Hai năm trước, vào một buổi sáng mùa xuân, tôi thực hiện một chuyến đi bộ dọc theo bờ biển Địa Trung Hải. Liệu có gì dễ chịu hơn việc vừa thong thả bước đi trên đường lớn vừa thả hồn suy ngẫm? Ta bước đi trong ánh nắng vàng, giữa làn gió mơn man, dưới chân những ngọn núi và bên bờ biển cả. Và ta mơ mộng! Biết bao ảo ảnh, tình yêu, và phiêu lưu trôi qua trong tâm trí kẻ lữ hành suốt hai giờ đồng hồ sải bước! Biết bao niềm hy vọng mơ hồ mà hân hoan tràn vào lồng ngực ta cùng với bầu không khí dịu nhẹ và trong lành! Ta hít thở chúng theo từng làn gió, để rồi chúng đánh thức trong tim một khát khao hạnh phúc—thứ khát khao càng thêm mãnh liệt theo cơn đói do việc đi bộ mang lại. Những ý thơ thoảng qua, rực rỡ cứ bay lượn và ca hót như những chú chim.

Tôi đang đi theo con đường dài nối liền từ Saint Raphael đến nước Ý, hay nói đúng hơn là con đường ngoạn cảnh dài và tuyệt mỹ vốn dĩ sinh ra để làm sân khấu cho mọi bản tình ca trên cõi đời này. Và tôi thầm nghĩ rằng, từ Cannes—nơi người ta chưng diện, cho đến Monaco—nơi người ta sát phạt nhau trên chiếu bạc, thiên hạ đổ về chốn này hầu như chỉ để gây gổ hoặc ném tiền qua cửa sổ vào những trò may rủi. Dưới bầu trời tuyệt vời này, giữa khu vườn tràn ngập hoa hồng và cam quýt, họ bày ra đủ mọi thứ thói hư tật xấu, những sự kiêu căng ngớ ngẩn cùng những ham muốn đê hèn, phơi bày bản chất tâm trí con người: nô lệ, dốt nát, ngạo mạn và đầy tham vọng.

Bất chợt, tôi nhìn thấy vài căn biệt thự nằm trong một trong những vịnh biển nên thơ mà người ta có thể bắt gặp ở bất cứ khúc cua nào của dãy núi. Chỉ có bốn hoặc năm căn quay mặt ra biển dưới chân núi, và phía sau chúng là một cánh rừng thông hoang dã trải dài xuống hai thung lũng không có đường xe chạy. Tôi khựng lại trước một trong những ngôi nhà nhỏ ấy, bởi nó quá đỗi xinh xắn: một ngôi nhà trắng với các viền gỗ nâu, được phủ kín bởi những giàn hoa hồng dại vươn tận mái.

Khu vườn rực rỡ một thảm hoa đủ màu sắc và chủng loại, hòa quyện với nhau theo một vẻ bừa bộn có chủ ý đầy duyên dáng. Bãi cỏ ngập tràn hoa, những chiếc chậu lớn đặt hai bên mỗi bậc thềm hiên nhà, từng cụm hoa hồng phô sắc vàng sắc hồng viền quanh mỗi khung cửa sổ, còn khoảng sân hiên với lan can bằng đá bao quanh tổ ấm nhỏ xinh ấy thì được điểm xuyết bởi một chuỗi những bông hoa hình chuông đỏ rực như những giọt máu. Phía sau ngôi nhà, tôi nhìn thấy một hàng cây cam đang mùa ra hoa kéo dài tận chân núi.

Phía trên cửa ra vào xuất hiện hàng chữ “Villa d'Antan” được viết bằng những chữ cái mạ vàng nhỏ nhắn.

Tôi tự hỏi nhà thơ hay nàng tiên nào đang sinh sống nơi đây, kẻ cô độc mang tâm hồn nghệ sĩ nào đã phát hiện ra chốn này và tạo nên ngôi nhà mộng mơ dường như đang ẩn mình giữa một bó hoa tươi thắm.

Một người thợ đang đập đá bên vệ đường, và tôi đến hỏi anh ta tên của chủ nhân viên ngọc quý này.

