Một nhóm người đang trò chuyện trong phòng hút thuốc sau bữa tối. Chúng tôi bàn về những khoản thừa kế bất ngờ, những gia tài kỳ lạ. Lúc ấy, ngài le Brument, người đôi khi được gọi là “vị thẩm phán lừng lẫy” và có khi lại là “vị luật sư lừng lẫy”, liền đứng dậy và quay lưng về phía lò sưởi.

Ông cất lời: “Tôi đang phải tìm kiếm một người thừa kế đã biến mất trong những hoàn cảnh vô cùng đau lòng. Đó là một trong những kịch bản giản dị mà khủng khiếp của đời thường, một sự việc có lẽ vẫn xảy ra hằng ngày, nhưng lại là một trong những điều kinh hoàng nhất mà tôi từng biết. Dưới đây là sự thật:

“Gần sáu tháng trước, tôi được gọi đến bên giường bệnh của một người phụ nữ sắp qua đời. Bà bảo tôi rằng:

“'Thưa ông, tôi muốn ủy thác cho ông một sứ mệnh tế nhị nhất, khó khăn nhất và mệt mỏi nhất mà người ta có thể tưởng tượng được. Xin ông vui lòng lưu ý đến bản di chúc của tôi đang để ở trên bàn kia. Một khoản tiền năm nghìn franc sẽ được trao cho ông như thù lao nếu ông không thành công, và một trăm nghìn franc nếu ông hoàn thành nhiệm vụ. Tôi muốn ông tìm ra con trai tôi sau khi tôi qua đời.'

“Bà nhờ tôi đỡ ngồi dậy trên giường để có thể nói chuyện dễ dàng hơn, bởi giọng nói đứt quãng và nghẹn ngào của bà cứ khò khè trong cổ họng.

“Đó là một cơ ngơi rất giàu có. Căn phòng sang trọng mang vẻ giản dị tao nhã, được trang hoàng bằng nhữngimbất liệu dày dặn tựa tường nhà, mang lại cảm giác êm ái và mời gọi.

“Người phụ nữ hấp hối tiếp lời:

“'Ông là người đầu tiên được nghe câu chuyện khủng khiếp của tôi. Tôi sẽ cố gắng gom chút sức lực để kể cho xong. Ông phải biết hết mọi chuyện, để một người mà tôi biết là vừa có lòng nhân hậu vừa từng trải như ông, sẽ có một khao khát chân thành là giúp đỡ tôi bằng toàn bộ sức lực của mình.

“'Xin hãy lắng nghe tôi:

“'Trước khi kết hôn, tôi đã yêu một thanh niên, người có lời cầu hôn bị gia đình tôi khước từ vì anh ấy không đủ giàu có. Không lâu sau đó, tôi kết hôn với một người rất giàu. Tôi lấy ông ấy vì sự ngây thơ, vì vâng lời, vì lòng thờ ơ, giống như cách những cô gái trẻ vẫn kết hôn.

“'Tôi có một đứa con, một bé trai. Chồng tôi qua đời chỉ sau vài năm.

“'Người mà tôi từng yêu lúc này cũng đã lập gia đình. Khi thấy tôi đã thành góa phụ, anh ấy suy sụp vì đau khổ khi biết mình không còn tự do. Anh ấy đến thăm tôi; anh ấy khóc lóc và nức nở thảm thiết đến mức làm tan nát cõi lòng tôi. Thoạt đầu, anh ấy đến thăm tôi như một người bạn. Lẽ ra tôi không nên tiếp đón anh ấy. Nhưng tôi biết làm sao đây? Tôi cô độc biết bao, buồn tủi biết bao, trơ trọi và tuyệt vọng biết bao! Và tôi vẫn còn yêu anh ấy. Phụ nữ chúng ta đôi khi phải chịu đựng biết bao cay đắng!

“'Tôi chỉ có một mình anh ấy trên đời, khi cha mẹ tôi đều đã qua đời. Anh ấy đến rất thường xuyên; anh ấy dành trọn buổi tối ở bên tôi. Lẽ ra tôi không nên để anh ấy đến quá nhiều, xét thấy anh ấy đã có gia đình. Nhưng tôi không đủ ý chí để ngăn cản anh ấy đến.

