Paris vừa hay tin thảm họa ở Sedan. Nền cộng hòa đã được tuyên bố thành lập. Cả nước Pháp đang chao đảo bên bờ vực của cơn điên rồ kéo dài tận sau thời kỳ Công xã. Từ đầu này chí đầu kia đất nước, ai nấy đều đang chơi trò làm lính.

Những thợ làm mũ bỗng chốc thành đại tá, gánh vác trọng trách tướng quân; súng lục và gươm giáo được giắt quanh những chiếc bụng to tròn, hiền hòa, thắt đai đỏ chói lọi; mấy tiểu thương bỗng hóa chiến binh chỉ huy các tiểu đoàn tình nguyện viên cãi cọ chí chóe, chửi thề như hải tặc để vớt vát chút uy phong.

Chính cái hành động cầm vũ khí đã khiến những con người vốn trước nay chỉ quen cầm cân tiểu ly ấy trở nên cuồng loạn, và vô cớ trở thành mối nguy hiểm cho tất cả mọi người. Người vô tội bị bắn chỉ để chứng minh họ biết cách giết chóc; trong những khu rừng chưa từng thấy bóng lính Phổ, chó hoang, bò đang gặm cỏ và ngựa đang ăn lá đều bị bắn hạ.

Ai nấy đều tưởng mình được kêu gọi để đóng một vai trò lớn lao trong sự nghiệp quân sự. Những quán cà phê ở các ngôi làng nhỏ xíu, chật ních tiểu thương mặc quân phục, trông chẳng khác nào doanh trại hay bệnh viện.

Thị trấn Canneville vẫn chưa hay biết gì về tin tức điên rồ từ quân đội và thủ đô; thế nhưng, bầu không khí sục sôi đã bao trùm suốt tháng qua khi các phe phái đối địch chạm mặt nhau.

Vị thị trấn trưởng, Tử tước de Varnetot, một lão già gầy gò, bảo thủ, kẻ gần đây vì lòng tham vọng mà đã quy thuận Đế chế, nay phải đối mặt với một đối thủ kiên quyết là Bác sĩ Massarel. Hắn là một gã to con, máu dồn lên mặt đỏ bừng, thủ lĩnh phe Cộng hòa trong vùng, một chức sắc cộm cán trong hội tam điểm địa phương, chủ tịch Hội Nông nghiệp kiêm ban tổ chức tiệc liên hoan của lính cứu hỏa, đồng thời là kẻ đứng ra tổ chức lực lượng dân quân nông thôn nhằm cứu rỗi đất nước.

Chỉ trong hai tuần, hắn đã quy tụ được sáu mươi ba tình nguyện viên là những người cha gia đình, nông dân thận trọng và tiểu thương trong thị trấn, và mỗi buổi sáng hắn lại bắt họ tập trận ở quảng trường trước tòa thị chính.

Đôi khi, khi ngài thị trưởng bước đến tòa nhà đô chính, Chỉ huy trưởng Massarel, thắt lưng giắt đầy súng lục, lại kiêu hãnh bước đi trước đội ngũ của mình, tay tuốt gươm, hô hào tất cả cùng gào lên: “Muôn năm Tổ quốc!” Và người ta nhận thấy tiếng hô ấy khiến vị tử tước nhỏ con tức tối, có lẽ lão nhìn thấy ở đó một mối đe dọa, một lời ngăm đe, cùng ký ức ghê tởm của cuộc Cách mạng vĩ đại.

Vào sáng ngày mùng năm tháng Chín, vị bác sĩ trong bộ quân phục chỉnh tề, súng lục đặt trên bàn, đang khám bệnh cho một cặp vợ chồng già — người chồng bị giãn tĩnh mạch suốt bảy năm nay và đợi đến khi vợ mình cũng mắc bệnh y như vậy mới chịu đi gặp bác sĩ — thì người đưa thư mang báo tới.

Ông Massarel mở ra, tái mặt, bất ngờ đứng phắt dậy, hai tay giơ lên trời với vẻ mặt đầy phấn khích, rồi cất giọng hét lớn trước sự hoảng sợ của hai vợ chồng nhà quê:

“Muôn năm nước Cộng hòa! Muôn năm nước Cộng hòa! Muôn năm nước Cộng hòa!”

