Lời chào từ nước Mỹ — Hồi đáp Washington Irving — Những trở ngại — Quyết định lên đường — Ước nguyện thăm lại cảnh cũ thời thơ ấu — Dự định viết sách du ký — Chuẩn bị cho chuyến đi — Nỗi nôn nóng khi phải chờ đợi — Quyết định để các con ở lại — Bà Dickens đã nguôi ngoai — Cơn bạo bệnh — Những nỗi buồn gia đình — Nỗi đau cũ — Tại Windsor — Lễ rửa tội của con trai Walter — Tại Liverpool cùng những lữ khách.

Ý định đến nước Mỹ đã nung nấu trong tâm trí anh, như chúng ta đã thấy, từ khi anh bắt đầu phác thảo bộ truyện Clock; và một bức thư rất nồng nhiệt từ Washington Irving viết về bé Nell cùng tiệm đồ cổ Curiosity Shop, bày tỏ sự say mê đối với các tác phẩm của anh cũng như niềm mong mỏi hướng về anh — vốn đã đổ dồn về từ khắp các tiểu bang trong suốt một thời gian — đã thôi thúc mạnh mẽ ý định ấy. Anh hồi đáp Irving với sự nồng hậu vượt mức thường lệ của mình: không sao đủ lời cảm ơn vì những lời ca ngợi chân thành và quảng đại ấy, hay để giãi bày niềm vui sướng bền chặt mà chúng mang lại.

“Ước gì trong bức thư chào mừng của anh,” anh viết thêm, “tôi có thể tìm thấy chút ý định ghé thăm nước Anh. Tôi rất muốn cùng anh đặt chân đến Little Britain, Eastcheap, Green Arbor Court, và tu viện Westminster, như tôi đã từng đến — Chúa mới biết là bao nhiêu lần. Thật hạnh phúc biết bao khi được cùng anh đàm đạo về tất cả những chốn tuyệt diệu và những con người ấy — những nơi mà tôi từng lang thang dạo bước và mơ tưởng giữa ban ngày, hồi còn là một cậu bé tí xíu và chẳng được ai chăm sóc cho mấy.” Sau khi những bức thư này được gửi qua gửi lại, đề tài ấy thường xuyên được nhắc tới; khi anh từ Scotland trở về, nó bắt đầu hình thành rõ nét như một điều sớm muộn gì cũng phải xảy ra vào một ngày không xa; và cuối cùng, ở phần cuối của một bức thư bàn về đủ thứ chuyện không quan trọng, lời thông báo được gạch chân hai lần đã đến tay tôi.

Một khi quyết định đã được đưa ra, anh lại rơi vào trạng thái bồn chồn quen thuộc cho đến khi mọi khó khăn được giải quyết. Những ngần ngại về việc phải rời xa các con thoạt đầu dẫn đến ý định đưa chúng đi cùng, nhưng ý nghĩ này nhanh chóng bị gác lại; và những trở ngại còn lại đã được tháo gỡ suôn sẻ nhờ sự giúp đỡ ân cần của Macready — người đã ngỏ ý đón các con nhỏ về nhà mình trong thời gian anh vắng mặt. Dù lời đề nghị ấy không được thực hiện trọn vẹn, nó cũng đủ mang lại sự yên tâm cần thiết để dập tắt những âu lo thường tình. Tất cả những việc này, bao gồm cả thỏa thuận xuất bản những ghi chép sẽ thực hiện trong chuyến đi, chỉ diễn ra trong vài ngày; và khi tôi đang đọc tại phòng làm việc của mình bức thư anh viết từ Broadstairs vào ngày hôm trước, thì một lá thư khác từ anh lại gửi đến, viết vào sáng hôm ấy ở Luân Đôn, báo rằng anh đang trên đường tới ăn sáng cùng tôi.

Anh đã đi đường bộ qua ngõ Canterbury sau khi gửi bức thư đầu tiên, gặp Macready vào tối hôm trước, và đã hoàn tất một phần các công việc chuẩn bị. Tác phong hành động chớp nhoáng này vốn là bản tính của anh trong mọi hoàn cảnh tương tự, và sẽ còn xuất hiện qua một vài trích đoạn thư từ dưới đây:

“Bây giờ” (ngày 19 tháng Chín) “để cho cậu một vố bất ngờ nhé. Sau khi cân nhắc, đắn đo và suy tính mọi bề, tớ đã quyết định (nếu Chúa thương tình) sẽ đi Mỹ — và khởi hành ngay sau lễ Giáng Sinh khi thời tiết đủ an toàn để đi.”

