâu sắc với ai và thậm chí còn có phần tự hào về điều đó. Ấy là bởi, được hưởng trnyền niềm tin cậy của chủ nhân và nắm giữ trong tay biết bao nhiêu tài sản, bà cho rằng những mối thâm tình sẽ dẫn đến sự dễ dãi và nương nhẹ đáng trách. Kết quả là (và có lẽ cũng bởi bà chẳng có điểm gì thực sự chung với những người hầu kẻ hạ khác), bà giữ khoảng cách với tất cả mọi người, và thường nói rằng mình "không nhận họ hàng hay cha đỡ đầu nào trong nhà, và sẽ chẳng cho phép bất kỳ ngoại lệ nào liên quan đến tài sản của chủ nhân".
Thay vào đó, bà tìm kiếm và thu nhận sự an ủi qua những lời cầu nguyện thành kính dâng lên Chúa. Thế nhưng đôi khi, trong những phút yếu lòng mà tất cả chúng ta đều không tránh khỏi, và khi niềm chợp mắt xoa dịu tuyệt vời nhất của con người chính là những giọt nước mắt cùng lòng trắc ẩn từ đồng loại, bà lại bế con chó già Moska lên giường, trò chuyện với nó, khóc thầm trên lưng nó khi nó đáp lại những cử chỉ ve vuốt bằng cách liếm đôi tay bà, với đôi mắt vàng đượm đăm đăm nhìn bà. Khi Moska bắt đầu rên rỉ, bà vừa vỗ về nó vừa bảo: "Thôi nào, đủ rồi! Ta thừa biết chẳng cần mày nhắc nhở rằng thời của ta đã gần kề". Một tháng trước khi qua đời, bà lấy từ trong rương ra một ít vải calico trắng tinh, vải cambric trắng cùng dải lụa hồng, và với sự giúp đỡ của đám nữ tì, bà tự tay may những bộ y phục mà mình muốn được mặc khi chôn cất. Kế đến, bà sắp xếp lại mọi thứ trên tủ kệ và giao cho viên quản lý một bản kiểm kê được lập ra với sự cẩn trọng tỉ mỉ. Tất cả những gì bà giữ lại chỉ là đôi áo lụa, một chiếc khăn choàng cũ và bộ quân phục của Ông Nội — những món quà đã được ban tặng cho bà hoàn toàn, và nhờ sự chăm chút, ngăn nắp của bà nên vẫn còn trong tình trạng bảo quản cực kỳ xuất sắc — đặc biệt là những đường thêu chỉ vàng lộng lẫy trên bộ quân phục.
Ngay trước lúc lâm chung, bà lại bày tỏ nguyện vọng rằng một trong hai chiếc áo (chiếc màu hồng) sẽ được may thành áo ngủ cho Woloda; chiếc áo còn lại (chiếc áo đa sắc) sẽ được biến thành trang phục tương tự cho chính tôi; và chiếc khăn choàng sẽ thuộc về Lubotshka. Riêng bộ quân phục sẽ trao lại cho Woloda hoặc cho tôi, tùy thuộc vào việc ai trong hai chúng tôi sẽ trở thành sĩ quan trước. Toàn bộ phần tài sản còn lại (ngoại trừ bốn mươi rúp được bà để riêng cho các nghi thức tưởng niệm và trang trải chi phí tang ma) sẽ thuộc về người anh trai của bà — một kẻ mà vì lối sống trác táng ở một tỉnh xa nên suốt đời bà chẳng hề qua lại. Khi cuối cùng hắn cũng lặn lội đến để đòi quyền thừa kế, và phát hiện ra tổng số tài sản chỉ vỏn vẹn hai mươi lăm rúp tiền giấy, hắn nhất quyết không tin, lớn tiếng tuyên bố rằng đời nào có chuyện người chị gái — một kẻ suốt sáu mươi năm nắm quyền cai quản độc tôn trong một gia đình giàu có, lại thêm tính keo kiệt suốt đời, chẳng nỡ bố thí dẫu chỉ là một vật nhỏ nhặt — lại không để lại nổi ngần ấy; thế nhưng sự thật rành rành là thế.