Rồi hắn ngã khuỵu xuống ghế, kiệt sức vì xúc động.

Và khi người nông dân tiếp lời: “Mọi chuyện bắt đầu từ lũ kiến, chúng cứ bò ngược bò xuôi trên chân tôi—” Bác sĩ Massarel quát lớn:

“Câm mồm! Tôi không có thời gian lo mấy chuyện nhảm nhí của ông đâu. Nền cộng hòa đã được tuyên bố, hoàng đế đã bị bắt làm tù binh, nước Pháp đã được cứu! Muôn năm nước Cộng hòa!”

Chạy ra cửa, hắn tru tréo:

“Celeste, mau lên, Celeste!”

Cô hầu gái sợ hãi vội vã chạy vào; hắn nói nhanh đến mức chỉ còn cách lắp bắp:

“Ủng của tôi, gươm của tôi, hộp đạn và cả con dao găm Tây Ban Nha để trên bàn đầu giường nữa! Nhanh lên!”

Vì người nông dân lì lợm kia, tranh thủ lúc ngưng vài giây, vẫn tiếp tục: “Tôi thấy có những cục bướu lớn gây đau đớn mỗi khi đi lại,” vị y sĩ, nay đã tức nước vỡ bờ, gầm lên:

“Câm mồm và cút ngay! Nếu ông chịu rửa chân thì chuyện đã chẳng ra nông nỗi này!”

Rồi túm cổ áo lão, hắn thét vào mặt:

“Mày không hiểu là chúng ta đã thành nước cộng hòa rồi hả, cái đồ đầu đất mặt đồng kia!”

Nhưng tinh thần nghề nghiệp nhanh chóng trấn an hắn lại, và hắn đẩy cặp vợ chồng ngơ ngác ra ngoài, nói:

“Mai quay lại, mai quay lại nhé, mấy bác. Hôm nay tôi không có thời gian.”

Vừa tự trang bị vũ khí từ đầu đến chân, hắn vừa đưa ra một loạt mệnh lệnh quan trọng cho cô hầu gái:

“Chạy sang gọi Trung úy Picart và Thiếu úy Pommel, bảo họ rằng tôi đang đợi ngay lập tức ở đây. Cả Torchebeuf mang theo trống nữa. Nhanh lên! Nhanh lên!”

Khi Celeste đã đi khuất, hắn ngồi xuống suy ngẫm về tình hình và những khó khăn mà mình sắp phải vượt qua.

Ba người họ cùng đến trong trang phục thường ngày. Vị chỉ huy trưởng, vốn mong thấy họ mặc quân phục, cảm thấy hơi chạnh lòng.

“Các anh không biết gì sao? Hoàng đế đã bị bắt làm tù binh, nước Cộng hòa đã được tuyên bố. Chúng ta phải hành động. Vị trí của tôi rất tế nhị, thậm chí tôi có thể nói là nguy hiểm.”

Hắn trầm ngâm giây lát trước mặt các cấp dưới đang ngơ ngác, rồi tiếp lời:

“Chúng ta phải hành động chứ không được chần chừ; những phút giây lúc này quý như giờ vàng. Mọi thứ phụ thuộc vào sự quyết đoán kịp thời của chúng ta. Anh Picart, hãy đến gặp ông linh mục và ra lệnh cho ông ta đánh chuông báo động, nhằm tập hợp người dân lại để tôi thông báo tin tức. Anh Torchebeuf, hãy đánh trống trận khắp vùng cho đến tận các thôn ấp Gerisaie và Salmare để tập hợp lực lượng dân quân ra quảng trường công cộng. Anh Pommel, hãy mau mặc quân phục vào, chỉ cần áo khoác và mũ là đủ. Chúng ta sẽ đến tòa thị chính yêu cầu Monsieur de Varnetot trao lại quyền lực cho tôi. Các anh đã rõ chưa?”

“Rồi ạ.”

“Giờ hãy mau chóng thực hiện các mệnh lệnh đó. Tôi sẽ đi cùng anh về nhà, Pommel, vì chúng ta sẽ hành động cùng nhau.”