Những thông tin chi tiết hơn sẽ được gửi đến ngay; tiếp theo đó là một lời thỉnh cầu, mang đậm nét đặc trưng chẳng kém gì ý định đi xa của anh, rằng chúng tôi nên cùng nhau ghé thăm lại những chốn xưa thời thơ ấu. “Ngày mùng chín tháng Mười chúng ta sẽ rời nơi này. Hôm đó là thứ Bảy. Nếu trời khô ráo đẹp trời, hoặc xấp xỉ thế, cậu có chịu gặp tớ ở Rochester rồi ở lại đó hai, ba ngày để ngắm nghía mọi cảnh trí nổi tiếng vùng phụ cận không? Hãy nghĩ về điều đó đi. Nếu cậu sắp xếp đi được, tớ sẽ cho xe ngựa xuống đón, cùng với Topping; và giả sử tin tức từ Glasgow không làm chúng ta vướng bận — điều mà tớ hết lòng mong là không — tớ đảm bảo chúng ta sẽ có khối niềm vui.”

Ba ngày sau bức thư thông báo quyết định của mình, anh lại nhắc đến chủ đề ấy: “Tớ đã viết thư cho hãng Chapman & Hall hỏi ý kiến họ về chuyện này, đồng thời nói rằng tớ định sẽ giữ một cuốn sổ ghi chép và xuất bản nó với giá khoảng nửa đồng guinea khi trở về. Họ lập tức gửi lại câu trả lời nồng nhiệt nhất có thể, bảo rằng họ cứ đinh ninh là tớ thế nào cũng đi, và mới hôm trước thôi vừa nhắc đến chuyện đó xong. Tớ đã giục họ dò la mọi thông tin về giá vé, cabin, giường nằm, và ngày giờ khởi hành; và tớ sẽ cố gắng hết sức để đưa Kate và các con đi cùng. Trong trường hợp đó, tớ sẽ tìm cách cho thuê lại ngôi nhà đã đầy đủ tiện nghi trong sáu tháng (vì tớ sẽ ở lại Mỹ chừng đó thời gian); và nếu thành công, tiền thuê nhà sẽ gần như trang trải đủ chi phí đi về. Tớ có nghe nói về loại cabin gia đình giá 100 bảng; và tớ nghĩ một phòng như vậy đủ rộng cho tất cả chúng ta. Giá vé cho một người, hình như là bốn mươi guinea. Tớ e rằng mình không thể sống yên ổn nếu đại dương cách trở giữa chúng ta; nhưng để họ lại New York trong lúc tớ đi vắng tầm một ngàn dặm thì lại là chuyện khác. Nếu tớ sắp xếp được mọi kế hoạch trước khi cho đăng lời ngỏ của bộ truyện Clock, tớ sẽ thông báo trong đó rằng mình sắp đi: đây sẽ là một chi tiết quan trọng, tạo cớ tốt nhất cho việc trì hoãn lâu ngày. Thú thật với cậu, tớ chẳng thể tưởng tượng nổi mình sẽ xoay sở thế nào nếu thiếu cậu trong suốt bảy hay tám tháng trời. Tớ sợ phải nghĩ đến cảnh đảo lộn mọi thói quen hạnh phúc lâu nay trong một thời gian dài đến vậy. Dù vậy, ngẫm cho kỹ thì những lợi ích của chuyến đi lớn đến mức tớ đã tự thuyết phục bản thân rằng đó là một nhu cầu cấp bách. Kate cứ khóc miết mỗi khi nhắc đến chuyện này. Washington Irving đang mắc chứng sốt nhẹ khó chịu. Tớ nhận được thư của ông ấy cách đây một hoặc hai ngày.”

Bức thư tiếp theo của anh là một bất ngờ được đưa đến tận tay từ Devonshire Terrace, trong khi tôi vẫn đinh ninh rằng anh đang ở miền biển: “Thư này để báo cho cậu hay là sáng nay tớ sẽ ghé ăn sáng với cậu trên đường tới Broadstairs. Tớ nhắc lại nhé, anh bạn ạ — trên đường tới Broadstairs. Bởi vì ngay khi nhận được thư của Macready ngày hôm qua, tớ đã phóng đi Canterbury và bắt xe khách ban ngày về thẳng đây với mục đích duy nhất là nói chuyện với ông ấy; điều mà tớ đã làm vào lúc từ 11 đến 12 giờ đêm qua tại Clarence Terrace. Những bước chuẩn bị cho chuyến đi Mỹ quả là gây choáng váng, và với một kẻ có tạng người như tớ, chúng sẽ phá sạch sự nghỉ ngơi, giấc ngủ, cảm giác thèm ăn và công việc, trừ phi mọi thứ được định đoạt dứt khoát. Macready đã giúp tớ quyết định dứt khoát về thời gian và mọi thứ liên quan. Ngay khoảnh khắc tớ ép được sự đồng ý miễn cưỡng từ Kate, tớ sẽ đặt vé chung cho cả hai trên chuyến tàu thư tín khởi hành vào tháng Giêng tới. Chưa bao giờ tớ thấy yêu quý bạn bè như lúc này.”