“Đó là bà Julie Romain,” anh ta đáp.

Julie Romain! Từ thời thơ ấu, từ rất lâu về trước, tôi đã từng nghe người ta nhắc đến nữ đại minh tinh này, đối thủ một mất một còn của Rachel.

Chưa từng có người phụ nữ nào nhận được nhiều tràng pháo tay và được yêu mến đến thế—đặc biệt là được yêu! Biết bao bản tình ca và những vụ tự sát vì bà, biết bao cuộc phiêu lưu chấn động! Nợm phụ nữ quyến rũ ấy giờ đã bao nhiêu tuổi? Sáu mươi, bảy mươi, hay bảy mươi lăm? Julie Romain đang ở đây, trong ngôi nhà này! Người phụ nữ từng được tôn sùng bởi nhạc sĩ vĩ đại nhất và nhà thơ tuyệt vời nhất xứ sở chúng ta! Tôi vẫn còn nhớ cảm giác chấn động (lúc ấy tôi mới mười hai tuổi) mà cuộc trốn chạy của bà sang Sicily cùng người sau, sau khi bà cắt đứt với người trước, đã gây ra trên khắp đất nước Pháp.

Bà đã ra đi vào một buổi tối, sau đêm công chiếu mà khán giả đã vỗ tay tán thưởng suốt nửa tiếng đồng hồ và gọi bà ra chào sân mười một lần liên tiếp. Bà đã bỏ đi cùng nhà thơ trên một chiếc xe ngựa bưu điện, theo đúng mốt thời bấy giờ; họ vượt biển để yêu nhau tại hòn đảo cổ kính ấy, nơi được mệnh danh là đứa con của Hy Lạp, trong khu vườn cam bạt ngàn bao quanh Palermo mà người ta gọi là “Chiếc Vỏ Sóc Bạc” (Shell of Gold).

Người ta kể lại chuyện họ cùng nhau leo lên đỉnh Etna và tựa vào nhau bên miệng vực khổng lồ, tay trong tay, má kề má, như thể sắp sửa gieo mình xuống vực thẳm.

Giờ đây ông ấy đã qua đời, nhà thơ với những vần thơ đỗi lay động và thâm trầm từng khiến cả một thế hệ say mê, những vần thơ tinh tế và huyền nhiệm đến mức mở ra cả một chân trời mới cho thế hệ các nhà thơ trẻ.

Người kia cũng đã ra đi—kẻ bị bỏ lại, người từng vươn lên đỉnh vinh quang qua những khúc thức âm nhạc vẫn còn sống mãi trong ký ức của tất cả mọi người, những khúc thức của sự đắc thắng ngất ngây và nỗi tuyệt vọng xé lòng.

Và bà đang ở đó, trong ngôi nhà khuất lấp sau những đóa hoa.

Tôi không ngần ngại, bước đến giật chuông cửa.

Một người hầu trẻ ra mở cửa, cậu thiếu niên mười tám tuổi với vẻ mặt ngượng ngùng và đôi bàn tay lóng ngóng. Tôi dùng bút chì viết lên danh thiếp của mình một lời tán dương lịch thiệp gửi đến nữ diễn viên, khẩn khoản xin bà tiếp kiến. Biết đâu, nếu biết tên tôi, bà sẽ mở cửa đón tiếp.

Cậu lậu bộc nhỏ cầm thiếp đi vào, rồi quay lại yêu cầu tôi đi theo. Cậu dẫn tôi vào một phòng khách ngăn nắp, lịch sự, được bài trí theo phong cách Louis-Philippe với những món đồ nội thất cứng nhắc và nặng nề, nơi một cô hầu gái mười sáu tuổi, mảnh khảnh nhưng không xinh xắn lắm, đang tháo các tấm vải bọc đồ vì vinh dự của tôi.

Rồi tôi bị bỏ lại một mình.

Trên tường treo ba bức chân dung: bức vẽ nữ minh tinh trong một vai diễn của bà, bức vẽ nhà thơ mặc chiếc áo khoác dài ôm sát cùng chiếc áo sơ mi nhún bèo thịnh hành thời bấy giờ, và bức vẽ vị nhạc sĩ đang ngồi bên cây đàn piano.