Năm phút sau, vị chỉ huy trưởng và các cấp dưới, vũ trang tận răng, xuất hiện ở quảng trường, đúng lúc vị tử tước nhỏ con de Varnetot — hai ống chân quấn xà cạp như đi săn, vai vác súng — đang rảo bước từ con phố bên kia tới với nhịp điệu khẩn trương, theo sau là ba tên cận vệ mặc áo khoác xanh, gươm đeo bên sườn và súng vác trên vai.

Trong lúc vị bác sĩ đứng sững sờ, ngơ ngác, cả bốn người kia đã tiến vào tòa thị chính và khép cửa lại sau lưng.

“Họ đã nẫng tay trên của chúng ta,” vị y sĩ lầm bầm, “giờ chúng ta phải đợi viện binh. Hiện tại chẳng thể làm gì hơn.”

Trung úy Picart lúc này mới xuất hiện.

“Lão linh mục từ chối tuân lệnh,” anh ta nói. “Lão thậm chí còn tự nhốt mình trong nhà thờ với gã thợ đào huyệt và tay quản giáo.”

Bên kia quảng trường, đối diện với tòa thị chính trắng toát đang đóng cửa then cài chặt chẽ, là ngôi nhà thờ im lìm và tối tăm, với cánh cửa gỗ sồi dày đặc nạm đinh sắt.

Nhưng đúng lúc những người dân đang bối rối thò đầu qua cửa sổ hoặc bước ra thềm nhà, tiếng trống bỗng vang lên, và Torchebeuf xuất hiện, gióng trống trận một cách cuồng nhiệt. Anh ta chạy băng qua quảng trường và biến mất theo con đường dẫn ra cánh đồng.

Vị chỉ huy trưởng tuốt gươm, một mình tiến lên điểm giữa hai tòa nhà nơi kẻ địch đang cố thủ, vừa vung gươm trên đầu vừa gầm lên hết sức:

“Muôn năm nước Cộng hòa! Chết cho lũ phản bội!”

Rồi hắn quay lại bên các sĩ quan của mình.

Gã hàng thịt, thợ làm bánh và chủ hiệu thuốc, vô cùng bấn loạn, đang lo lắng kéo rèm và đóng cửa hàng. Chỉ có mỗi tiệm tạp hóa là vẫn mở cửa.

Tuy nhiên, lực lượng dân quân đang dần tề tựu đông đủ, mỗi người một bộ quân phục khác nhau, nhưng tất cả đều đội chiếc mũ lưỡi trai đen viền vàng — chiếc mũ vốn là điểm nhấn chính của bộ trang phục. Họ vũ trang bằng những khẩu súng cũ rỉ sét, những thứ vũ khí đã treo trên vách bếp suốt ba十 năm trời; trông họ chẳng khác nào một đạo quân lang thang rách rưới.

Khi đã tập hợp được khoảng ba mươi người xung quanh, vị chỉ huy trưởng liền dùng vài lời vắn tắt phác thảo tình hình cho họ. Sau đó, quay sang bộ tham số, hắn nói: “Chúng ta hành động thôi.”

Dân làng tụ tập lại và bàn tán xôn xao.

Vị bác sĩ nhanh chóng vạch ra một kế hoạch tác chiến.

“Trung úy Picart, anh hãy tiến đến ngay dưới cửa sổ tòa thị chính này và triệu tập Monsieur de Varnetot, nhân danh nước Cộng hòa, phải trao lại chìa khóa cho tôi.”

Nhưng viên trung úy, vốn là một thợ xây cả cục, từ chối thẳng thừng:

“Ông khôn thật đấy nhỉ. Cảm ơn, tôi chưa muốn mất mạng đâu. Mấy kẻ trong đó bắn chuẩn lắm đấy, đừng có quên điều đó. Tự đi mà làm việc của ông đi.”

Mặt vị chỉ huy trưởng đỏ bừng lên.

“Tôi ra lệnh cho anh phải đi nhân danh kỷ luật!”

Viên trung úy liền bật lại:

“Tôi không dại gì để cái mặt đẹp đẽ của mình bị phá nát mà chẳng hiểu vì lý do gì.”

Toàn thể các chức sắc tụ tập thành một nhóm gần đó bắt đầu cười phá lên. Một kẻ trong số đó kêu lên:

“Anh nói chuẩn đấy, Picart, lúc này không phải lúc.”

