Chưa đầy một tháng sau khi chúng tôi đến Moskva, tôi đang ngồi trên lầu trong ngôi nhà của Bà, cặm cụi viết lách bên chiếc bàn lớn. Đối diện với tôi là thầy dạy vẽ, đang chấm phá những nét cuối cùng lên bức chân dung một tên lổng cổng đội khăn turban theo kiểu Thổ Nhĩ Kỳ, được vẽ bằng bút chì đen. Voloda đứng ngay sau lưng thầy, cổ rướn dài chăm chú nhìn qua vai. Bức chân dung ấy là tác phẩm đầu tay của Voloda vẽ bằng bút chì, và hôm nay — ngày mừng bổn mạng của Bà — kiệt tác này sẽ được đem dâng tặng người.
Voloda nhón gót chân lên, chỉ vào cổ tên người Thổ Nhĩ Kỳ và hỏi thầy:
— Thầy không định tô thêm chút bóng vào chỗ đó nữa ạ?
— Không, không cần thiết đâu, — thầy đáp, vừa cất bút chì và bút vẽ vào một chiếc hộp xếp bằng sơn mài. — Thế này là vừa vặn rồi, cháu không cần phải sửa thêm gì nữa. Còn em, Nicolinka, — thầy vừa nói vừa đứng dậy, liếc mắt nhìn bức tranh với vẻ xiên xẹo, — chẳng lẽ em không chịu bật mí cái bí mật động trời của mình cho chúng ta biết hay sao? Em định dâng tặng Bà món quà gì nào? Thầy nghĩ một bức chân dung khác sẽ là món quà tuyệt nhất cho em. Thôi, chào các cậu nhé, — vừa nói, thầy vừa cầm lấy mũ và tấm bìa cứng rồi bước đi.
Bản thân tôi cũng từng nghĩ rằng một bức chân dung khác chứ không phải thứ tôi đang hì hục làm mới là món quà thích hợp hơn; thế nên, khi nghe báo tin ngày mừng bổn mạng của Bà sắp đến và mỗi người chúng tôi phải chuẩn bị sẵn một món quà dâng lên Người, tôi đã nảy ra ý định làm dấy lên mấy dòng thơ để kính mừng nhân dịp này, và lập tức phác thảo được hai câu thơ có vần điệu, bụng bảo dạ phần còn lại rồi sẽ sớm xuôi chèo mát mái thôi. Thật lòng tôi chẳng tài nào hiểu nổi cái ý tưởng kỳ quặc đối với một đứa trẻ ấy lại chui vào đầu mình từ đâu, nhưng tôi chỉ biết là tôi vô cùng thích thú với nó, và hễ ai hỏi han về quà cáp, tôi đều đáp rằng chẳng mấy chốc tôi sẽ có sẵn một món quà dành cho Bà, nhưng kiên quyết giữ kín không hé lộ là gì.
Trái với mong đợi của tôi, sau hai câu thơ đầu được nặn ra trong cơn hưng phấn ban đầu, ngay cả những nỗ lực ghê gớm nhất của tôi cũng không tài nào rặn ra nổi câu thứ ba. Tôi bắt đầu lật giở đọc đủ thứ thơ ca trong sách vở nhà mình, nhưng cả Dimitrieff lẫn Derzhavin đều chẳng cứu vãn được tôi. Ngược lại, chúng chỉ càng làm tôi thấm thía thêm cái sự bất tài của mình. Tuy nhiên, nhớ ra Karl Ivanitch vốn là kẻ thích làm thơ, tôi bèn lén lút rón rén lên lầu lục lọi đống giấy tờ của ông, và tìm thấy giữa vô số bản thảo tiếng Đức vài bài viết bằng tiếng Nga trông có vẻ như do chính tay ông chắp bút.
Gửi L
Nhớ khi gần
Nhớ lúc xa,
Hãy nhớ ta.
Hôm nay vững dạ muôn đời —
Ừ, dẫu vượt qua mồ mả — hãy nhớ rằng
Ta vẫn mãi yêu nàng sâu sắc.
