Câu hỏi như trêu ngươi đó được truyền đi khắp nước Mỹ vào một buổi tối thứ ba, tháng 9 năm 1934. Đối với nhiều người, ý tưởng về một nữ tổng tư lệnh có lẽ hơi phi lý, nếu để ý rằng phụ nữ chỉ mới giành được quyền bầu cử mười bốn năm trước đó. Nhưng đối với Lillian D. Rock – một luật sư trẻ, một nhà hoạt động cho nữ quyền, chẳng có gì khó hình dung cái ngày lịch sử khi người dân Mỹ bầu lên nữ tổng thống đầu tiên của mình.

Bà Rock đã nêu câu hỏi trên cho bà Eleanor Roosevelt trong chương trình phát thanh hàng tuần của Đệ nhất Phu nhân, phát đi từ Trung tâm Rockefeller ở Manhattan, New York. Ở mỗi chương trình, bà Roosevelt đều đưa ra một số lời nhận xét về các tin tức trong ngày, trước khi trả lời câu hỏi của thính giả. Phần lớn những cuộc hỏi đáp này diễn ra theo thông lệ và có phần nhàm chán, nhưng câu hỏi của bà Rock – được lan truyền khắp nước Mỹ trên sóng phát thanh của đài NBC – có vẻ đã gây ngạc nhiên cho Đệ nhất Phu nhân và bà đã phải yêu cầu cần một phút suy nghĩ trước khi đưa ra câu trả lời. Trong lúc dàn nhạc Beautyrest Orchestra (chương trình phát thanh do công ty sản xuất nệm Simmons tài trợ) chơi bản nhạc Khói trong mắt em (Smoke Gets in Your Eyes) thì bà Roosevelt ngồi sau chiếc micro tráng bạc, bóp óc suy nghĩ tìm câu trả lời tốt nhất.

Khi bản nhạc kết thúc, người dẫn chương trình nói, “Bà Roosevelt đã hứa sẽ đưa ra quan niệm của bà cho câu hỏi của thính giả Lillian D. Rock: Khi nào thì một phụ nữ trở thành tổng thống Hoa Kỳ?... Đây, bà Roosevelt!”

“Tôi không nghĩ rằng không thể tìm được một người phụ nữ có thể làm tổng thống, nhưng tôi không hy vọng gì điều đó sẽ xảy ra trong một tương lai gần,” bà Roosevelt nói, như cách bà vẫn thường nói, có phương pháp và cẩn thận lựa chọn từng chữ.

“Có những người phụ nữ phi thường cũng như có những người đàn ông phi thường, và phải là một người đàn ông phi thường mới có thể trở thành vị tổng thống thành công và hữu ích. Mặc dù phụ nữ ngày càng làm được nhiều việc hơn, ngày càng chứng minh rằng họ có khả năng đảm nhận những trách nhiệm vốn bị coi là nằm ngoài lãnh địa của phụ nữ, nhưng tôi không nghĩ rằng chúng ta đã đến thời điểm mà đại đa số nhân dân sẽ cảm thấy hài lòng đi theo sự lãnh đạo và tin tưởng vào phán quyết của một người phụ nữ trong cương vị tổng thống. Và do đó, sẽ không có người phụ nữ nào thành công trong tư cách tổng thống, vì không người nào có thể thành công khi không có được sự tin cậy và niềm tin của đại đa số người dân trong nước, vì đây là một nền dân chủ cai trị theo luật của đa số.

Người ta nói, không người phụ nữ nào chịu đựng nổi sự căng thẳng, nhưng tôi nghĩ nói như vậy là phi lý… Không anh nông dân nào lao động trên cánh đồng nặng nhọc hơn người vợ của chính mình với công việc trong ngôi nhà và trang trại của mình. Cho đến vài năm trước, phụ nữ vẫn làm cùng những công việc mà nam giới vẫn làm trong các nhà máy, cả trong hầm mỏ. Và ngoài những công việc ở cơ xưởng, họ hầu như luôn luôn phải gánh vác công việc gia đình – dù rất mệt mỏi, có thể đoan chắc như vậy – nhưng lúc nào họ cũng còn có việc phải làm ngay khi vừa hoàn tất một công việc nào đó…