Tất cả chúng tôi đều không ủng hộ ý định ban đầu là đưa các con đi cùng; và xét về điểm này cũng như nhiều vấn đề khác, kinh nghiệm từ người bạn từng tự mình bôn ba khắp các tiểu bang Hoa Kỳ của chúng tôi tỏ ra vô cùng quý giá. Bức thư tiếp theo của anh, viết từ Broadstairs hai ngày sau đó, thông báo cho tôi kết quả của cuộc hội ý với Macready: “Chỉ vài dòng thôi. Kate đã hoàn toàn nguôi ngoai. 'Anne' (cô hầu phòng của cô ấy) cũng đi, và tỏ ra vô cùng phơi phới, nhẹ nhõm về chuyện đó. Và tớ nghĩ, hiện tại thì đây lại là thử thách lớn ngày đối với tớ hơn là bất kỳ ai khác. Ngày mùng 4 tháng Giêng là ngày khởi hành. Thư của Macready gửi cho Kate đã được đón nhận và hưởng ứng nhiệt thành. Cô ấy nói về nó với vẻ hào hứng và thấy thỏa mãn vì trong nhà không còn ai ngoài Fred — người mà như cậu biết đấy, ai nấy đều quý mến. Cậu ấy đã được thăng chức, và họ tăng lương cho cậu ấy tính từ ngày quyết định được ký bởi Baring.

Tớ thấy lòng mình thật hiền hòa, ôn nhu, trìu mến với mọi người, tràn ngập lòng biết ơn và niềm tin đến mức trông như một kẻ ốm đòn. Và tớ đã bắt đầu đếm từng ngày từ lúc này cho đến khi được trở về nhà.”

Than ôi, chẳng mấy chốc anh lại trở thành đúng như những gì anh vừa ví von! Tôi gặp anh tại Rochester vào cuối tháng Chín như đã hẹn; chúng tôi đã trải qua một ngày một đêm ở đó, một ngày một đêm ở Cobham và vùng lân cận, trọ qua đêm tại quán trọ Leather Bottle; và thêm một ngày một đêm ở Gravesend. Nhưng chúng tôi vừa mới trở về thì vài triệu chứng mâu thuẫn cơ thể nhỏ nhặt bỗng chuyển biến nặng hơn, kéo theo một cơn bệnh đòi hỏi phải có sự can thiệp của y khoa. Sự việc này, cùng với lòng dũng cảm phi thường mà anh đã thể hiện từng được nhắc đến trước đây, đã buộc phải hoãn bữa tiệc tối ở Glasgow; và anh vừa mới rời khỏi phòng ngủ thì một biến cố khác xảy ra ngay gần nhà đã giáng một đòn sâu sắc vào nỗi đau lớn nhất đời anh, thế nhưng giữa lúc phải gồng mình vì người khác, phần bệnh tật còn lại của chính anh dường như cũng tiêu tan.

Em trai của vợ anh đã qua đời với sự đột ngột y hệt như cái chết của em gái cô; sự kiện này nối tiếp ngay sau sự ra đi của thân mẫu bà Hogarth khi bà đang đến thăm con gái và ông Hogarth. “Vì chưa tiến hành thủ đoạn tang ma nào,” anh viết (vào ngày 25 tháng Mười) để hồi đáp lại lời đề nghị giúp đỡ của tôi, “tớ nghĩ tốt nhất là mình phải tự tay lo liệu; và ngay cả cậu cũng không thể ngăn cản tớ đến nghĩa trang. Phải từ bỏ phần mộ của Mary là một sự dằn vặt lớn lao đối với tớ; lớn hơn nhiều so với những gì tớ có thể diễn tả. Tớ từng nghĩ đến việc dời hài cốt em ấy vào hầm mộ mà chẳng nói năng gì; nhưng rồi tớ chợt nhớ rằng cụ già tội nghiệp ấy được chôn bên cạnh em ấy theo đúng di nguyện, và tớ không đành lòng, ngay khi bà vừa được hạ huyệt, lại đem cháu gái của bà đi nơi khác. Mong ước được chôn cất bên cạnh em ấy vẫn trọn vẹn trong tớ lúc này y như năm năm trước; và tớ thừa biết (vì tớ cho rằng chẳng có tình yêu nào sánh nổi tình yêu tớ dành cho em ấy) rằng nó sẽ chẳng bao giờ phai nhạt. Tớ sợ mình chẳng làm gì được nữa. Cậu nghĩ tớ có làm được không? Họ sẽ dời em ấy đi vào thứ Tư, nếu tớ quyết định làm thế. Tớ không sao chịu nổi ý nghĩ bị tách rời khỏi tro cốt em ấy; vậy mà tớ lại cảm thấy các anh chị em và mẹ của em ấy có quyền nằm cạnh em ấy hơn là tớ. Đó chỉ là một ý nghĩ thôi. Tớ không hề nghĩ hay hy vọng (xin Chúa chớ chấp) rằng linh hồn chúng ta sẽ hòa quyện vào nhau ở nơi ấy. Lẽ ra tớ phải vượt qua được điều này, nhưng sao mà khó quá. Tớ chưa từng tính đến cục diện này — lại đến quá đỗi bất ngờ, và ngay sau trận ốm, nó khiến tớ rối bời hơn mức cần thiết. Cảm giác giống như mất đi em ấy thêm một lần nữa. …”

“Không,” anh viết vào sáng hôm sau, “tớ đã thử cách đó rồi. Không, chẳng thể đào bới được phần đất nào ở cả hai bên cả. Tớ đành chịu thua thôi. Xin Chúa phù hộ, tớ sẽ lái xe đến đó vào sáng thứ Năm, trước khi họ tới nơi; để nhìn chiếc quan tài của em ấy lần cuối.”

Anh chịu đựng sự đau đớn lớn hơn nhiều những gì bộc lộ ra ngoài, và lại phải ở lỳ trong phòng suốt mấy ngày. Đến ngày mùng 2 tháng Mười hai, anh thông báo tình hình đang tiến triển khả quan và được chỉ định đến Richmond, nhưng chỉ độ một tuần sau, anh chuyển đến khách sạn White Hart ở Windsor — nơi tôi đã trải qua vài ngày cùng anh, bà Dickens và cô em vợ Georgina; nhưng phải đến tận những ngày cuối tháng đó anh mới có thể mô tả bản thân đã hoàn toàn khỏe mạnh trở lại, lấy lại phong độ bình thường từng khiến anh tự hào: thẳng người, vững chãi, ngủ say giấc, ăn ngon miệng, cười vang sảng khoái, và chẳng hề suy suyển tí nào, “chỉ thỉnh thoảng còn hơi mỏi mệt một chút và đôi lúc hơi bồn chồn.”

Chúng tôi đã có những ngày tháng vô cùng vui vẻ vào dịp cuối năm, khi Landor từ Bath lên để dự lễ rửa tội cho cậu con đỡ đầu của ông; và con tàu “Britannia” — phương tiện sẽ đưa những vị lữ khách rời xa chúng tôi vào tháng Giêng — đã mang đến cho họ vào tháng Chạp đủ mọi lời thăm hỏi nồng nhiệt, những niềm háo hức và những cái bắt tay rộng mở như một lời chào đón đang chờ đợi họ ở phía trước. Đêm giao thừa, họ dùng bữa tối với tôi, và tôi dùng bữa với họ vào Ngày Năm Mới; khi đó (ngôi nhà của anh đã được thuê lại trong suốt thời gian anh vắng mặt bởi Tướng Sir John Wilson), chúng tôi đã niêm phong hầm rượu của anh, sau khi bật một chai rượu vang sủi Moselle để chúc mừng buổi lễ, cùng nhau nâng chén ngay tại đó để cầu chúc cho chuyến đi bình an vô sự của anh. Sáng hôm sau (hôm đó là Chủ Nhật), tôi tiễn họ đến Liverpool, còn Maclise thì bị giữ chân đột xuất bởi cái chết của thân mẫu anh ấy; ngày hôm trước với những công việc bận rộn đã được phác họa một cách đầy hài hước trong cuốn sách viết về nước Mỹ của anh; và đến ngày mùng 4, họ chính thức nhổ neo lên đường. Tôi không bao giờ nhìn thấy con tàu Britannia nữa kể từ khoảnh khắc bước từ boong tàu trở lại chiếc tàu hơi nước nhỏ đã đưa chúng tôi ra đó.

“Thật ít khi tôi nghĩ rằng” (đó là những dòng cuối cùng trong bức thư đầu tiên từ Mỹ của anh), “vào lần đầu tiên cậu mặc chiếc áo khoác kỳ cục ấy, tôi lại có một ký ức buồn bã đến thế về chiếc lưng áo, hệt như lúc tôi nhìn thấy nó bên mạn bánh xe hơi nước của chiếc tàu nhỏ bé ấy!”