“KARL MAYER.”
Những vần thơ này (được viết bằng nét chữ tròn trịa, nắn nót trên trang giấy mỏng manh) khiến tôi vô cùng thích thú bởi thứ cảm xúc dạt dào dường như đã thổi hồn vào chúng. Tôi học thuộc lòng chúng ngay lập tức và quyết định lấy đó làm khuôn vàng thước ngọc. Mọi chuyện bỗng trở nên dễ dàng hơn hẳn. Đến ngày mừng bổn mạng, tôi đã hoàn thành xong bài thơ chúc tụng dài mười hai câu, và ngồi phịch xuống chiếc bàn trong phòng học để chép lại chúng lên tấm giấy da vellum.
Hai tờ giấy nhanh chóng bị bỏ xó — không phải vì tôi thấy cần phải sửa đổi bất cứ chữ nào (bởi tôi thấy bài thơ đã hoàn hảo lắm rồi), mà vì cứ hễ qua đến câu thứ ba là phần đuôi của mỗi dòng tiếp theo thể nào cũng uốn cong ngược lên trời, phơi bày rành rành cho thiên hạ thấy rằng toàn bộ tác phẩm này được viết ra trong sự bất tuân thủ triệt để nguyên tắc đường ngang — một điều mà tôi cực kỳ chướng mắt không sao chịu nổi.
Tờ thứ ba rồi cũng cong queo chẳng khá hơn, nhưng tôi tặc lưỡi quyết định mặc kệ nó luôn. Trong những vần thơ của mình, tôi gửi lời chúc mừng đến Bà, chúc Người phúc lộc thọ miên trường, và kết thúc bằng mấy câu thế này:
“Cúi mong làm vui lòng người,
Chúng cháu yêu người tựa Mẹ hiền yêu dấu.”
Thế này thì tôi thấy cũng tạm ổn, nhưng ngặt nỗi lọt vào tai vẫn cứ thấy cấn cấn thế nào ấy.
“Yêu-yêu người-người tựa-tựa Mẹ-Mẹ hiền-hiền yêu-yêu dấu-dấu,” tôi lẩm bẩm đọc lại chính mình. — “Còn vần nào khác thay thế cho từ ‘dấu’ được nhỉ? Thấu? Cầu? Thôi, đành chịu vậy. Dù sao thì thơ của mình cũng còn khá khẩm hơn mớ của lão Karl Ivanitch chán.”
Thế là tôi đứt khoát nối thêm câu cuối cùng vào phần còn lại. Kế đó, tôi lon ton bước vào phòng ngủ, cất tiếng ngâm nga oang oang cả bài thơ với biết bao cảm xúc dạt dào cùng đủ thứ điệu bộ khua chân múa tay. Bài thơ hoàn toàn chẳng dính dáng gì đến luật âm tiết nhịp điệu, nhưng đời nào tôi lại dừng lại để bận tâm chuyện đó. Thế nhưng, quái lạ là câu thơ cuối cùng lại làm tôi gai mắt hơn bao giờ hết. Ngồi thừ trên giường, tôi tự hỏi:
— Rốt cuộc cái quái gì xui khiến mình viết ra cái câu “tựa Mẹ hiền yêu dấu” thế cơ chứ? Mẹ có ở đây đâu cơ chứ, và vì thế hoàn toàn chẳng có lý do gì phải lôi Người vào đây cả. Thú thật, tôi vô cùng yêu quý và kính trọng Bà, nhưng Người đâu có giống như là — Tại sao TÔI LẠI viết ra câu đó cơ chứ? Mình bịa chuyện dối trá làm cái thá gì không biết? Dù sao thì cũng chỉ là thơ thẩn thôi mà, thế nhưng nhẽ ra tôi hoàn toàn có thể không cần phải làm thế mới phải chứ.
Đúng lúc ấy thì bác thợ may mang đếm cho chúng tôi mấy bộ quần áo mới.