Tuy nhiên, phụ nữ chưa có bề dày thành tích làm việc trong đời sống xã hội, cũng chưa có nhiều năm kinh nghiệm trong việc học hỏi cách cho và nhận trong thế giới công vụ. Và cá nhân tôi sẽ cảm thấy tiếc khi biết có người phụ nữ nào nắm giữ một vị trí mà họ chưa được chuẩn bị tốt để đảm nhiệm cũng như không thể chỉ huy người của mình, mà điều đó lại rất cần cho sự thành công của họ. Một ngày nào đó, phụ nữ có thể lên làm tổng thống, nhưng tôi hy vọng ngày đó sẽ chưa xảy đến chừng nào chúng ta vẫn còn nói về “lá phiếu của người phụ nữ”. Tôi hy vọng điều đó sẽ trở thành hiện thực khi người phụ nữ ấy được bầu lên với tư cách là một cá nhân có năng lực cùng niềm tin mà đa số nhân dân đặt vào sự liêm chính và khả năng của chính bản thân người ấy…

Tuy vậy, tương lai vẫn còn ở phía trước, và người phụ nữ có những đóng góp lớn lao vào sự hình thành tương lai đó. Vì thế, chúng ta hãy hy vọng rằng, khi một người phụ nữ tiếp nhận bất cứ chức vụ quan trọng nào thì chính là do những gì bà ấy có thể làm được ở cương vị này đã quá rõ ràng với tất cả mọi người”.

Cử tọa vỗ tay và bà Roosevelt mỉm cười.

“TÔI THAM GIA và TÔI THAM GIA ĐỂ CHIẾN THẮNG.”

Với lời tuyên bố cực kỳ tự tin như vậy, Hillary Rodham Clinton thực hiện bước đi dũng cảm đầu tiên để trở thành nữ tổng thống đầu tiên của nước Mỹ. Tuyên bố trên của bà được đưa ra trong một lá thư điện tử gửi tới hộp thư của hàng triệu dân Mỹ lúc 10 giờ sáng thứ bảy, ngày 20 tháng 1 năm 2007.

Trên trang web của mình, Hillary đưa lên một đoạn phim video chưa đến hai phút công bố ý định của mình, nhằm hoàn tất viễn cảnh mà thần tượng của bà là Eleanor Roosevelt đã đưa ra, và để làm nên lịch sử. Trên chiếc ghế bành trong phòng tắm nắng của ngôi nhà ở thủ đô Washington DC, Hillary mặc chiếc áo ngắn tay màu rượu chát và trông rực rỡ nhờ được trang điểm hoàn hảo, ngồi dựa lưng vào chiếc gối in hoa lớn, nhìn thẳng ống kính máy quay phim với một nụ cười tự tin và bắt đầu: “Hôm nay, tôi xin công bố rằng tôi đã thành lập một ủy ban thăm dò ứng cử tổng thống. Dù vậy, tôi chưa thật sự bắt đầu chiến dịch vận động tranh cử. Tôi chỉ bắt đầu một cuộc đối thoại… với các bạn, với nước Mỹ. Tất cả chúng ta cần trở thành một phần của cuộc thảo luận này, nếu tất cả chúng ta muốn trở thành một phần của giải pháp. Và tất cả chúng ta phải trở thành một phần của giải pháp.”

Đặt cánh tay phải lên một chiếc gối, Hillary trông có vẻ thư thái, tự tin, đầy sức sống và mới mẻ. Thông điệp của bà có ý nghĩa bao hàm nhưng bà đưa ra lời công bố chỉ một mình, không có chồng hoặc con gái bà ở đó. Sự vắng mặt của họ rất dễ nhận ra, nhưng dù sao, đây cũng là khoảnh khắc của riêng Hillary.