Dù cơn trọng bệnh cuối đời kéo dài đến hai tháng trời, Natalia vẫn kiên cường chịu đựng những đớn đau với sự vững chãi đích thực của một tín đồ Ki-tô giáo. Chưa bao giờ bà rên rỉ hay oán trách, mà vẫn như mọi khi, liên tục cầu khẩn Chúa trời. Một tiếng đồng hồ trước thời khắc cuối cùng, bà xưng tội lần cuối, đón nhận Bí tích Thánh Thể với niềm hoan hỉ tĩnh lặng, và được xức dầu thánh. Sau đó, bà xin tất cả mọi người trong nhà tha thứ cho bất kỳ lỗi lầm nào bà từng gây ra, đồng thời nhờ vị linh mục chuyển lời đến chúng tôi về số lần bà đã ban ơn phước cho tình yêu thương của chúng tôi dành cho bà, cũng như việc trong những giây phút cuối đời, bà đã thiết tha cầu xin sự tha thứ nếu như vì sự ngu muội mà bản thân từng có lúc mạo phạm chúng tôi. "Thế nhưng ta chưa bao giờ là kẻ trộm. Chưa từng có lấy một sợi chỉ nào không phải của riêng mình mà ta dám động đến". Đó chính là phẩm chất duy nhất mà bà trân quý ở bản thân.
Khoác trên mình chiếc mũ trùm và bộ y phục đã được chuẩn bị từ lâu, với phần đầu gối lên chiếc gối được làm riêng cho dịp ấy, bà trò chuyện cùng vị linh mục cho đến tận giây phút cuối cùng, cho đến khi đột ngột nhớ ra mình chưa để lại chút gì cho người nghèo, bà liền lấy ra mười rúp và nhờ ngài phân phát cho giáo xứ. Cuối cùng, bà làm dấu thánh, nằm xuống và trút hơi thở cuối cùng — thốt lên danh tính của Đấng Tối Cao cùng nụ cười hân hoan.
Bà giã từ cõi đời không chút đớn đau, và thay vì sợ hãi cái chết, bà chào đón nó như một hồng ân. Chúng ta vẫn thường nghe người ta nói thế biết bao lần, nhưng thực tế lại hiếm hoi làm sao! Natalia Savishna chẳng có lý do gì phải sợ hãi cái chết, đơn giản vì bà ra đi trong một niềm tin vững chắc, tuyệt đối và tuân thủ nghiêm ngặt những giáo huấn của Phúc Âm. Cả cuộc đời bà là một chuỗi tình yêu thương trong sáng, vị tha, là sự chối bỏ bản thân tột cùng. Giả sử những niềm tin của bà mang màu sắc minh triết hơn, cuộc đời bà hướng đến một mục đích cao cả hơn, liệu tâm hồn thuần khiết ấy có càng thêm xứng đáng được yêu thương và tôn kính chăng? Bà đã hoàn thành sứ mệnh cao cả và tốt đẹp nhất trên cõi đời này: bà ra đi không sợ hãi và chẳng oán thán.
Họ chôn cất bà ở nơi bà từng ao ước được nằm xuống — gần lăng mộ nhỏ vẫn đang che chở cho nấm mồ của Mẹ. Gò đất nhỏ nơi bà yên giấc đã bị cỏ dại và ngưu bàng phủ kín, được bao bọc bởi một hàng rào sắt đen, nhưng tôi chưa từng quên, mỗi khi rời khỏi lăng mộ, lại tiến đến gần hàng rào ấy và chào vĩnh biệt mảnh đất bên trong bằng một cái cúi đầu cung kính sát mặt đất.
Đôi khi, tôi cũng thẫn thờ đứng giữa hàng rào và lăng mộ, để những ký ức buồn bã trôi qua tâm trí. Có lần, ý nghĩ ấy chợt lóe lên trong đầu khi tôi đứng nơi đó: "Phải chăng Định Mệnh trói buộc tôi với hai con người ấy chỉ cốt để khiến tôi phải hoài niệm họ suốt cả cuộc đời?"