— Thôi kệ, đâm lao thì phải theo lao vậy! — Tôi lầm bầm đầy bực bội, vội vàng dúi nhét cuộn giấy thơ xuống dưới gối rồi ba chân bốn cẳng chạy ù đi để diện mấy bộ cánh kiểu Moskva mới tinh.
Chúng vừa vặn đến kỳ lạ — cả chiếc áo khoác màu nâu đính khuy vàng (một thứ y phục ôm sát rịt lấy da thịt chứ không phải loại “để chừa chỗ cho mau lớn” như ở dưới quê) lẫn chiếc quần dài đen (cũng bó sát sạt làm nổi bật lên những đường nét cơ thể và phẳng lì vuốt thẳng tắp xuống đôi giày bốt).
“Cuối cùng thì mình cũng được mặc quần dài thật sự rồi!” — Tôi thầm nghĩ khi ngắm nghía đôi chân mình với sự mãn nguyện tột cùng. Tôi giấu tiệt không cho ai biết sự thật là bộ quần áo mới này chật ních đến mức ê ẩm cả người và cực kỳ khó chịu, trái lại, tôi cònõng ẹo tuyên bố rằng nếu có điểm gì chê trách được thì chỉ là chúng vẫn chưa đủ bó sát mà thôi. Tôi đứng chết trân trước gương một hồi lâu để chải chuốt mái đầu bôi đầy sáp pomade chải bới tỉ mỉ, nhưng mặc cho tôi có xoay sở đủ mọi cách, những sợi tóc ngổn ngáo ở chỏm đỉnh đầu vẫn nhất quyết không chịu nằm yên quy phục nề nếp. Cứ hễ tôi vừa buông lược xuống là chúng lại phăng phăng chổng ngược lên tua tủa đủ mọi hướng, khiến cho bộ mặt tôi trông ngốc nghếch hết chỗ nói.
Karl Ivanitch đang thay đồ ở phòng bên, và tôi nghe thấy tiếng ai đó mang vào cho ông chiếc áo khoác dài màu xanh lam cùng áo lót trong. Ngay sau đó, tôi nghe thấy tiếng mấy cô hầu gái vọng lên từ hướng cửa dẫn xuống lầu, bèn tò mò thò đầu ra xem họ muốn gì. Trên tay cô ta cầm một chiếc áo sơ mi được là lượt phẳng phiu ngửi rõ mùi hồ cứng ngắc, cô bảo mình đã phải thức chong cả đêm để chuẩn bị cho kịp. Tôi đón lấy chiếc áo, tiện miệng hỏi xem Bà đã dậy chưa.
— Ồ dậy rồi chứ ạ, cụ đã dùng xong cà phê và linh mục cũng vừa tới. Chà chà, trông cậu chủ nhỏ bảnh bao quá xá đấy chứ! — Cô hầu gái mỉm cười trêu chọc bộ quần áo mới của tôi rồi nói thêm.
Nhận xét này làm tôi đỏ bừng cả mặt, thế là tôi liền xoay tít một vòng trên một chân, búng tay tanh tách rồi nhún nhảy tưng bừng chạy biến đi, với niềm hy vọng tràn trề rằng qua những màn múa may quay cuồng này, cô ta sẽ phải nhận thức được rằng bản thân mình vẫn chưa hoàn toàn cảm nhận hết vẻ bảnh bao xuất chúng của tôi là thế nào đâu.
Thế nhưng, khi tôi mang chiếc áo sơ mi vào cho Karl thì hóa ra ông chẳng cần đến nữa, vì ông đã trót mặc một chiếc khác mất rồi. Đứng trước một chiếc gương soi nhỏ, ông đang hí hoáy thắt chiếc khăn cổ bằng cả hai tay — cố gắng dùng đủ mọi cử động của đầu để ngắm nghía xem nó đã ngay ngắn thoải mái chưa — rồi lùa chúng tôi xuống lầu đi diện kiến Bà. Tới tận bây giờ, mỗi khi nhớ lại cái mùi sáp pomade sực nức mà cả ba chúng tôi đã để lại vương vãi đằng sau trên từng bậc cầu thang khi bước xuống là tôi lại không sao kìm được tiếng cười.