“Như các bạn đã biết, sau sáu năm cầm quyền của Tổng thống George Bush, đã đến lúc làm mới lại lời hứa hẹn của nước Mỹ,” bà nói tiếp với một nụ cười mơ hồ. “Cuộc thỏa thuận căn bản của chúng ta – bất kể bạn là ai, bạn sống ở đâu, nếu bạn làm việc chăm chỉ và theo đúng luật chơi, bạn có thể xây dựng một cuộc sống tốt đẹp cho bạn và cho gia đình bạn. Tôi lớn lên trong một gia đình trung lưu ở miền Trung nước Mỹ và tôi tin vào lời hứa ấy. Tôi vẫn tin. Tôi đã trải qua cả cuộc đời mình để làm tốt điều đó – cho dù đó là đấu tranh cho những quyền cơ bản của phụ nữ hay chăm sóc sức khỏe cho trẻ em, bảo vệ hệ thống an sinh xã hội hay bảo vệ những chiến sĩ của chúng ta. Đó là một loại thỏa thuận căn bản và chúng ta phải kiên trì với mục tiêu của mình.”

Bà nói thân mật như một người bạn, như thể lời tuyên bố của bà là một việc làm phù hợp và tình cờ nhất. “Chúng ta hãy trò chuyện, hãy tán gẫu,” bà hồ hởi nói. “Chúng ta hãy bắt đầu một cuộc đối thoại về các ý tưởng của bạn và của tôi. Bởi vì cuộc đối thoại ở Washington gần đây đã mang tính chất một phía, bạn có nghĩ như vậy không? Và tất cả chúng ta đều có thể thấy việc này tiến triển tốt ra sao. Và mặc dù không thể ghé thăm phòng khách của mỗi gia đình, tôi vẫn sẽ cố gắng.”

Trong cuộc vận động tranh cử vào Thượng viện năm 1999 và 2000, một chuyến đi để thu thập ý kiến đã giúp Hillary xóa đi hình ảnh của một “carperbagger”[1]– hình ảnh của một người đã chuyển tới New York và dùng nó làm bàn đạp ra tranh cử tổng thống. Từ khi vào Thượng viện, chỉ trong sáu năm, Hillary đã tự lột xác thành một lãnh đạo làm việc cần cù, một chính trị gia dũng mãnh và có một cơ hội rất hiện thực để trở thành vị tổng thống thứ bốn mươi bốn của Hoa Kỳ. Đây rõ ràng là một thành tựu khi nhìn lại cái cách bà tự giới thiệu mình lần đầu tiên với công chúng Mỹ mười lăm năm – gần như trùng khớp đến từng ngày – trước khi khởi động chiến dịch tranh cử tổng thống. Khi ấy, Hillary xuất hiện trên truyền hình quốc gia, ngồi trên chiếc ghế dài trong một căn phòng sang trọng của khách sạn Ritz Carlton ở thành phố Boston. Bên cạnh bà là Bill Clinton, người đang tranh cử chức tổng thống. Hôm ấy là một ngày chủ nhật có trận đấu Super Bowl và vợ chồng Clinton sẽ cùng nhau xuất hiện trong chương trình 60 phút của đài truyền hình CBS-TV, để thảo luận về lời tố cáo ông Bill dan díu với Gennifer Flowers – một cựu phóng viên truyền hình kiêm ca sĩ phòng trà – trong suốt mười hai năm.

“Tôi công nhận mình đã làm sai,” ông Bill nói. “Tôi thừa nhận mình đã gây đau khổ cho cuộc hôn nhân của chúng tôi.”

Với lời nói đó, nước Mỹ bắt đầu biết tới người phụ nữ ngồi bên cạnh ông.