Vị bác sĩ bấy giờ lầm bầm:

“Lũ hèn nhát!”

Rồi, giao lại gươm và súng lục cho một người lính giữ hộ, hắn chậm rãi tiến bước, mắt dán chặt vào những ô cửa sổ, ngóng chờ khoảnh khắc khẩu súng nào đó chĩa vào mình.

Khi hắn chỉ còn cách tòa nhà vài bước chân, hai cánh cửa ở hai đầu dẫn vào hai lớp học bỗng mở toang và một lũ trẻ ùa ra, bên trai một ngả, bên gái một bên, bắt đầu nô đùa quanh vị bác sĩ giữa quảng trường lớn vắng tanh, la hét ỏm tỏi và làm ầm ĩ đến mức hắn chẳng thể cất lên lời nào để người ta nghe thấy.

Ngay khi đứa trẻ cuối cùng vừa khuất dạng khỏi tòa nhà, hai cánh cửa lại khép ngập.

Đám trẻ cuối cùng cũng tản đi gần hết, và vị chỉ huy trưởng cất cao giọng gọi:

“Monsieur de Varnetot!”

Một cánh cửa sổ trên tầng một mở ra và Monsieur de Varnetot xuất hiện.

Vị chỉ huy trưởng tiếp lời:

“Thưa ngài, hẳn ngài đã biết những biến cố lớn lao vừa xảy ra đã thay đổi toàn bộ cục diện bộ máy chính quyền. Chế độ mà ngài đại diện nay không còn tồn tại nữa. Chế độ mà tôi đại diện đang tiếp quản quyền lực. Trong hoàn cảnh đau đớn nhưng đầy quyết định này, nhân danh nền Cộng hòa mới, tôi đến đây để đề nghị ngài bàn giao lại chức vụ mà ngài từng nắm giữ dưới thời chính quyền cũ.”

Monsieur de Varnetot đáp lời:

“Thưa bác sĩ, tôi là thị trưởng của Canneville, được bổ nhiệm hợp thức, và tôi sẽ tiếp tục giữ chức thị trưởng Canneville cho đến khi bị bãi nhiệm bằng một sắc lệnh từ cấp trên của tôi. Với tư cách là thị trưởng, tôi đang ở đúng vị trí của mình tại tòa thị chính, và tôi ở lại đây. Dù sao đi nữa, cứ thử lôi tôi ra xem nào.”

Lão đóng sập cửa sổ lại.

Vị chỉ huy trưởng quay về với đội ngũ của mình. Nhưng trước khi đưa ra bất kỳ thông báo nào, đảo mắt nhìn Trung úy Picart từ đầu đến chân, hắn gằn giọng:

“Anh khôn thật đấy, đúng là một gã đàn ông cừ khôi! Anh là nỗi nhục của quân đội! Tôi giáng chức anh.”

“Tôi thèm vào quan tâm!”

Anh ta quay lưng bỏ đi và hòa vào đám đông dân chúng trong thị trấn.

Bấy giờ vị bác sĩ đâm ra chần chừ. Hắn phải làm gì đây? Tấn công ư? Nhưng liệu đám lính của hắn có tuân lệnh? Và hơn nữa, hắn có quyền làm thế không?

Một ý lóe lên trong đầu hắn. Hắn chạy thục mạng đến bưu điện nằm đối diện tòa thị chính và gửi đi ba bức điện tín:

Gửi chính quyền cộng hòa mới tại Paris.

Gửi viên tỉnh trưởng mới của tỉnh Seine-Inferieure, tại Rouen.

Gửi viên phó tỉnh trưởng cộng hòa mới tại Dieppe.

Hắn tường thuật lại tình hình, chỉ rõ mối nguy hiểm mà thị trấn sẽ phải đối mặt nếu rơi vào tay vị thị trưởng theo phái bảo hoàng; bày tỏ lòng trung thành, xin chỉ thị và ký tên, đính kèm tất cả các chức danh sau tên mình.