Karl đang ôm trên tay một chiếc hộp do chính tay ông tự chế, Voloda cắp bức tranh vẽ, còn tôi thủ sẵn bài thơ, đồng thời mỗi người chúng tôi đều đã nhẩm thuộc lòng sẵn những lời đường mật để dâng tặng món quà của mình. Đúng lúc Karl vừa đẩy cánh cửa mở ra, vị linh mục cũng vừa khoác lên mình chiếc áo lễ cầu nguyện và bắt đầu đọc kinh.
Trong suốt buổi lễ, Bà đứng tựa người vào lưng chiếc ghế bành, đầu cúi thấp. Đứng ngay gần đó là Bố. Ngài quay lại mỉm cười với chúng tôi khi chúng tôi đang cuống cuồng giấu giếm mấy món quà ra sau lưng và cố len lén đứng núp bên cánh cửa cho đỡ bị chú ý. Hiệu ứng bất ngờ mà chúng tôi hằng mong mỏi tính toán từ trước vì thế mà tiêu tan tùng tiệm sạch sành sanh. Khi cuối cùng mọi người đều đã làm dấu thánh xong xuôi, tôi bỗng bị đè nặng bởi một cơn ngượng ngùng đột ngột, bất trị và chết người đến mức lòng dũng cảm để cất tiếng dâng quà trong tôi hoàn toàn bốc hơi sạch không còn một mảnh. Tôi lủi thủi trốn tịt sau lưng Karl Ivanitch — người đang long trọng chúc mừng Bà, tay chuyển chiếc hộp từ bên phải sang bên trái rồi cung kính dâng lên Người. Kế đó ông lùi lại vài bước nhường chỗ cho Voloda. Bà có vẻ vô cùng hài lòng với chiếc hộp (được trang trí bằng một đường viền mạ vàng), và nở nụ cười tươi tắn nhất để bày tỏ sự cảm kích. Tuy nhiên, có thể thấy rõ là Người chẳng biết nên đặt chiếc hộp ở xó xỉnh nào cho phải phép, và có lẽ chính vì thế mà Người đã tiện tay chuyển luôn nó cho Bố, nhân tiện bảo ngài hãy ngắm kỹ xem chiếc hộp được chế tác tinh xảo nhường nào.
Sau khi đã thỏa mãn trí tò mò, Bố liền chuyển chiếc hộp sang cho vị linh mục, người dường như cũng vô cùng thích thú với món đồ này, ngước đôi mắt tròn xoe kinh ngạc nhìn trước là hiện vật, sau là ngài nghệ sĩ tài ba nào đã có thể tạo ra những tuyệt tác kỳ diệu đến thế. Tiếp đó, Voloda dâng bức chân dung tên Thổ Nhĩ Kỳ của mình lên, và cũng nhận được những lời ca tụng tán dương nức nở không kém từ khắp mọi phía.
Đến lượt tôi rồi, và Bà quay đầu lại phía tôi với nụ cười hiền từ nhất. Những ai từng nếm mùi bẽ bàng đều thừa hiểu rằng đó là một thứ cảm giác cứ nhân lên theo cấp số nhân tỷ lệ thuận với thời gian lưỡng lự chần chừ, trong khi quyết tâm thì lại teo tóp đi với tỷ lệ tương đương. Nói cách khác, tình trạng ấy kéo dài bao lâu thì nó lại càng trở nên bất trị bấy nhiêu, và sức mạnh quyết định thì lại càng cạn kiệt bấy nhiêu.
Những giọt tinh thần và năng lượng cuối cùng sót lại trong tôi đã bay sạch theo mây khói trong lúc Karl và Voloda đang dâng quà, và sự ngượng ngùng của tôi giờ đây đã chạm đến đỉnh điểm. Tôi cảm thấy máu từ lồng ngực đang ào ạt dồn hết lên não, mặt đỏ tía tai từng đợt nối tiếp nhau chạy rần rật khắp mặt, những giọt mồ hôi bắt đầu túa ra lấm tấm trên vầng trán và sống mũi. Tai tôi nóng ran lên sùng sục, toàn thân run lẩy bẩy từ đầu đến chân, và mặc dù cứ dịch chuyển hết chân này sang chân khác liên hồi, tôi vẫn cứ chết trân bất động tại chỗ như thể rễ cây cắm sâu vào mặt đất.
— Nào, Nicolinka, cháu mang gì đến thế? — Bố lên tiếng hỏi. — Là hộp quà hay tranh vẽ vậy?
Chẳng còn cách nào khác. Với bàn tay run lẩy bẩy, tôi chìa ra tờ giấy gấp khúc mang đầy vận hạn đen đủi ấy, nhưng giọng nói thì nghẹn đắng lại hoàn toàn phản chủ khiến tôi cứ đứng ngây người câm lặng trước mặt Bà. Tôi không tài nào xua tan đi được cái ý nghĩ kinh hoàng rằng thay vì được chiêm ngưỡng bức tranh đã hứa hẹn từ trước, thiên hạ sắp sửa được nghe người ta đọc rành mạch trước mặt mọi người mấy vần thơ dở tệ hại của tôi, và rằng mấy chữ “Mẹ hiền yêu dấu” sẽ vạch trần phơi bày rõ mồn một sự thật rằng tôi chưa từng yêu thương, mà thực chất chỉ là đã quên lãng Người mà thôi. Biết diễn tả thế nào cho xiết nỗi thống khổ tột cùng của tôi khi Bà bắt đầu cất tiếng đọc to bài thơ của tôi lên cơ chứ? — khi mà, vì không tài nào dịch nổi mặt chữ, Bà cứ khựng lại giữa chừng rồi ngước lên nhìn Bố với một nụ cười (mà tôi cứ đinh ninh là nụ cười chế giễu miệt thị)? — khi mà Người chẳng hề phát âm đúng giọng điệu theo cách mà tôi đã hằng mường tượng trong đầu?— và khi thị lực kém cỏi không cho phép Người đọc hết nổi, Bà đành chuyền lại tờ giấy cho Bố và nhờ ngài đọc lại vanh vách từ đầu cho đến cuối? Tôi cứ đinh ninh phỏng đoán rằng sở dĩ Bà làm thế là vì chính bản thân Người cũng thấy chướng tai gai mắt không ngửi nổi mớ văn vần ngu ngốc, xiêu vẹo viết đầy nhảm nhí này, nhưng lại muốn nhân cơ hội đó để chỉ điểm cho Bố thấy rõ cái sự chai sạn vô cảm toàn tập của tôi. Tôi cứ ngỡ ngàng chờ đợi ngài sẽ giáng cho tôi một bạt tai với tờ giấy thơ và quạu cọ quát lên rằng: “Đồ con trai hư hỏng! Hóa ra mày dám quên cả Mẹ mày cơ à! Nhận lấy trận đòn này đi!” Thế nhưng, chẳng có một kịch bản tồi tệ nào như thế xảy ra cả. Trái lại, khi bài thơ đã được đọc xong xuôi từ đầu đến cuối, Bà chỉ thốt lên một câu: “Đáng yêu quá!” rồi cúi xuống hôn lên trán tôi. Thế rồi mấy món quà của chúng tôi, cùng với hai chiếc khăn tay bằng vải cambric và một chiếc hộp đựng thuốc hít có khắc chìm bức chân dung của Mẹ, được bày biện ngay ngắn lên chiếc bàn nhỏ gắn liền với chiếc ghế bành Voltaire to tướng mà Bà vẫn thường hay ngồi.
— Thưa có Công nương Barbara Ilinitsha ạ! — Một trong hai tên gia nhân chuyên đứng hầu cận đằng sau cỗ xe ngựa của Bà cất giọng thông báo, nhưng Bà vẫn đang đăm chiêu đắm chìm vào bức chân dung khắc trên chiếc hộp đựng thuốc hít và chẳng buồn đáp lời.
— Thưa cụ, con có nên mời công nương vào không ạ? — Người đầy tớ lặp lại câu hỏi.