Hillary không giỐng bất kỳ người vợ của chính trị gia nào mà nước Mỹ từng biết tới. Tốt nghiệp Đại học nữ Wellesley và trường Luật thuộc Đại học Yale, bà làm luật sư cho một công ty và là người đấu tranh cho quyền lợi của phụ nữ và trẻ em. Giờ đây hàng triệu người Mỹ nhìn thấy bà đứng cạnh chồng trong giây phút khủng hoảng, đe dọa cuộc vận động tranh cử của ông và có thể cả cuộc hôn nhân của hai người. Hillary ngồi thẳng người, gần như có vẻ ương ngạnh. Khi lên tiếng, bà nói với nước Mỹ rằng bà tin vào lời giải thích của chồng và bà làm rõ rằng, niềm tin bà đặt nơi ông đã đủ tốt đẹp cho tất cả mọi người. Bà tuyên bố thẳng thừng với giọng nói pha chút âm sắc lè nhè của người miền Nam được tiếp thu trong những năm sống tại Arkansas, rằng bà không phải là “người phụ nữ bé nhỏ nào đó đứng cạnh người đàn ông của mình như Tammy Wynette.” Hillary giải thích thêm, “Tôi đang ngồi đây bởi vì tôi yêu anh ấy, tôi tôn trọng anh ấy và tôn trọng những gì anh ấy đã trải qua, những gì chúng tôi đã cùng trải qua. Và các bạn biết đấy, nếu như thế chưa đủ cho mọi người, thì đừng bỏ phiếu cho anh ấy.” Cả hai nhận xét này đều gây choáng cho một số khán giả bởi sự chua cay, lãnh đạm và thậm chí có phần ngạo mạn.

Mặc dù cách bộc lộ hơi sống sượng và xa cách của Hillary có lẽ không phải là cách tốt nhất để công chúng Mỹ làm quen với bà, nhưng đã giúp chồng bà vượt qua được vụ tai tiếng, tiếp tục trở thành một tổng thống hai nhiệm kỳ – và đó mới là điều cốt yếu. Cách của bà từ lâu đã là như vậy. Từ chiếc ghế dài ở Boston đến chiếc ghế bà ngồi tại Washington để khởi động cuộc chạy đua vào ghế tổng thống, Hillary Rodham Clinton đã đi qua một cuộc hành trình Mỹ phi thường và độc đáo như một người phụ nữ tiên phong, như một người vợ và cộng sự về chính trị của Bill Clinton, như một người mẹ và một Đệ nhất Phu nhân, như một luật sư, nhà chiến lược, nhà hoạch định chính sách và cuối cùng, như một thượng nghị sĩ Hoa Kỳ. Qua mỗi lần tinh chỉnh hình ảnh trước công chúng, qua hàng chục lần trau chuốt lại bức chân dung chính trị và chân dung bằng xương bằng thịt, bản thân Hillary đã tỉ mỉ tạo ra cá tính của riêng mình. Kết quả, có lẽ bà là chính trị gia được quan tâm sâu sắc nhất ở Mỹ – và cũng là chính trị gia bí ẩn nhất.

Đối với một số người, bà là một nhà tiên phong, một vị anh hùng. Với một số người khác, bà lại là mối đe dọa. Một phần nào những thiện cảm và ác cảm ấy thường liên quan tới những chính sách, nhưng phần lớn là liên quan tới tính cách của bà. Điểm xếp hạng toàn quốc về yếu tố không được ưa thích của bà rất cao, phần lớn bởi vì bà đã công kích nhiều chính trị gia là không thật, hiếm khi cho phép người khác nhìn thấy những điểm yếu của mình. Nếu như Bill Clinton được biết đến một phần bởi tính cách hiền hậu, hay cắn môi dưới khi xin được tha thứ, thì vợ ông hoàn toàn ngược lại – vẻ cương nghị của môi trên và thái độ miễn cưỡng khi yêu cầu được giúp đỡ hoặc tìm kiếm một sự hỗ trợ. Nếu những sai lầm của Bill Clinton thường là kết quả của một động lực, thì có vài sai lầm lớn nhất của Hillary lại bắt đầu từ những lỗi chẳng mấy quan trọng trong phán xét và cường điệu quá mức. Khi những người phê bình bắt được các lỗi ấy, Hillary luôn áp dụng – và đến bây giờ vẫn thế – một cách phản ứng: Bà vẫn tiếp tục đường lối cũ vì sợ rằng, nhìn nhận sai lầm sẽ làm cho kẻ thù mạnh lên và hủy hoại hình ảnh mà bà tạo dựng rất cẩn thận như là một con người cực kỳ sáng suốt, một con người chỉ có một khát khao duy nhất là làm điều tốt đẹp cho đồng bào mình.

Ví dụ, trong không khí sôi nổi của cuộc vận động tranh cử tổng thống năm 1992 của chồng, Hillary nhận thấy công việc pháp lý mà bà làm cho quỹ tiết kiệm và vay vốn Madison Guaranty là một rắc rối. Nhưng bà từ chối công khai thừa nhận lẽ ra bà không nên đảm đương công việc đó. Năm ấy, bà cũng tránh tiết lộ những chứng cứ cho thấy bà đã nâng khống các hóa đơn dịch vụ pháp lý, thường xuyên làm việc và có những giao dịch pháp lý với các viên chức điều hành làm việc cho Bill, khi ông còn là thống đốc bang Arkansas và đã không nắm được tính chất phức tạp của nhiều khái niệm pháp lý và thương mại khác nhau. Các phụ tá của chiến dịch tranh cử nói, sự im lặng này vừa có ý giúp ông Bill có cơ hội thắng cử, vừa bảo vệ danh tiếng của Hillary như là một trong các luật sư hàng đầu nước Mỹ.

Tất nhiên cuối cùng bà đã thành công. Chỉ sau cuộc bầu cử tổng thống năm 1992, người ta mới biết tới phần lớn công việc pháp lý cũng như những thông tin về việc kinh doanh cổ phiếu hàng hóa có lợi nhuận béo bở gây tranh cãi của bà. Vụ Madison cuối cùng đã đem rắc rối tới cho bà khi một luật sư làm việc trong nhóm luật sư độc lập Kenneth Starr nêu tên bà trong một dự thảo cáo trạng. Bà chưa bao giờ thật sự bị buộc tội, nhưng nhiều năm mệt mỏi đương đầu với Starr và báo chí cánh hữu điên cuồng chống lại Clinton đã để lại những vết sẹo sâu trong hình ảnh của bà trước công chúng và làm tinh thần bà bị tổn thương. Thiên hướng cởi mở, bộc lộ từ đó càng bị đẩy lùi.

Một thập niên sau, với tư cách thượng nghị sĩ đại diện bang New York, Hillary đã bỏ phiếu trao quyền cho Tổng thống George W. Bush tiến hành cuộc chiến tranh chống Iraq. Cũng như Tổng thống G. Bush, Hillary đã cường điệu quá mức nguồn thông tin tình báo ngầm để biện minh cho lá phiếu của mình. Chín tháng sau ngày cuộc chiến tranh bắt đầu, bà kêu gọi “lòng kiên nhẫn” đối với Iraq và nói rằng “thất bại không phải là một lựa chọn.” Khi Iraq chuyển thành một thảm họa, đúng như dự đoán của một vài thành viên trong Đảng Dân chủ, bà từ chối thừa nhận lá phiếu của mình là một sai lầm. Lý do của bà thật đơn giản: Nếu thừa nhận sai lầm liên quan đến một vấn đề an ninh quốc gia hệ trọng, thì điều đó không chỉ hủy hoại hình ảnh của bà như vị thượng nghị sĩ có đầu óc nhất ở Washington, mà còn đặt nghi vấn về khả năng của bà với tư cách tổng chỉ huy. Thượng nghị sĩ John Kerry, cựu chiến binh Mỹ ở Việt Nam, từng thú nhận mình đã phạm “sai lầm” khi bỏ phiếu cho cuộc chiến tranh, đã không bao giờ thoát khỏi nỗi giày vò về Iraq. Một trong những cố vấn của Hillary nói, bà muốn tránh hình ảnh “hay thay đổi ý kiến” của ông Kerry để bảo đảm không có gì “xói mòn ý tưởng rằng bà là người kiên quyết và tin tưởng vào việc mình làm”, đặc biệt là với tư cách một người phụ nữ làm cuộc chạy đua lịch sử vào Nhà Trắng. Thế là Hillary đổ lỗi cho Tổng thống G. Bush trong hàng loạt cuộc công kích ngày càng dữ dội, phê phán ông sao nhãng công tác ngoại giao và không điều hành nổi cuộc chiến tranh. Trong quá trình này, bà đã viết lại bản thành tích lập pháp của mình về vấn đề Iraq.

Trong nhiều năm, Hillary biết rằng tiêu chuẩn của vị nữ tổng thống đầu tiên sẽ cao hơn rất nhiều so với một nam tổng thống. Một nữ tổng thống phải là người siêu mạnh. Bà phải trở thành, hoặc ít ra phải có vẻ sắp trở thành, một người không thể sai lầm. Thần tượng của Hillary, bà Eleanor Roosevelt, từng nói vào năm 1934: “Chắc chắn rằng giới nữ không muốn một phụ nữ làm tổng thống, mà họ cũng không có một niềm tin mong manh nào vào khả năng của bà ta trong việc hoàn thành những nhiệm vụ của cương vị ấy. Mỗi phụ nữ thất bại trong chức vụ công khẳng định điều này, nhưng mỗi phụ nữ thành công tạo ra niềm tin.”

Lời nói ấy nắm bắt được cái gánh nặng của Hillary và những trở ngại mà giờ đây bà phải vượt qua. Nhưng đó cũng biểu hiện một thách thức cho Hillary và chỗ đứng của bà trong lịch sử.

Hơn ba thập niên trước, khi mới yêu nhau, Bill và Hillary đã hình dung một kế hoạch, một kế hoạch vừa là nền tảng vừa là động cơ cho mối quan hệ của họ. Họ đồng ý cùng làm việc với nhau để cách mạng hóa Đảng Dân chủ và cuối cùng là biến Nhà Trắng thành mái nhà của mình. Khi mà “dự án hai mươi năm” của họ biến thành hiện thực với chiến thắng của ông Bill năm 1992, kế hoạch của họ càng trở nên nhiều tham vọng hơn: tám năm làm tổng thống của ông Bill, rồi sẽ đến tám năm làm tổng thống của bà. Cho đến nay cái hiệp ước táo bạo này vẫn còn là một điều bí mật.

Trong khi cùng nhau ấp ủ kế hoạch, Hillary đã có những ý tưởng riêng về việc cần phải làm gì để giành được thắng lợi. Bà kết luận rằng, nếu như có bất cứ cơ hội nào để giành được phần thưởng tối hậu cho cuộc đời, bà cần phải theo đuổi nó theo cách của mình. Điều đó có nghĩa là, ngoài những việc khác, còn phải cẩn thận vẽ ra một tính cách, một câu chuyện để trình bày cho công chúng Mỹ vốn đã biết quá nhiều và cũng quá ít về bà.

Tất nhiên, Hillary Clinton không phải là chính trị gia duy nhất thổi phồng những thành tích quá khứ của mình, đào sâu và chôn chặt những chuyện không vui trong quá khứ vào những xó xỉnh ít người nhìn thấy, phạm sai lầm và rồi giả vờ như không hề làm như vậy. Bà không phải là chính trị gia duy nhất nói một đằng làm một nẻo, bỏ rơi bạn bè và đồng minh cũ bên lề đường khi mình tiến lên phía trước. Bà cũng không phải là chính trị gia duy nhất ở Mỹ có một tham vọng quá đỗi lớn lao, một lòng say mê quyền lực và tiền bạc (nhất là tiền ủng hộ chiến dịch tranh cử tốn kém). Sự thật là bà có tất cả những điểm này, như hầu hết các “tay chơi” trên sân khấu quốc gia. Nhưng nếu có một ứng cử viên muốn biết ý kiến của chúng tôi coi bà có phải là người thông minh nhất, có khả năng nhất trong số các ứng cử viên hay không, thì quả là bà sáng chói hơn tất cả những người còn lại.

Hillary Rodham Clinton là người độc đáo vì trước đây chưa từng có một ứng cử viên sáng giá và chiếm được sự quan tâm của công chúng lâu dài đến như vậy, mà công chúng không tìm hiểu những sự kiện hết sức cốt yếu để cuối cùng có thể hiểu được bà. Trong nhiều thập kỷ, Hillary và Bill Clinton, cùng với một nhóm ủng hộ viên và bạn bè thân cận, đã kể một câu chuyện. Và đã đến thời điểm của một câu chuyện khác.

❀ ❀ ❀

[1] Người ra ứng cử ở ngoài địa bàn cư trú của mình, trục lợi không phải nơi của mình.