“'Làm sao tôi có thể kể lại đây? — anh ấy đã trở thành người tình của tôi. Việc này diễn ra thế nào? Tôi có thể giải thích được không? Liệu có ai giải thích nổi những chuyện như thế? Ông có nghĩ rằng khi hai con người bị cuốn hút vào nhau bởi sức mạnh không thể cưỡng lại của tình cảm lứa đôi, chúng ta lúc nào cũng có đủ khả năng để kháng cự, rằng chúng ta có thể duy trì cuộc chiến đấu ấy mãi mãi, và từ chối khuất phục trước những lời cầu xin, những tiếng van nài, những giọt nước mắt, những lời cuồng nhiệt, những cái quỳ lụy khẩn khoản, những đợt bùng nổ đam mê mà người đàn ông ta tôn thờ trút lên ta — người mà ta muốn làm vui lòng ngay cả trong những mong ước nhỏ nhoi nhất, người mà ta ao ước trao tặng mọi hạnh phúc có thể, và là người mà, nếu tuân theo quy chuẩn đạo đức của thế giới này, ta lại phải đẩy đến bước đường cùng? Sức mạnh nào mới đủ cho điều đó? Sự từ bỏ hạnh phúc nào? Sự hy sinh bản thân nào? Và thậm chí cả thứ chủ nghĩa ích kỷ đạo đức nào nữa?

“'Tóm lại, thưa ông, tôi là nhân tình của anh ấy; và tôi đã hạnh phúc. Tôi đã trở thành — và đây là điểm yếu nhất cũng như sự hèn nhát lớn nhất của tôi — tôi đã trở thành bạn của vợ anh ấy.

“'Chúng tôi cùng nhau nuôi nấng con trai tôi; chúng tôi nhào nặn nó thành một người đàn ông thực thụ, một người đàn ông hoàn hảo, thông minh, đầy tinh thần trách nhiệm và quyết đoán, với những tư tưởng lớn lao và rộng lượng. Thằng bé bước sang tuổi mười bảy.

“'Nó, chàng thanh niên ấy, rất quý mến người — người tình của tôi, quý trọng ông ấy gần như bằng chính tôi, bởi vì nó đã được cả hai chúng tôi nâng niu và chăm sóc như nhau. Nó thường gọi ông ấy là “người bạn thân yêu”, và vô cùng kính trọng ông, vì chưa bao giờ nhận được từ ông bất kỳ điều gì ngoài những lời khuyên thông thái cùng tấm gương về sự chính trực, danh dự và liêm khiết. Nó coi ông như một người đồng chí già trung thành và tận tụy của mẹ mình, như một thứ người cha tinh thần, người giám hộ, người bảo vệ — tôi phải miêu tả thế nào đây?

“'Có lẽ lý do khiến nó chẳng bao giờ thắc mắc điều gì là vì nó đã quen từ thuở nhỏ khi nhìn thấy người đàn ông này ở trong nhà tôi, ở bên cạnh tôi, và ở bên cạnh nó, lúc nào cũng quan tâm đến cả hai mẹ con.

“'Một buổi tối, ba chúng tôi định dùng bữa cùng nhau — đây là niềm vui lớn nhất của tôi — và tôi ngóng chờ hai người đàn ông, tự hỏi không biết ai sẽ đến trước. Cánh cửa mở ra; đó là người bạn cũ của tôi. Tôi bước về phía anh ấy với đôi tay rộng mở; và anh ấy áp môi tôi trong một nụ hôn dài ngọt ngào.

“'Bỗng nhiên, một âm thanh khẽ khàng, một tiếng sột soạt nhỏ, cảm giác huyền bí báo hiệu sự hiện diện của một người khác đã khiến chúng tôi giật mình quay phắt lại. Jean, con trai tôi, đang đứng đó, tái mét, trân trân nhìn chúng tôi.

“'Đã có một khoảnh khắc bối rối tột cùng. Tôi lùi lại, đưa tay về phía con trai như thể đang van xin; nhưng tôi chẳng thể nhìn rõ nó nữa. Nó đã bỏ đi.

“'Chúng tôi đứng đối mặt nhau — người tình của tôi và tôi — suy sụp, không thốt nổi một lời. Tôi quỵ xuống một chiếc ghế bành, và trào dâng trong tôi một khao khát, một khao khát mơ hồ nhưng mãnh liệt, muốn trốn chạy, muốn bước vào màn đêm và biến mất vĩnh viễn. Rồi những tiếng nấc nghẹn ngào dâng lên cổ họng, và tôi khóc, rung lên từng cơn co thắt, trái tim như vỡ vụn, mọi dây thần kinh quằn quại trong cảm giác kinh hoàng của một tai họa không thể vãn hồi, cùng với nỗi hổ thẹn khủng khiếp bóp nghẹt trái tim người mẹ trong những khoảnh khắc như thế.

“'Anh ấy nhìn tôi với vẻ kinh hoàng, không dám đến gần, không dám nói chuyện với tôi hay chạm vào tôi, vì sợ thằng bé quay trở lại. Cuối cùng, anh ấy cất lời:

“'Anh sẽ đi theo nó — nói chuyện với nó — giải thích mọi chuyện cho nó. Tóm lại, anh phải gặp nó và cho nó biết——'

“'Và anh ấy vội vã rời đi.

“'Tôi chờ đợi — chờ đợi trong tâm trạng bấn loạn, run rẩy trước từng tiếng động nhỏ, giật mình hoảng hốt cùng một cảm xúc kỳ lạ đến khôn cùng và không thể chịu đựng nổi trước mỗi tiếng lách tách nhỏ của đống lửa trong lò sưởi.

“'Tôi đợi một tiếng, hai tiếng, cảm thấy lồng ngực trĩu nặng nỗi sợ hãi chưa từng có trước đây, nỗi thống khổ lớn đến mức tôi không mong kẻ tội phạm tồi tệ nhất cũng phải chịu đựng dù chỉ mười phút khổ sở ấy. Con trai tôi đang ở đâu? Nó đang làm gì?

“'Khoảng nửa đêm, một người đưa tin mang đến cho tôi một lá thư từ người tình của tôi. Tôi vẫn nhớ như in nội dung của nó:

“'Con trai em đã về chưa? Anh không tìm thấy nó. Anh đang ở dưới nhà. Anh không muốn lên vào giờ này.'

“'Tôi viết nguệch ngoạc bằng bút chì lên chính mảnh giấy đó:

“'Jean vẫn chưa về. Anh phải tìm cho ra nó.'

“'Và tôi cứ ngồi suốt đêm trên chiếc ghế bành, ngóng chờ anh ấy.

“'Tôi có cảm giác như mình đang phát điên. Tôi khao khát được chạy tung tăng, được lăn lộn trên sàn nhà. Thế mà tôi thậm chí chẳng hề nhúc nhích, cứ thế mòn mỏi chờ đợi qua từng giờ. Chuyện gì sắp xảy ra đây? Tôi cố tưởng tượng, cố đoán định. Nhưng tôi chẳng tài nào hình dung nổi, mặc cho mọi nỗ lực, mặc cho những nỗi dằn vặt trong tâm can!

“'Và giờ đây tôi lại sợ rằng họ sẽ chạm mặt nhau. Trong trường hợp đó họ sẽ làm gì? Con trai tôi sẽ hành động ra sao? Tâm trí tôi bị xé nát bởi những mối nghi ngờ đáng sợ, bởi những phỏng đoán khủng khiếp.

“'Ông có thể hiểu được cảm xúc của tôi, phải không thưa ông? “'Cô hầu phòng của tôi, người chẳng biết gì, chẳng hiểu gì, cứ chốc chốc lại bước vào phòng, vì tự nhiên cho rằng tôi đã mất trí. Tôi xua tay hoặc dùng một lời nói để đuổi con bé đi. Nó đi tìm bác sĩ, và ông ấy đã tìm thấy tôi đang quằn quại trong một cơn lên đồng thần kinh.

“'Tôi được đưa lên giường. Tôi bị viêm màng não.

“'Khi tôi tỉnh lại sau một cơn trọng bệnh, tôi thấy bên giường mình là người tình của tôi — chỉ một mình anh ấy.

“'Tôi thốt lên:

“'Con tôi đâu? Con tôi đâu rồi?

“'Anh ấy không đáp. Tôi lắp bắp:

“'Chết rồi — chết rồi ư. Nó tự tử phải không?

“'Không, không, anh thề đấy. Nhưng chúng ta vẫn chưa tìm thấy nó bất chấp mọi nỗ lực của anh.

“'Rồi, bỗng trở nên cáu gắt và thậm chí phẫn nộ — bởi phụ nữ vốn hay có những phút bùng nổ cơn giận vô cớ và bất hợp lý như thế — tôi nói:

“'Tôi cấm anh bén mảng đến gần tôi hay gặp lại tôi trừ khi anh tìm được nó. Cút đi!

“'Anh ấy đã đi.

“'Từ đó đến nay tôi chưa từng gặp lại một trong hai người họ, thưa ông, và tôi cứ sống như vậy trong suốt hai mươi năm qua.

“'Ông có tưởng tượng được tất cả những điều này có ý nghĩa thế nào đối với tôi không? Ông có hiểu được sự trừng phạt quái gở này, nỗi dằn vặt chậm chạp và vĩnh cửu trong trái tim người mẹ, sự chờ đợi vô tận và gớm ghiếc này không? Vô tận ư? Không; nó sắp kết thúc rồi, vì tôi đang hấp hối. Tôi đang chết đi mà chưa từng được gặp lại một trong hai người họ — dù là người này hay người kia!

“'Anh ấy — người đàn ông tôi yêu — đã viết thư cho tôi mỗi ngày trong suốt hai mươi năm qua; còn tôi — tôi chưa từng đồng ý gặp mặt anh ấy, dù chỉ là một giây; bởi vì tôi mang một cảm giác kỳ lạ rằng, nếu anh ấy quay trở lại đây, con trai tôi cũng sẽ xuất hiện vào đúng thời điểm đó. Ồ! Con tôi! Con tôi! Nó đã chết hay còn sống? Nó đang trốn ở đâu? Đằng kia chăng, bên kia đại dương bao la, ở một đất nước xa xôi đến mức ngay cả tên gọi cũng xa lạ đối với tôi? Nó có bao giờ nghĩ đến tôi không? À! Giá như nó biết được! Con cái thật nhẫn tâm làm sao! Nó có hiểu rằng nó đã kết án tôi vào nỗi thống khổ khủng khiếp dường nào, đã đẩy tôi vào tận cùng tuyệt vọng, vào những nỗi đọa đày trong khi tôi vẫn đang ở độ tuổi thanh xuân, để rồi bỏ mặc tôi chịu đựng cho đến tận giờ phút này, khi tôi sắp sửa giã từ cõi đời — tôi, người mẹ của nó, kẻ đã yêu thương nó bằng tất cả chiều sâu của tình mẫu tử? Ồ! Chẳng phải là tàn nhẫn lắm sao, tàn nhẫn lắm chứ?

“'Ông sẽ kể lại tất cả những điều này cho nó nghe chứ, thưa ông? Ông sẽ nhắc lại cho nó nghe những lời trăn trối của tôi:

“'Con tôi, đứa con vô vàn yêu dấu của mẹ, xin hãy bớt khắc nghiệt với những người phụ nữ bất hạnh! Cuộc đời vốn đã đủ tàn bạo và hoang dã trong cách đối xử với họ rồi. Con trai yêu dấu của mẹ, hãy nghĩ xem sự tồn tại của người mẹ tội nghiệp đã ra sao kể từ ngày con rời bỏ bà. Đứa con thân yêu của mẹ, hãy tha thứ cho bà, và hãy yêu thương bà, bây giờ khi bà đã qua đời, bởi bà đã phải gánh chịu sự trừng phạt khủng khiếp nhất từng giáng xuống một người phụ nữ.'

“Bà thở hồng hộc, run rẩy, như thể vừa hướng những lời cuối cùng ấy về phía con trai mình và như thể nó đang đứng ngay bên giường bệnh.

“Rồi bà nói thêm:

“'Ông cũng hãy nói cho nó biết rằng, tôi chưa bao giờ gặp lại — người kia — thêm một lần nào nữa.'

“Bà lại im bặt, rồi cất giọng đứt quãng:

“'Giờ thì xin ông hãy để tôi lại một mình. Tôi muốn chết đi trong cô độc, khi mà họ không ở bên tôi.'

Ngài Maître le Brument nói thêm:

“Và tôi đã rời khỏi ngôi nhà đó, thưa các ông, khóc lóc như một kẻ ngốc, thực sự thảm thiết đến nỗi người đánh xe của tôi đã phải quay đầu lại nhìn chừng tôi.

“Và thử nghĩ mà xem, mỗi ngày những tấn kịch như thế này vẫn đang diễn ra xung quanh chúng ta!

“Tôi vẫn chưa tìm thấy đứa con trai ấy — đứa con trai — ừ thì, các ông muốn nói sao về nó cũng được, nhưng tôi gọi đó là đứa con trai tội phạm!”