Rồi hắn quay lại tiểu đoàn, rút từ trong túi ra mười quan tiền, hô lớn: “Nào mấy bồ, đi ăn uống đi; chỉ để lại cho tôi một tiểu đội mười người canh chừng không cho ai rời khỏi tòa thị chính là được.”

Nhưng cựu Trung úy Picart, kẻ đang đứng trò chuyện với người thợ đồng hồ, nghe thấy vậy liền cười lớn và châm chọc: “Chà chà, nếu họ chịu bước ra thì ông còn có cơ hội bước vào. Bằng không thì tôi đố ông cứ đứng chình ình ngoài đó suốt quãng đời còn lại đấy!”

Vị bác sĩ không đáp lời, hắn quay về đi ăn trưa.

Buổi chiều, hắn bố trí lực lượng mai phục quanh thị trấn cứ như thể họ đang đứng trước nguy cơ bị tấn công bất ngờ đến nơi.

Vài bận hắn đi ngang qua tòa thị chính và nhà thờ mà chẳng thấy có điều gì khả nghi; cả hai tòa nhà trông có vẻ trống không.

Gã hàng thịt, thợ làm bánh và tiệm thuốc đã mở cửa trở lại.

Ai nấy đều bàn tán xôn xao về vụ việc. Nếu hoàng đế đã bị bắt làm tù binh, chắc chắn phải có chuyện phản quốc đâu đây. Họ vẫn chưa rõ chính xác nền cộng hòa nào đã quay trở lại nắm quyền.

Đêm buông xuống.

Khoảng chín giờ, một mình vị bác sĩ rón rén tiến lại gần lối vào tòa nhà công cộng, đinh ninh rằng kẻ địch chắc đã đi ngủ; và khi hắn đang toan dùng cuốc để phá cửa, giọng oang oang của một lính gác bỗng vang lên:

“Ai đi đấy?”

Và ông Massarel ba chân bốn cẳng chuồn thẳng nhanh nhất có thể.

Ngày mới ló rạng mà tình hình chẳng có gì thay đổi.

Lực lượng dân quân vũ trang vẫn chiếm lĩnh quảng trường. Toàn thể người dân đã tụ tập xung quanh đội quân này để ngóng chờ diễn biến tiếp theo. Thậm chí người dân từ các làng lân cận cũng kéo đến xem.

Bấy giờ vị bác sĩ, nhận thấy uy danh của mình đang bị đe dọa nghiêm trọng, quyết tâm chấm dứt vụ này bằng cách này hay cách khác; và khi hắn đang toan thực hiện vài biện pháp, chắc chắn là những biện pháp vô cùng quyết liệt, thì cửa phòng điện tín mở tung và cô tiểu thư con bà bưu điện xuất hiện, trên tay cầm hai tờ giấy.

Đầu tiên cô tiến đến chỗ vị chỉ huy trưởng trao cho anh ta một bức công văn; sau đó cô băng qua quảng trường vắng ngắt, ngượng ngùng khi thấy ánh mắt dồn cả vào mình, đầu cúi gằm, rảo những bước chân nhỏ và nhanh, tiến lại gõ nhẹ cửa ngôi nhà bị phong tỏa cứ như thể chẳng hề hay biết những kẻ bên trong đang nắm giữ vũ khí.

Cánh cửa hé mở vừa đủ để một bàn tay thò ra nhận lấy thông điệp; và cô thiếu nữ đỏ bừng mặt quay trở lại, chực khóc vì bị cả vùng quê chằm chằm soi mói.

Bằng một giọng trong trẻo, vị bác sĩ hét lớn:

“Xin vui lòng giữ trật tự.”

Khi đám đông đã yên lặng trở lại, hắn kiêu hãnh tiếp lời:

“Đây là thông cáo mà tôi vừa nhận được từ chính quyền.”

Và giơ cao bức điện tín, hắn dõng dạc đọc:

Đã bãi nhiệm thị trưởng cũ. Thông báo cho ông ta ngay lập tức. Sẽ có thêm chỉ thị sau. Thay mặt phó tỉnh trưởng: SAPIN, Ủy viên.

Hắn vô cùng đắc thắng; lồng ngực phập phồng niềm vui sướng và đôi tay run lên bần bật; nhưng Picart, tên cấp dưới cũ của hắn, từ một đám đông gần đó bèn réo lên:

“Hay đấy; nhưng nhỡ tụi trong kia không chịu thò mặt ra thì bức điện đó có ích gì cho ông nào?”