Nàng, tóc vàng, duyên dáng nhưng điệu đà theo mốt thời đại của nàng, đang mỉm cười với cái miệng xinh xinh và đôi mắt xanh biếc; bức tranh được trau chuốt, tinh tế, thanh lịch nhưng vô hồn.

Những gương mặt ấy dường như đã bắt đầu hướng về phía hậu thế.

Toàn bộ căn phòng mang bầu không khí của một thời đại đã qua, của những ngày tháng đã chấm dứt và những con người đã biến mất.

Một cánh cửa mở ra và một người phụ nữ nhỏ nhắn bước vào, đã già, rất già, rất nhỏ thó với mái tóc trắng và hàng lông mày trắng, hệt như một chú chuột bạch thực thụ, với những chuyển động nhanh nhẹn và lén lút.

Bà đưa tay ra bắt với tôi, cất giọng vẫn còn rất trong trẻo, vang vọng và đầy sức sống:

“Cảm ơn ông. Đàn ông thời nay thật chu đáo làm sao khi vẫn nhớ đến những người phụ nữ của ngày hôm qua! Xin mời ngồi.”

Tôi thưa với bà rằng ngôi nhà của bà đã thu hút tôi, rằng tôi đã hỏi tên chủ nhân và khi biết đó là ai, tôi không thể cưỡng lại mong muốn được bấm chuông cửa nhà bà.

“Điều đó càng khiến tôi thêm phần vui mừng,” bà đáp, “vì đây là lần đầu tiên chuyện như thế này xảy ra. Khi nhận được thiếp và lời nhắn nhã nhặn của ông, tôi đã run lên như thể có một người bạn cũ bỗng biến mất suốt hai mươi năm đột ngột đến thăm. Tôi chẳng khác nào một xác chết mà chẳng ai còn nhớ đến, chẳng một ai thèm nghĩ tới cho đến ngày tôi thực sự qua đời; khi ấy các tờ báo sẽ nhắc đến tên Julie Romain trong ba ngày, kể lại những giai thoại và chi tiết về cuộc đời tôi, khơi gợi lại những ký ức và ca ngợi tôi hết lời. Rồi mọi chuyện về tôi sẽ chấm hết.”

Sau vài khoảnh khắc im lặng, bà nói tiếp:

“Và chuyện đó cũng sẽ chẳng còn xa nữa đâu. Chỉ vài tháng nữa, vài ngày nữa thôi, sẽ chẳng còn lại gì ngoài một bộ xương nhỏ xíu của người phụ nữ bé nhỏ đang sống đây.”

Bà ngước mắt nhìn bức chân dung của chính mình đang mỉm cười với hình ảnh biếm họa của bản thân ở hiện tại; rồi bà nhìn sang bức chân dung của hai người đàn ông, nhà thơ kiêu kỳ và vị nhạc sĩ đầy cảm hứng, những kẻ dường như đang cất lời: “Bản thể tàn tạ này muốn gì ở chúng ta cơ chứ?”

Một nỗi buồn khó tả, nhói buốt và không sao cưỡng lại được tràn ngập trong tim tôi, nỗi buồn của những cuộc đời đã qua thời hoàng kim nhưng vẫn còn đang giằng co với ký ức của chính mình, giống như một kẻ đang chìm dần giữa dòng nước sâu.

Từ chỗ ngồi của mình, tôi có thể nhìn ra con đường lớn với những cỗ xe ngựa lộng lẫy đang phóng nhanh từ Nice đến Monaco; bên trong xe, tôi thấy những người phụ nữ trẻ đẹp, giàu có, hạnh phúc cùng những người đàn ông mỉm cười thỏa mãn. Nhìn theo ánh mắt của tôi, bà hiểu được suy nghĩ của tôi và mỉm cười đầy nhẫn nhịn:

“Người ta không thể vừa được sống trọn vẹn lại vừa giữ mãi tuổi thanh xuân.”

“Cuộc đời hẳn đã rất tươi đẹp đối với bà!” tôi thốt lên.

Bà thở dài một tiếng thật sâu.

“Vừa đẹp đẽ lại vừa ngọt ngào! Và chính vì thế nên tôi mới tiếc nuối đến vậy.”

Tôi nhận ra bà đang sẵn lòng thổ lộ về bản thân, liền bắt đầu đặt câu hỏi, nhẹ nhàng và kín đáo như thể người ta đang chạm vào một vùng da thịt bầm tím.

Bà kể về những thành công, những cơn say đắm và những người bạn của mình, về toàn bộ quãng đời rực rỡ vinh quang.

“Phải chăng trên sân khấu mới là nơi bà tìm thấy những niềmm vui mãnh liệt nhất, hạnh phúc đích thực của mình?” tôi hỏi.

“Ồ, không đâu!” bà đáp nhanh chóng.

Tôi mỉm cười; rồi ngước mắt nhìn lên hai bức chân dung, bà nói với một ánh mắt đượm buồn:

“Là ở bên họ.”

“Là ai trong hai người?” tôi không kìm được mà hỏi.

“Cả hai. Giờ đây trong ký ức của một bà già, tôi thậm chí còn có chút nhầm lẫn họ với nhau, và rồi tôi thấy hối hận.”

“Thế thì thưa bà, lòng biết ơn của bà không dành cho họ, mà là dành cho Tình yêu tự thuở nào. Họ chỉ là những kẻ thông ngôn của nó mà thôi.”

“Điều đó hoàn toàn có thể. Nhưng là những kẻ thông ngôn tuyệt vời làm sao!”

“Bà có chắc rằng mình chưa từng được yêu, hay không thể được yêu, một cách sâu sắc hơn hoặc tốt đẹp hơn bởi một người đàn ông bình thường—không phải một vĩ nhân—kẻ sẵn sàng dâng hiến cho bà cả cuộc đời, trái tim, mọi suy nghĩ, từng ngày tháng và toàn bộ con người hắn, trong khi hai kẻ kia lại mang đến cho bà hai đối thủ đáng gờm là Âm nhạc và Thi ca không?”

“Không, thưa ông, không hề!” bà quả quyết thốt lên bằng chất giọng vẫn còn vương nét trẻ trung từng làm rung động tâm hồn bao người. “Một người khác có lẽ đã yêu tôi nhiều hơn, nhưng anh ta sẽ không biết cách yêu tôi như những người này đã yêu. Ah! Chính hai con người ấy đã hát cho tôi nghe khúc ca tình yêu mà không một ai trên thế gian này có thể cất lên được như thế. Họ đã khiến tôi say đắm biết bao! Liệu có người đàn ông nào khác có thể diễn đạt được những điều mà họ nắm giữ quá đỗi thành thạo bằng giai điệu và ngôn từ? Liệu có đủ chỉ để yêu nếu người ta không thể đặt toàn bộ thơ ca và âm nhạc của thiên đường lẫn trần thế vào trong tình yêu đó? Và họ đã biết cách khiến một người phụ nữ phải mê muội bởi những lời ca và tiếng hát. Phải, có lẽ trong niềm đam mê của chúng tôi, ảo tưởng chiếm phần nhiều hơn thực tế; nhưng chính những ảo tưởng ấy đã nâng bổng bạn lên tận mây xanh, trong khi thực tế lúc nào cũng kéo bạn lê lết nơi bụi trần. Nếu những người khác yêu tôi nhiều hơn, thì chính qua hai con người này, tôi mới thực sự thấu hiểu, cảm nhận và tôn thờ tình yêu.”

Bất chợt bà bật khóc.

Bà khóc trong im lặng, tuôn rơi những giọt nước mắt tuyệt vọng.

Tôi vờ như không thấy, hướng ánh nhìn ra xa xăm. Vài phút sau, bà tiếp tục:

“Ông thấy đấy, với hầu hết mọi người, trái tim già đi cùng với thể xác. Nhưng điều đó không xảy ra với tôi. Thân xác tôi nay đã sáu mươi chín tuổi, trong khi trái tim tội nghiệp của tôi mới chỉ đôi mươi. Và đó là lý do vì sao tôi sống hoàn toàn cô độc, cùng với những đóa hoa và những giấc mơ của mình.”

Giữa chúng tôi là một khoảng lặng dài. Bà bình tâm trở lại và tiếp lời, mỉm cười:

“Hẳn ông sẽ cười nhạo tôi lắm nếu biết, nếu biết tôi trải qua những buổi tối trời yên biển lặng như thế nào. Tôi vừa cảm thấy xấu hổ lại vừa tự thương hại chính mình.”

Dù tôi có nài nỉ thế nào, bà cũng nhất quyết không chịu nói mình làm gì. Lúc đó tôi đứng dậy cáo từ.

“Đã về rồi sao!” bà thốt lên.

Và khi tôi nói rằng mình muốn dùng bữa tối tại Monte Carlo, bà rụt rè đề nghị:

“Ông có thể ở lại dùng bữa tối với tôi được không? Điều đó sẽ làm tôi rất vui.”

Tôi nhận lời ngay lập tức. Bà hân hoan bấm chuông, và sau khi dặn dò cô hầu gái nhỏ vài điều, bà dẫn tôi đi tham quan ngôi nhà.

Một kiểu hiên nhà bọc kính đầy cây xanh mở ra hướng phòng ăn, hé lộ ở tận cùng là hàng cây cam kéo dài đến tận chân núi. Một chiếc ghế thấp bị che khuất bởi những khóm cây cho thấy nữ diễn viên già thường hay lui tới đây để ngồi.

Sau đó chúng tôi bước ra vườn để ngắm hoa. Buổi chiều buông xuống dịu dàng, một trong những buổi tối điềm tĩnh và ẩm ướt khi đất trời thở ra mọi hương thơm của mình. Ánh ban mai gần như tan biến hoàn toàn khi chúng tôi ngồi vào bàn ăn. Bữa tối rất ngon và kéo dài khá lâu, rồi chúng tôi trở thành những người bạn tâm giao, bà và tôi, khi bà hiểu ra tôi đã khơi gợi lên trong trái tim bà một sự đồng cảm sâu sắc đến nhường nào. Bà đã nhấp hai chén rượu nhỏ, theo cách nói của người ta, và trở nên cởi mở, bộc bạch nhiều hơn.

“Nào, hãy ra ngắm trăng đi,” bà nói. “Tôi vô cùng tôn sùng ánh trăng hiền hòa ấy. Nó từng là nhân chứng cho những niềm vui mãnh liệt nhất đời tôi. Tôi có cảm giác như mọi ký ức của mình đều ở đó, và tôi chỉ cần ngắm nhìn nó là tất cả sẽ ùa về. Và thậm chí—thỉnh thoảng—vào buổi tối—tôi tự diễn cho mình một vở kịch nhỏ—vâng, rất đẹp—nếu ông chỉ cần biết! Nhưng không, ông sẽ cười nhạo tôi mất. Tôi không thể—tôi không dám—không, không—thật sự—không.”

Tôi khẩn nài bà hãy kể cho tôi nghe đó là gì.

“Thôi nào! Nào, kể cho tôi nghe đi; tôi hứa với bà là tôi sẽ không cười đâu. Tôi thề đấy—thôi nào!”

Bà chần chừ. Tôi cầm lấy đôi tay bà—đôi bàn tay nhỏ bé tội nghiệp, gầy gò và lạnh ngắt!—rồi hôn lên từng tay một, hết lần này đến lần khác, như những người tình của bà từng hôn thuở trước. Bà vô cùng xúc động và ngập ngừng.

“Ông hứa không cười chứ?”

“Vâng, tôi xin thề.”

“Vậy thì, đi thôi.”

Bà đứng dậy, và khi cậu đầy tớ nhỏ vụng về trong bộ đồng phục màu xanh lá kéo chiếc ghế phía sau bà ra, bà thì thầm nhanh vài câu vào tai cậu ta.

“Vâng, thưa bà, có ngay đây ạ,” cậu ta đáp.

Bà choàng tay vào tay tôi và dẫn tôi ra hiên nhà.

Hàng cây cam thực sự vô cùng lộng lẫy dưới ánh trăng. Ánh trăng tròn vành vạnh vẽ nên một lối đi nhỏ bằng bạc, một vệt sáng dài rọi xuống lớp cát vàng, nằm giữa tán lá tròn đặc quánh của những hàng cây sẫm màu.

Vì những cây này đang mùa ra hoa, hương thơm nồng nàn và ngọt ngào của chúng lấp đầy màn đêm, và ẩn hiện giữa chốn lá rậm rạp ấy, tôi thấy hàng ngàn con đom đóm trông giống như những hạt giống rơi rớt từ các vì sao.

“Ôi, quả là một khung cảnh hoàn hảo cho một phân cảnh tình yêu!” tôi thốt lên.

Bà mỉm cười.

“Chẳng phải sao? Chẳng phải thế sao? Rồi ông sẽ thấy!”

Và bà kéo tôi ngồi xuống bên cạnh.

“Đây chính là thứ khiến người ta khao khát được sống nhiều hơn nữa. Nhưng các ông, những người đàn ông của thời đại ngày nay, chẳng mấy khi nghĩ đến những điều này. Các ông chỉ là những kẻ đầu cơ, thương gia và người của công việc.”

“Các ông thậm chí không còn biết cách trò chuyện với chúng tôi nữa. Khi tôi nói 'các ông', ý tôi là giới trẻ nói chung. Tình yêu đã bị biến thành một thứ quan hệ ngoài luồng thường bắt đầu bằng một hóa đơn thợ may chưa được thanh toán. Nếu các ông thấy món hóa đơn đó đắt đỏ hơn người phụ nữ, các ông sẽ biến mất; nhưng nếu các ông coi trọng người phụ nữ hơn, các ông sẽ trả tiền. Đạo đức thật đẹp đẽ—và một kiểu tình yêu thật tuyệt vời làm sao!”

Bà nắm lấy tay tôi.

“Nhìn kìa!”

Tôi nhìn ra, vừa ngạc nhiên vừa thích thú. Đằng kia, ở cuối hàng cây, dưới ánh trăng rọi, là hai bạn trẻ đang ôm lấy eo nhau. Họ bước đi, quấn quýt bên nhau, vô cùng duyên dáng với những bước đi ngắn, nhè nhẹ, băng qua những mảng sáng chiếu rọi họ trong chốc lát rồi lại chìm khuất vào bóng râm. Chàng trai mặc bộ đồ bằng sa tanh trắng như y phục nam giới thế kỷ thứ mười tám, đầu đội chiếc mũ gắn lông đà điểu. Thiếu nữ khoác chiếc váy phồng hai bên hông cùng mái tóc chải cao bồng bềnh rắc phấn của những quý bà thời kỳ Nhiếp chính.

Họ dừng lại cách chúng tôi chừng một trăm bước, đứng giữa lối đi và trao nhau những nụ hôn với các cử chỉ đầy yểu điệu.

Bất chợt tôi nhận ra đó chính là hai người hầu nhỏ. Rồi một cơn cười sằng sặc kinh hoàng bóp nghẹt lấy tôi, khiến tôi quằn quại trên ghế. Nhưng tôi không dám cười thành tiếng. Tôi kìm nén, người co giật và thấy gần như phát ốm, giống như một kẻ bị cụt chân đang phải cố nén bản thân không được thét lên.

Khi cặp đôi trẻ quay người hướng về phía cuối hàng đường, họ lại trở nên vô cùng duyên dáng. Họ đi xa dần, xa dần, rồi cuối cùng biến mất như một giấc mơ tan biến. Tôi không còn nhìn thấy họ nữa. Hàng cây bỗng trở nên đượm buồn.

Tôi cáo từ ra về ngay lập tức để không phải chứng kiến cảnh đó nữa, bởi tôi đoán rằng vở kịch nhỏ này sẽ còn kéo dài thêm lâu, khơi dậy toàn bộ quá khứ của tình yêu và những phông nền sân khấu; một quá khứ giả tạo, dối lừa và đầy sức mê hoặc, dẫu sai lầm nhưng vẫn kiều diễm, vẫn đang khuấy động trái tim của nàng đào già đa tình này.