Ông Massarel tái mặt đi. Hắn chưa hề nghĩ đến điều đó; nếu lũ kia không chịu bước ra, giờ đây hắn buộc phải có những bước đi quyết đoán. Đó không chỉ là quyền lợi mà còn là nghĩa vụ của hắn.

Hắn lo lắng ngước nhìn tòa thị chính, thầm mong cánh cửa bật mở và đối thủ chịu đầu hàng.

Cánh cửa vẫn im ỉm đóng. Phải làm sao đây? Đám đông ngày một kéo đến đông hơn và vây kín lực lượng dân quân. Họ đang cười cợt.

Có một ý nghĩ đặc biệt giày vò vị bác sĩ. Nếu tấn công, hắn sẽ phải đi đầu hàng quân của mình; và một khi hắn chết, mọi cuộc giao tranh sẽ chấm dứt, nên Monsieur de Varnetot cùng ba gã cận vệ nhất định sẽ nhắm vào mình hắn và chỉ mình hắn mà thôi. Mà họ lại là những tay súng cự phách, thiện xạ vô cùng, như lời Picart vừa nói. Thế nhưng một ý tưởng lóe lên trong đầu, và quay sang Pommel, hắn ra lệnh:

“Chạy ngay đến chỗ hiệu thuốc bảo họ cho mượn một chiếc khăn tắm và một cây gậy.”

Viên thiếu úy vội vã chạy đi.

Hắn sẽ làm một lá cờ hưu chiến, một lá cờ trắng, biết đâu khi nhìn thấy nó, trái tim bảo hoàng của vị thị trưởng sẽ mềm lòng chăng.

Pommel trở về mang theo tấm vải và cán chổi. Dùng ít dây thừng là họ hoàn thành xong lá cờ, và ông Massarel, hai tay túm chặt lấy cán, giơ cao trước ngực, lại một lần nữa tiến về phía tòa thị chính. Khi đến trước cửa, hắn lại hô lớn: “Monsieur de Varnetot!” Cánh cửa bỗng bật mở và Monsieur de Varnetot cùng ba gã cận vệ xuất hiện ngay bậc thềm.

Theo bản năng, vị bác sĩ lùi lại một bước; rồi hắn cung kính cúi đầu chào kẻ thù, giọng nghẹn ngào vì xúc động, hắn tuyên bố: “Thưa ngài, tôi đến đây để thông báo cho ngài những chỉ thị mà tôi vừa nhận được.”

Vị quý tộc, chẳng thèm cúi đầu chào lại, lạnh lùng đáp: “Tôi từ chức, thưa ông, nhưng hãy hiểu cho rằng điều đó không phải vì sợ hãi hay vâng lệnh cái chính quyền ghê tởm đã cướp đoạt quyền lực.” Và nhấn mạnh từng từ một, lão tuyên bố: “Tôi không muốn dẫu chỉ một ngày tỏ ra phục vụ cho nền Cộng hòa. Thế thôi.”

Massarel ngớ người, không đáp lại lời nào; và Monsieur de Varnetot sải bước thật nhanh, khuất sau góc quảng trường, vẫn với đám cận vệ lững thững theo sau.

Vị bác sĩ ngẩng cao đầu hãnh diện quay lại với đám đông. Ngay khi đứng ở khoảng cách đủ để mọi người nghe thấy, hắn hô hoán: “Hoan hô! Hoan hô! Chiến thắng đã mỉm cười với nền Cộng hòa ở khắp mọi nơi.”

Chẳng có tiếng reo hò vui mừng nào phát ra cả.

Vị bác sĩ tiếp tục: “Chúng ta đã được giải phóng, các bạn đã được tự do, độc lập! Hãy ngẩng cao đầu lên!”

Những người dân làng đứng bất động nhìn hắn mà chẳng có lấy một tia sáng chiến thắng nào ánh lên trong mắt.

Hắn đảo mắt nhìn họ, tức tối trước sự thờ ơ đó, tự hỏi mình phải nói gì hay làm gì để tạo được ấn tượng, để kích động đám nông dân bình lặng này, để hoàn thành sứ mệnh của một thủ lĩnh.

Hắn bỗng lóe lên một cảm hứng và quay sang Pommel, ra lệnh: “Thiếu úy, hãy vào phòng họp của hội đồng thành phố lấy bức tượng bán thân của cựu hoàng đế ra đây, mang ra kèm theo một chiếc ghế.”

Chẳng mấy chốc gã quay lại, vai phải vác bức tượng thạch cao hình Bonaparte, tay trái cầm chiếc ghế đan bằng mây.

Ông Massarel tiến đến, nhận lấy chiếc ghế, đặt bức tượng trắng lên đó, rồi lùi lại vài bước, cất cao giọng hùng biện trước nó:

“Tên bạo chúa, tên bạo chúa kia, ngươi đã ngã quỵ xuống vũng bùn. Tổ quốc đang hấp hối quằn quại trong ách áp bức của ngươi. Vận mệnh báo thù đã giáng xuống đầu ngươi. Thất bại và tủ nhục đã đeo bám ngươi; ngươi ngã gục, bị bắt làm tù binh của bọn Phổ; và từ đống tro tàn của đế chế đang sụp đổ, một nền Cộng hòa trẻ trung và huy hoàng vươn lên, nâng từ mặt đất thanh gươm gãy của ngươi—”

Hắn chờ đợi những tràng pháo tay. Chẳng có lấy một âm thanh nào đáp lại màng nhĩ hắn. Đám nông dân ngơ ngác giữ im lặng; còn bức tượng trắng ngần, điềm tĩnh và bảnh tỏn ấy dường như đang nhìn ông Massarel với nụ cười thạch cao bất biến và đầy châm biếm.

Cứ thế họ đứng đối mặt nhau, Napoléon trên chiếc ghế, vị y sĩ đứng cách đó ba bước chân. Cơn giận dữ bốc lên ngùn ngụt trong lòng vị chỉ huy trưởng. Hắn phải làm gì để lay động đám đông này và giành lấy thiện cảm của công luận một cách triệt để đây?

Bất giác hắn đưa tay sờ lên bụng, và chạm tay vào báng khẩu súng lục giắt dưới thắt lưng đỏ.

Chẳng còn cảm hứng nào khác, chẳng còn từ ngữ nào bật ra trong đầu. Thế là hắn rút vũ khí, lùi lại vài bước và khai hỏa vào cựu hoàng đế.

Viên đạn để lại một lỗ thủng nhỏ màu đen, tựa như một nốt ruồi trên trán bức tượng. Chẳng có chút phản ứng nào từ đám đông. Ông Massarel bóp cò phát thứ hai tạo thêm một lỗ thủng nữa, rồi phát thứ ba, rồi cứ thế, không ngừng nghỉ, hắn nốt ba viên đạn còn lại. Trán của Napoléon đã bị thổi bay thành một thứ bột trắng mịn, nhưng đôi mắt, chiếc mũi và bộ ria mép vểnh thì vẫn nguyên vẹn.

Rồi trong cơn cuồng nộ, vị bác sĩ đá lật nhào chiếc ghế, một chân giẫm lên phần còn lại của bức tượng theo tư thế của kẻ chiến thắng, hắn quay mặt về phía công chúng đang kinh ngạc và thét lên: “Kết cục của mọi kẻ phản bội sẽ là như thế đấy!”

Vì vẫn chẳng thấy chút nhiệt tình nào xuất hiện, khi mà các khán giả có vẻ như đang chết lặng vì ngạc nhiên, vị chỉ huy trưởng liền thét lớn với lực lượng dân quân: “Bây giờ các anh có thể về nhà rồi.” Và chính hắn bước đi thật nhanh, gần như chạy, hướng về phía nhà mình.

Ngay khi hắn vừa ló dạng, cô hầu gái liền báo rằng có vài bệnh nhân đã đợi ở phòng khám hơn ba tiếng đồng hồ rồi. Hắn vội vã bước vào. Hóa ra đó chính là cặp vợ chồng nông dân hôm nọ, họ đã quay lại từ lúc sáng sớm, vô cùng lỳ lợm và nhẫn nại.

Lão già lập tức cất giọng giải thích: