Sự ra đời của người con trai thứ năm — Buổi biểu diễn từ thiện vì Leigh Hunt — Những rắc rối trong các buổi tập — Lời kể của Leigh Hunt — Thu chi — Giai thoại về Macready — Tại Broadstairs — Sự xuất hiện của Mrs. Gamp — Hứng thú với một trò đùa tinh quái — Mrs. Gamp đi xem kịch — Mrs. Gamp và gánh hát rong — Tâm sự với Mrs. Harris — Leigh Hunt và Poole — Giới thượng lưu nhạy cảm — Người đánh xe của Mrs. Gamp — George Cruikshank — Thợ cắt tóc Wilson — Dòng họ Sweedlepipes — Nỗi nhọc nhằn của một vũ hội phấn thơm — Râu mép và ria mép của C. D. — John Leech — Mark Lemon — Douglas Jerrold — Dudley Costello — Frank Stone — Augustus Egg — J. F. — Chiếc chai của Cruikshank — Lợi nhuận từ Dombey — Ý tưởng cho ấn bản các tiểu thuyết gia cũ — Âm nhạc đường phố tại Broadstairs — Nhà hát Margate — Các cuộc họp công khai — Những người bạn sách — Sự đón tiếp nồng hậu tại Glasgow — Đài tưởng niệm Scott — Mua ngôi nhà của Shakespeare — Kịch nghệ nghiệp dư — Nguồn gốc của Hội Văn học và Nghệ thuật — Nhà hát lưu động và phông cảnh — Sự thành công của kịch thanh và kịch hề — Những rắc rối của một người quản lý — Diễn xuất trong hoàn cảnh khó khăn — Phông cảnh bị lật đổ — Bữa tối tại Manchester.

Vì ngôi nhà ở Devonshire Terrace vẫn do Sir James Duke nắm giữ, một căn hộ đã được thuê tại Chester-place, thuộc Công viên Regent, nơi vào ngày 18 tháng 4, đứa con trai thứ năm của ông, người được đặt tên là Sydney Smith Haldimand, đã ra đời. Đúng một tháng trước đó, chúng tôi đã cùng nhau đến dự đám tang tại Highgate của nhà xuất bản của ông, ông William Hall — người mà tình cảm lâu năm dành cho ông đã vượt qua những hiểu lầm tạm thời gần đây, và với người mà ông từng gắn bó qua thành công đầu đời cũng như bao cuộc tao ngộ ân tình không thể nào quên trong thời điểm buồn đau này. Phần lớn những tháng mùa hè sau đó được ông dành ra tại Brighton hoặc Broadstairs; và công việc chính để giải trí trong những khoảng thời gian rảnh rỗi giữa các chương viết Dombey là quản lý một dự án bắt nguồn từ thành công của vở kịch tư gia của chúng tôi, với mục đích làm từ thiện cho một bậc thầy văn chương.

Mục đích và tên gọi vừa mới được công bố thì, với sự quan tâm đặc biệt đến văn học và những người theo nghiệp văn mà Lord John Russell vẫn luôn nổi bật giữa các chính trị gia Anh, một khoản lương hưu trị giá hai trăm bảng một năm từ ngân sách nhà nước đã được ban cho Leigh Hunt. Dù vậy, điều này đã làm thay đổi kế hoạch của chúng tôi ở mức độ loại bỏ các suất diễn dự định tổ chức tại London, nhưng thiết tưởng vẫn cần phải tổ chức một số buổi diễn đủ để trang trải các khoản nợ nấp trước đây, đồng thời giúp một trong những nhà văn chân chính nhất có thể tận hưởng quãng đời tương lai dễ thở hơn cuối cùng đã mở ra trước mắt ông. Do đó, với quyết định dành phần lợi nhuận vượt quá một mức nhất định cho một tác giả kịch có tài là ông John Poole — người lúc đó cũng rất cần sự giúp đỡ, người ta đề xuất tổ chức hai buổi biểu diễn vở kịch của Ben Jonson vì lợi ích của Leigh Hunt, một ở Manchester và buổi kia ở Liverpool, được làm phong phú thêm bằng các vở kịch hề khác nhau ở mỗi nơi; cùng với phần mở đầu do Talfourd sáng tác sẽ do Dickens ngâm tại Manchester, trong khi một bài diễn văn tương tự của Sir Edward Bulwer Lytton sẽ do tôi đọc tại Liverpool. Trong số các họa sĩ và nhà văn tham gia vào kế hoạch này có ông Frank Stone, ông Augustus Egg, ông John Leech, và ông George Cruikshank; ông Douglas Jerrold, ông Mark Lemon, ông Dudley Costello, và ông George Henry Lewes; quyền quản lý chung và quyền lực tối cao được trao cho Dickens.

Các nhân vật có thế thế lực ở cả hai thành phố đã đóng góp lớn lao cho dự án này, và người bạn của tôi là ông Alexander Ireland ở Manchester gần đây đã gửi cho tôi một số bức thư không chỉ thể hiện rõ nét năng lượng của Dickens đối với công việc này mà còn cho thấy sự hăng hái của tất cả những ai được ngỏ lời trong việc dốc sức giúp đỡ. Nhắc đến cá nhân các bạn đồng hành trong dự án này, ông miêu tả đoàn kịch trong một bức thư nọ là "giao đoàn dễ bảo nhất trên đời"; và chắc chắn là ông đã thuần phục được họ ra như thế, dù không phải là chuyện dễ dàng gì. Một vài rắc rối quản lý của ông trong các buổi tập vẫn còn được lưu giữ qua những bức thư gửi cho chính tôi, và có lẽ chúng vẫn mang lại tiếng cười cho đến tận bây giờ. Kịch thanh và kịch hề được nhắc đến lẫn lộn, nhưng kịch hề mới là nỗi thống khổ tái diễn nhiều nhất. "Lạy Chúa! Tôi phát hiện ra rằng A. không có nổi mười từ trong kịch bản, và tôi đang thấp thỏm chờ đợi một cuộc nổi loạn từng giờ!" — "Anh đã đúng về tấm thảm nỉ xanh, rằng nó chắc chắn sẽ làm nghẹt giọng điệu; và cho tôi nhờ, một số diễn viên của chúng ta có khi còn chẳng có nổi chút vốn liếng giọng nói kha khá nào ngay cả ở điều kiện bình thường." — "B. đã làm tôi sốc nặng vào đêm hôm trước bằng một cử động ngu ngốc, bồn chồn của đôi tay trong cảnh diễn đầu tiên với anh, đến nỗi tôi đã phải dành ra một tiếng đồng hồ đi dạo cùng cậu ấy vào sáng hôm qua, và tôi hy vọng là đã trấn an được phần nào thần kinh của cậu ấy." — "Tôi đã nỗ lực tuyệt vọng để thuyết phục C. từ bỏ vai diễn của mình. Thế nhưng bất chấp mọi rắc rối mà cậu ấy gây ra, tôi vẫn thấy thương hại cậu ấy, vì rõ ràng cậu ấy đang bị tổn thương bởi chính ý thức về việc mình diễn không tốt. Tuy vậy, cậu ấy vẫn bấu víu lấy vai diễn một cách ngoan cố; và ba lần mệt mỏi rã rời, chúng tôi đã lê lết qua nổi buổi tập tối qua." — "Tên quỷ tha ma bắt E. đó quên sạch sành sanh mọi thứ." — "Tôi thấy rõ ràng là F. cứ hễ lo lắng — điều chắc chắn sẽ xảy ra — là lại mất trí nhớ. Hơn thế nữa, những lời độc thoại hướng về khán giả của cậu ấy nhỏ đến mức không thể nghe nổi, ngay cả ở nhà hát của Miss Kelly; và đều đặn mỗi lần tôi chặn cậu ấy lại để bắt cậu ấy nói lại, cậu ấy lại thốt lên (với bộ mặt đau khổ) rằng 'đêm diễn chính cậu ấy sẽ nói to lên', cứ như thể xưa nay có ai diễn mà không phải lúc nào cũng làm thế không bằng!" — "G. sinh ra vốn không phải để làm nghệ sĩ, và tôi rất sợ rằng cậu ta quá tự phụ bẩm sinh để có thể làm tốt bất cứ điều gì. Tôi thấy cậu ta khá hơn vào tối qua, nhưng thà tôi cười với cái gạt tàn bếp còn hơn." — "Hãy tưởng tượng H., mười ngày sau khi phân vai cho vở kịch hề đó, lại đòi giành lấy vai của F. trong vở! Trong khi bản thân anh ta đã có sẵn một vai ông lão xuất sắc trong vở ấy, và một vai cực kỳ tuyệt vời ở vở kịch hề kia." Từ đó có thể thấy rằng công việc của bạn tôi không phải là một chức vụ nhàn hạ, và ông cũng không thiếu những trải nghiệm của Peter Quince, điều hiếm có người quản lý nghiệp dư nào từng trải qua. Tôi ngờ rằng có rất ít người có thể vượt qua chúng một cách thành công mỹ mãn như vậy, bởi vì đoàn kịch được gầy dựng nên cuối cùng đã làm rạng danh cho bất kỳ dự án nào. Họ hoàn toàn xứng đáng với danh hiệu mà Maclise đã dành cho họ — người vốn ban đầu đặt tên này cho Macready, khi ông bị buộc phải đi "lưu diễn ngôi sao" ở các tỉnh sau khi các nhà hát của ông ở London đóng cửa. Họ là những "giao khách lừng lẫy."

Vào thứ Hai ngày 26 tháng 7, chúng tôi diễn tại Manchester, và vào thứ Tư ngày 28 tại Liverpool; vở kịch thanh được tiếp nối vào đêm đầu tiên bằng A Good Night's Rest và Turning the Tables, và vào đêm thứ hai bằng Comfortable Lodgings, hoặc Paris trong năm 1750; với doanh thu vào đêm đầu tiên là £440 12s, và đêm thứ hai là £463 8s. 6d. Nhưng dù các thành viên đã có gia đình trong đoàn có dẫn theo vợ đã tự chi trả phần chi phí đó, và mỗi người diễn viên đều đóng góp ba bảng mười shilling vào quỹ từ thiện để chi trả tiền khách sạn của mình, các khoản chi phí thực tế vẫn quá lớn đến mức lợi nhuận bị thu hẹp lại chỉ còn bốn trăm guineas; và dẫu số tiền này đã hiện thực hóa thiết kế một cách vô cùng hào phóng, những kỳ vọng ban đầu vốn đã được đẩy lên tới năm trăm. Do đó, đã có một chút thất vọng thoáng qua khi, ngay sau khi chúng tôi quay về và Dickens đã trở lại Broadstairs, tôi giật mình nhận được một lá thư từ ông. Vào ngày 3 tháng 8, ông đã viết: "Mọi việc đều ổn. Bọn trẻ" (vừa trải qua cơn ho gà) "đã khá lên trông thấy. Công việc phát sinh từ ánh hào quang chiến thắng vừa qua còn tồi tệ hơn bao giờ hết." Sau đó là điều khiến tôi giật mình ngay ngày hôm sau. Cứ như thể công việc của ông hãy còn chưa đủ bận rộn, ông chợt nảy ra ý định có thể quyên góp thêm một trăm bảng đang mong mỏi bấy lâu cho quỹ từ thiện bằng một trò đùa tinh quái dưới hình thức một cuốn lịch sử về chuyến đi, được xuất bản kèm theo hình minh họa từ các họa sĩ; và ý định của ông là viết nó dưới lăng kính nhân vật Mrs. Gamp. Theo cách nói của người đàn bà khét tiếng đó, đó sẽ là một cuốn "Piljians Projiss" mới; và sẽ mang trên trang bìa lời miêu tả là Bản tường thuật về một cuộc viễn chinh gần đây lên miền Bắc, phục vụ cho Buổi biểu diễn kịch từ thiện nghiệp dư, được viết bởi Mrs. Gamp (người đã tận mắt chứng kiến), Đề tặng Mrs. Harris, do Charles Dickens biên tập, và được xuất bản kèm theo các hình minh họa khắc gỗ của họa sĩ này họa sĩ nọ, nhằm gây quỹ từ thiện. "Anh nghĩ sao về ý tưởng này? Cốt truyện sẽ là: Mrs. Gamp, nhân dịp sắp đi nghỉ mát ở Margate để xả hơi sau những nhọc nhằn nghề nghiệp, hay tin về chuyến đi sắp tới của nhóm chúng ta; nghe nói rằng một số quý cô liên quan đang trong thời kỳ mang thai; và quyết định lén lót tháp tùng đoàn người trong một toa xe lửa hạng hai — 'phòng hờ'. Tại đó, cô ta bắt gặp một quý ông đến từ khu Strand mặc comple kẻ ô, người đang mang theo tóc giả đi xuống" — thợ làm tóc sân khấu được thuê trong những dịp này, ông Wilson, có những điểm tính cách kỳ quặc là nguồn vui vô tận cho Dickens — "và nhờ sự lịch thiệp của ông ta mà Mrs. Gamp nhận được nhiều sự nâng đỡ và che chở trong suốt chuyến đi. Cô ta sẽ miêu tả toàn bộ sự việc theo cách của riêng mình: ngồi ở mỗi nơi biểu diễn trong dàn nhạc, ngay cạnh quý ông chơi trống định âm. Cô ta đưa ra nhận xét phê bình về Ben Jonson như một nhân vật văn học, và nhắc đến các thành viên khác nhau của đoàn trong suốt quá trình miêu tả chuyến đi: luôn mang một mối thù bất diệt với Jerrold, vì những lý do liên quan đến Caudle. Cô ta hướng lời nói của mình nhìn chung đến Mrs. Harris — người được đề tặng cuốn sách — nhưng lại hay lan man. Khối lượng bản thảo: bằng nửa tờ báo Dombey; có thể nhiều hơn một trang hoặc hơn thế, nhưng không được ít hơn." Than ôi, nó thậm chí còn chưa đạt đến quy mô nhỏ bé đó, mà đã chết yểu, đúng như tôi hờm trước, vì các họa sĩ đã không cung cấp đủ "dưỡng chất" cần thiết. Dĩ nhiên nó không thể sống một mình. Nếu không có hình minh họa phù hợp, nó chắc chắn sẽ đánh mất đi ngòi bút châm biếm và sự duyên dáng của mình. "Mac sẽ vẽ một vòng hoa nhỏ gồm các quý cô cho trang bìa. Egg và Stone sẽ tự mình sáng tạo ra điều gì đó kỳ thú, và tôi sẽ dàn xếp với Cruikshank và Leech. Tôi không nghi ngờ gì rằng tác phẩm nhỏ sẽ rất kỳ cục và thu hút." Quả thực nó sẽ như vậy, giả sử như các vị thủ lĩnh của nghệ thuật không bỏ rơi ông; nhưng khi họ thoái lui, nó buộc phải bị bỏ dở sau khi vài trang đầu tiên vừa được viết xong. Chúng sau đó đã được giao lại cho sự định đoạt của tôi; và mặc dù trò đùa nhỏ giờ đây đã phai nhạt đi nhiều phần hương vị, tôi không đành lòng bỏ qua chúng ở đây. Có biết bao nhiêu người bạn của Mrs. Gamp sẽ vui mừng khôn xiết trước chuyến viếng thăm bất ngờ này từ cô ta!

"I. BẢN TƯỜNG THUẬT CỦA MRS. GAMP VỀ MỐI LIÊN HỆ CỦA CÔ TA VỚI VỤ NÀY.

"Chính những lời của Mrs. Harris nói với tôi là thế này: 'Sairey Gamp,' cô ấy nói, 'sao không đi Margate hả? Tôm he,' sinh linh đáng yêu đó nói, 'rất hợp khẩu vị của chị đấy, Sairey ạ; sao không ra Margate một tuần, bồi bổ cái thể tạng của chị bằng tôm he, và trở lại với những nghệ sĩ đáng yêu, những người biết và trân trọng chị, trong một dáng vẻ phơi phới chứ? Sairey,' Mrs. Harris nói, 'trông chị kém sắc lắm đấy. Đừng có chối cãi, Mrs. Gamp ạ, vì sách vở hiện rõ trên nét mặt chị kia kìa. Chị phải nghỉ ngơi thôi. Trí óc chị,' cô ấy nói, 'quá mạnh mẽ so với chị; nó đè bóp và giẫm đạp lên chị đấy, Sairey. Thật vô ích khi che giấu sự thật — lưỡi dao đang mài mòn vỏ kiếm rồi đấy.' 'Mrs. Harris,' tôi nói với cô ấy, 'tôi không dám nhận, và tôi sẽ không lừa dối chị đâu thưa bà, rằng tôi được khỏe mạnh như tôi hằng mong ước. Khoảng thời gian phiền muộn mà tôi phải chịu đựng với Mrs. Colliber, phu nhân người làm bánh, người mà khi sinh đứa con đầu lòng đã quẫn trí đến mức không thèm nhìn nổi một chai bia đen, và cứ giữ nguyên món cháo loãng suốt cả tháng trời, đã làm tôi ngã bệnh rồi, Mrs. Harris ạ. Nhưng thưa bà,' tôi nói với cô ấy, 'đừng có nhắc đến Margate, vì nếu tôi có đi đâu, thì đó là nơi khác chứ không phải ở đó.' 'Sairey,' Mrs. Harris nói với giọng trang nghiêm, 'cớ sao lại có sự huyền bí này? Nếu tôi từng lừa dối người phụ nữ chăm chỉ nhất, nết na nhất, và tuyệt vời nhất, người mà tên tuổi ai cũng rõ là S. Gamp Bà đỡ Phố Kingsgate High Holborn, thì cứ nói ra. Còn nếu không,' Mrs. Harris nói với đôi mắt ngấn lệ, 'hãy bộc lộ ý định của chị đi.' 'Vâng, Mrs. Harris,' tôi nói, 'tôi sẽ làm thế. Tôi hiểu rõ chị Mrs. Harris; chị cũng hiểu rõ tôi; cả hai chúng ta đều hiểu rõ tính nết của nhau ra sao. Thưa Mrs. Harris,' tôi nói, 'tôi nghe nói có một đoàn viễn chuyến đang kéo về Manjestir và Liverspool để diễn kịch. Nếu tôi đi đâu để đổi gió, thì tôi sẽ đi cùng với đoàn đó.' Mrs. Harris chắp hai tay lại, và ngả người xuống ghế, cứ như thể giờ sinh của cô ấy đã đến — điều mà tôi thừa biết là chưa thể diễn ra, tính chuẩn ra thì phải còn hơn sáu tuần nữa. 'Và tôi lại sống để nghe tin,' cô ấy nói, 'rằng Sairey Gamp, người vẫn luôn giữ gìn danh giá cho bản thân, lại đi giao du với bọn xướng ca vô loài sao!' 'Mrs. Harris,' tôi nói với cô ấy, 'đừng hoảng hốt — không phải xướng ca vô loài chính cống đâu — mà là dân nghiệp dư.' 'Tạ ơn Chúa!' Mrs. Harris nói và bật khóc nức nở.

"Khi sinh linh ngọt ngào đó đã trấn tĩnh lại (chỉ bằng một ngụm rượu mạnh pha nước ấm, ngọt vừa vặn, thêm chút nhục đậu khấu là đủ), tôi tiếp tục với những lời sau. 'Mrs. Harris, tôi được bảo rằng những tay nghiệp dư này mang tính văn chương và nghệ thuật.' 'Sairey,' người phụ nữ tuyệt vời nhất đó nói, rùng mình và hơi tái phát bệnh cũ, 'nói tiếp đi, tình hình có thể còn tồi tệ hơn.' 'Tôi cũng nghe ngóng được,' tôi nói với cô ấy, 'rằng họ sẽ đi diễn kịch, để gây quỹ từ thiện cho hai nhà văn; một người đã phải chịu đựng những bất công từ lâu và cuối cùng đã đòi lại được quyền lợi của mình, và một người từng mang lại tiếng cười cho bao người trong đời, nhưng bản thân lại đang rất ủ dột, đau ốm và cô đơn.' 'Sairey,' Mrs. Harris nói, 'chị là một phụ nữ Anh quốc, và đó chẳng phải việc của chị.'

"'Không, Mrs. Harris,' tôi nói, 'điều đó rất đúng; tôi hy vọng mình biết rõ bổn phận và đất nước tôi. Nhưng,' tôi nói, 'tôi được thông báo rằng có các Quý cô trong đoàn này, và rằng một nửa tá trong số họ, nếu không muốn nói là nhiều hơn, đang ở các giai đoạn mang thai khác nhau. Mrs. Harris, chị và tôi đều thừa hiểu phụ nữ thường hay thế nào rồi đấy. Nếu tôi tháp tùng chuyến viễn chinh này, một cách lén lút và ở hạng vé thứ hai, liệu tôi có thể kết hợp nghề nghiệp của mình với việc đổi gió, và chứng tỏ mình có ích cho đồng loại hay không?' 'Sairey,' câu trả lời của Mrs. Harris là: 'Chị sinh ra để làm phúc tinh cho giới tính của mình, và giúp họ vượt cạn thành công. Cầu Chúa phù hộ cho chị! Nhưng hãy giữ khoảng cách cho đến khi được gọi tên, lạy Chúa phù hộ cho chị Mrs. Gamp ạ; bởi vì người ta thường nhìn vào bạn bè mà đánh giá con người, và giới văn chương nghệ thuật có thể là sự hủy hoại của chị trước khi chị kịp nhận ra, đối với những khách hàng ruột của chị, cả người ốm lẫn sản phụ, nếu họ tự kiêu tự đại.'

"II. MRS. GAMP MIÊU TẢ SỰ VIỆC.

"Số hiệu của chiếc xe taxi hình như có một chữ số bảy và tôi biết là có một số không — và nếu điều này lọt vào mắt hắn (hắn có một con mắt đen thui, vừa mới chữa lành mà hắn dùng để nhìn; con mắt kia thì bị bịt lại), tôi xin cảnh báo trước là tốt nhất hắn nên mang chiếc ô và cái guốc đó đến Văn phòng Xe ngựa Hackney trước khi hắn phải hối hận. Hắn là một thanh niên mặc chiếc áo ghi-lê có tay đính dây phía sau, và đừng có hòng huyễn hoặc bản thân với giả định có thể trốn thoát, vì tôi đã cung cấp bản miêu tả về hắn cho Cảnh sát ngay khi tôi phát hiện ra hắn đã đánh xe bỏ trốn với tài sản của tôi; và nếu hắn nghĩ luật pháp chưa đủ thì hắn đã lầm to — tôi nói thẳng với hắn điều đó:

"Tôi xin đảm bảo với chị, Mrs. Harris, khi tôi đứng ở văn phòng xe lửa sáng hôm đó với tay nải trên tay và một chiếc guốc cầm tay, chị có thể xô ngã tôi bằng một chiếc lông vũ, chứ chưa nói đến những chiếc túi đựng thịt heo cứ va đập vào người tôi liên hồi và dữ dội xung quanh. Tôi bị xô đẩy như một con vật và suýt bị hành cho phát điên, thì bỗng một quý ông có cổ áo sơ mi rộng, mũi khoằm, đôi mắt giống như diều hâu của ông Sweedlepipes, với những lọn tóc dài, và ria mép — loại mà tôi sẽ không đời nào cho phép bất kỳ tiểu thư nào mà tôi quen biết phải bất chợt giáp mặt khi rẽ qua góc phố, với bất kỳ số tiền nào người ta có thể trả cho tôi — vừa cười vừa nói: 'Này Mrs. Gamp, cô đang tính làm gì thế!' Tôi chẳng tài nào nhận ra hắn ta (ngoại trừ qua trang phục); nhưng tôi thều thào nói: 'Nếu ông là một người theo đạo Thiên Chúa, hãy chỉ cho tôi chỗ mua vé hạng hai đi Manjester, và đưa tôi lên toa xe, bằng không tôi ngất mất!' Thế là ông ta tử tế làm theo ngay, với vẻ vui tươi kỳ lạ, nhảy nhót tưng bừng nhất mà tôi từng thấy, làm đủ mọi điệu bộ, nhìn và nháy mắt với tôi từ dưới vành mũ (vành mũ hơi hếch lên), đến mức nếu không vì quá hoảng hốt đến độ chẳng còn suy nghĩ gì cho đến khi tôi được xếp ngồi vào toa xe cùng với một cá nhân — người lịch thiệp nhất mà tôi từng thấy — mặc comple kẻ caro mục đồng với sợi dây đồng hồ vàng dài đeo trước ngực, và đôi tay run rẩy vì căng thẳng hơn cả lá cây dương.

"'Tôi rất hân hạnh, thưa bà,' ông ta nói — giọng điệu lịch sự nhất mà tôi từng nghe! — 'được đồng hành cùng một quý cô thuộc đoàn chúng ta.'

"'Đoàn chúng ta, thưa ông!' tôi nói.

"'Vâng, thưa bà,' ông ta nói, 'tôi là Mr. Wilson. Tôi đi xuống đó cùng với đống tóc giả.'

"Mrs. Harris, lúc ông ta nói rằng ông ta đi xuống cùng đống tóc giả, trạng thái bối rối và lo lắng của tôi lớn đến mức tôi cứ ngĩ rằng thể nào ông ta cũng có liên quan đến Chính phủ theo cách này hay cách khác, nhưng ngay khoảnh khắc đó ông ta tự giải thích, vì ông ta nói:

"'Không có nhà hát nào ở London đáng kể tới mà tôi lại không có mặt đúng giờ. Có hai mươi lăm bộ tóc giả trong những chiếc hộp này, thưa bà,' ông ta nói, chỉ tay về phía đống hành lý, 'từng được đội trong Vũ hội Hóa trang của Nữ hoàng. Có một bộ tóc giả màu đen, thưa bà,' ông ta nói, 'từng được Garrick đội; có một bộ màu đỏ, thưa bà,' ông ta nói, 'từng được Kean đội; có một bộ màu nâu, thưa bà,' ông ta nói, 'từng được Kemble đội; có một bộ màu vàng, thưa bà,' ông ta nói, 'được làm riêng cho Cooke; có một bộ màu xám, thưa bà,' ông ta nói, 'mà chính tay tôi đã đo cho Mr. Young; và có một bộ màu trắng, thưa bà, mà Mr. Macready đã hóa điên khi đội nó. Có một bộ màu vàng óng được làm gấp riêng cho Jenny Lind vào đêm cô ấy ra mắt tại Nhà hát Opera Ý. Bộ tóc giả đó đã được vỗ tay tán thưởng rất nhiều trong suốt buổi tối. Nó nhận được sự chào đón tuyệt vời. Khán giả đã bùng nổ ngay khoảnh khắc họ nhìn thấy nó.'

"'Ông làm trong ngành của Mr. Sweedlepipes phải không, thưa ông?' tôi nói.

"'Ngành nào thế thưa bà?' ông ta nói — chất giọng dịu dàng và lịch thiệp nhất mà tôi từng nghe, xin thề đấy, Mrs. Harris!

"'Cắt tóc,' tôi nói.

"'Vâng, thưa bà,' ông ta đáp, 'tôi vinh hạnh làm nghề đó. Bà có thấy cái này không, thưa bà?' ông ta nói, giơ tay phải lên.

"'Tôi chưa bao giờ thấy ai run rẩy thế,' tôi nói với ông ta. Và quả thực tôi chưa bao giờ thấy!

"'Tất cả là vì Vũ hội Trang phục của Nữ hoàng đấy, thưa bà,' ông ta nói. 'Sự phấn khích đã gây ra chuyện đó. Hai trăm năm mươi bảy quý cô thuộc hàng danh giá và thượng lưu bậc nhất đã được chính tay này và tay kia của tôi làm tóc trong dịp đó. Tôi đã đứng suốt bốn mươi tám tiếng đồng hồ trên đôi chân của mình, thưa bà, không hề nghỉ ngơi. Đó là một Vũ hội Phấn thơm, thưa bà. Chúng tôi có một màn diễn Phấn thơm tại Liverpool. Liệu tôi có vinh hạnh,' ông ta nói, nhìn tôi đầy tò mò, 'được thưa chuyện với Mrs. Gamp không?'

"'Gamp chính là tôi đây, thưa ông,' tôi đáp. 'Cả tên gọi lẫn bản chất.'

"'Bà có muốn ngắm râu mép và ria mép của nhà viết tiểu sử cho bà không, thưa bà?' ông ta nói. 'Tôi đang giữ chúng trong chiếc hộp này.'

"'Mặc kệ cái tay viết tiểu sử của tôi đi, thưa ông,' tôi nói, 'hắn chẳng cho tôi lý do gì để muốn biết bất cứ điều gì về hắn cả.'

"'Ồ, Missus Gamp, tôi xin lỗi' — tôi chưa bao giờ thấy người đàn ông nào lịch sự đến thế, Mrs. Harris! 'Có lẽ,' ông ta nói, 'nếu bà không thuộc đoàn, bà sẽ không biết ai là người đã đỡ bà lên toa xe này đâu!'

"'Không, thưa ông,' tôi nói, 'tôi thực sự không biết.'

"'Chà, thưa bà,' ông ta nói nhỏ, 'đó chính là George, thưa bà.'

"'George nào cơ, thưa ông? Tôi chẳng biết George nào cả,' tôi nói.

"'Vị George vĩ đại, thưa bà,' ông ta nói. 'Cái nhà Crookshanks ấy.'

"Nếu chị tin tôi, Mrs. Harris, tôi quay đầu lại và nhìn thấy chính cái con người đó đang vẽ tranh biếm họa về tôi ngay trên móng tay cái của hắn, ở bên cửa sổ! Trong khi một gã khác — một tên cao gầy, ủ rũ, tóc sậm màu và giọng nói trầm đục — nhìn qua vai hắn, đầu nghiêng sang một bên cứ như thể hắn am hiểu vấn đề lắm, và thản nhiên nói: 'Tôi vẽ bà ta mấy lần rồi — trên báo Punch,' hắn còn nói thế nữa! Tên khốn kiếp vô lại!

"'Thứ mà tôi không bao giờ thèm chạm đến, Mr. Wilson,' tôi cất giọng nói lớn — tôi không thể kiềm chế được đâu, Mrs. Harris, có lấy mạng tôi cũng vậy! — 'thứ mà tôi không bao giờ thèm chạm đến, Mr. Wilson, chính là vì quả chanh!'

"'Suỵt!' Mr. Wilson nói. 'Hắn kìa!'

"Tôi chỉ nhìn thấy một quý ông mập mạp tóc xoăn đen và khuôn mặt vui vẻ, đang đứng trên sân đạo lấy hai bàn tay xoa vào nhau cứ như thể đang rửa tay, và lắc đầu lẫn vai liên tục; và tôi đang tự thắc mắc Mr. Wilson có ý gì, thì ông ta nói: 'Kìa Douglas, Mrs. Gamp!' ông ta nói. 'Kìa người đã viết câu chuyện về cuộc đời của Mrs. Caudle!'

"Mrs. Harris, khi tôi tận mắt nhìn thấy tên tiểu nhân nhỏ bé đó bằng xương bằng thịt trước mặt, nó khiến tôi chấn động đến mức người run lẩy bẩy. Giá như tôi không làm mất chiếc ô trong xe taxi, thể nào tôi cũng dùng nó để cho hắn một trận tơi bời rồi! Ôi cái tên phản bội trơ trẽn! đứng ngay giữa các quý cô, Mrs. Harris; nở nụ cười gian xảo và giả dối nhất khi hắn đang trò chuyện với họ; cười lớn hết cỡ trước những trò đùa của chính mình; một tay cầm mũ để quạt mát cho bản thân, tay kia hất ngược mái tóc xù màu xám sắt của hắn ra sau cứ như thể đó chỉ là đám mộc nhĩ vụn — kìa, Mrs. Harris, tôi nhìn thấy hắn, đang nhận được sự khích lệ từ những sinh linh lầm lạc xinh đẹp đó, những kẻ chưa từng biết đến vị thánh ngọt ngào Mrs. C như tôi đã từng, và được đối xử với thái độ thân mật cứ như thể hắn chưa từng vi phạm bất kỳ mối quan hệ gia đình nào và chưa từng phơi bày điều gì! Ôi cái sự chướng tai gai mắt của cái tên Douglas đó! Mrs. Harris, nếu tôi không xin lỗi Mr. Wilson và đưa một chai nhỏ lên môi — thứ mà tôi để sẵn trong túi cho chuyến đi, và rất hiếm khi tôi mang theo bên mình — thể nào tôi cũng không thể chịu nổi khi nhìn thấy hắn — kìa, Mrs. Harris! Tôi không thể nào chịu nổi! — tôi đã xé xác hắn ra, hoặc ngã quỵ ra mà ngất đi rồi.

"Trong lúc chuông reo vang và hành lý của đám tay mơ đang trong cảnh hỗn độn tột cùng — thực sự đúng chất văn nghệ sĩ — được chuyển lên, Mr. Wilson tỏ ra lịch thiệp hơn bao giờ hết. 'Đó,' ông ta nói, 'Mrs. Gamp,' chỉ tay về phía một quý ông có vẻ ngoài giống sĩ quan mà một quý cô đang chăm sóc chiếc giỏ nhỏ, 'là một người nữa trong đoàn chúng ta. Anh ta cũng là một nhà văn — liên tục leo lên thung lũng của các Nữ thần Thơ ca, Mrs. Gamp ạ.' 'Kìa,' ông ta nói, ám chỉ một quý ông mập mạp, trông bệ vệ với khuôn mặt giống như vầng trăng tròn hiền hòa, và một quý ông thấp người ôn hòa với nụ cười dễ mến, 'là hai họa sĩ nữa của chúng ta, thưa Mrs. G, nổi tiếng tại Viện Hàn lâm Hoàng gia, chắc chắn như đá là đá và trứng là trứng vậy. Còn vị khách kiên quyết này,' ông ta nói, 'đang bước đến đây, kẻ bề ngoài có vẻ sắp đánh chiếm đường sắt — người với đôi chân bó chặt, chiếc áo ghi-lê cài nút kín mít, miệng mím chặt, áo khoác tung bay và gót giày nện xuống sân ga, là một nhà phê bình kiêm viết tiểu sử, và là nam diễn viên bi kịch chính của chúng tôi.' 'Nhưng ai vậy,' tôi nói, khi tiếng chuông đã dứt và đoàn tàu bắt đầu chuyển bánh, 'ai vậy hỡi Mr. Wilson, là vị khách hoang dã đang đầm đìa mồ hôi, cứ chạy ngược chạy xuôi nãy giờ với một hộp tài liệu lớn kẹp dưới nách, nói chuyện với tất cả mọi người một cách rất mơ hồ và tự làm cho mình hoảng loạn tột độ thế?' 'Sao cơ ạ?' Mr. Wilson nói với một nụ cười. 'Thưa ông,' tôi nói, 'vì ông ấy sắp bị bỏ lại kìa.' 'Lạy Chúa!' Mr. Wilson kêu lên, tái mặt và thò đầu ra ngoài, 'đó là nhà viết tiểu sử của bà — người Quản lý — và anh ta đang giữ tiền, Mrs. Gamp ạ!' Tuy nhiên, ai đó đã quăng anh ta lên tàu và chúng tôi khởi hành. Ngay tiếng còi đầu tiên vang lên, Mrs. Harris, tôi tái mặt, vì tôi đã để ý thấy một vài sinh linh thân thiết từng là nguyên nhân khiến tôi có mặt trong chuyến đi này, và tôi biết rõ hiểm họa rằng — nhưng Mr. Wilson, một người đã có gia đình, đặt tay lên tay tôi và nói: 'Mrs. Gamp, hãy bình tĩnh lại; đó chỉ là đầu máy xe lửa thôi.'"

Trong số các thành viên của đoàn từng bị mang ra trêu chọc một cách hài hước như vậy, hiện chỉ còn lại hai người sống sót để phàn nàn về tác giả chuyên châm biếm một cách thân thiện của họ, và có lẽ ông Cruikshank sẽ cùng tôi gửi lời tha thứ chân thành một cách thoải mái không kém vì những lời tốt đẹp về bản thân ông đã đến tai tôi từ Broadstairs không lâu sau những trang viết của Mrs. Gamp. "Hôm qua tại Canterbury" (ngày 2 tháng 9) "tôi đã mua tác phẩm The Bottle của George Cruikshank. Tôi thấy nó thực sự rất có sức nặng: hai bức tranh cuối cùng quá tuyệt vời, ngoại trừ việc cậu bé và cô bé trong bức tranh cuối cùng còn quá nhỏ, và cô bé trông giống một hiện tượng kỳ lạ trong rạp xiếc hơn là cái sinh linh không-phải-hiện-tượng mà cô bé được ngụ ý đại diện. Tuy nhiên, tôi tự hỏi liệu có ai khác đang sống có thể làm tốt đến thế hay không. Có một người phụ nữ ở bức tranh áp chót, đang huyên thuyên về vụ án mạng, bồng một đứa trẻ trên tay, vẽ đẹp không thua gì Hogarth. Thêm nữa, người đàn ông đang cúi xuống nhìn cái xác. Triết lý đằng sau tác phẩm, như một bài học lớn, theo tôi là hoàn toàn sai lầm; bởi vì để có sức nặng và mang tính nguyên bản, việc nghiện ngập đáng lẽ phải bắt đầu từ nỗi buồn, sự nghèo khó, hoặc sự dốt nát — ba thứ mà dưới lầm than khủng khiếp của nó, thực sự là điểm khởi nguồn. Thiết kế khi đó sẽ mang thanh gươm hai lưỡi — nhưng có lẽ quá 'cực đoan' đối với lão George tốt bụng của chúng ta."

Bức thư tương lai cũng đề cập đến các vấn đề thú vị khác. Báo cáo tài chính cho nửa năm đầu của Dombey vượt xa mọi kỳ vọng đặt ra từ các thỏa thuận xuất bản mới, khiến cho từ thời điểm này trở đi, mọi trở ngại liên quan đến tiền bạc đều được khép lại. Lợi nhuận tương lai của ông dĩ nhiên dao động theo lượng sách bán ra, nhưng luôn đủ dùng và giờ đây tiền tiết kiệm bắt đầu được tích lũy. "Lợi nhuận nửa năm qua thật rực rỡ. Trừ đi một trăm bảng một tháng được trả sáu lần, tôi vẫn còn nhận được hai nghìn hai trăm hai mươi bảng, tôi nghĩ thế là khá gọn gàng. Anh không thấy vậy sao? ... Stone vẫn ở đây, và tôi đã làm cậu ấy đau chân vì bắt đi bộ mười bảy dặm vào hôm kia; nhưng ngoài ra cậu ấy vẫn phơi phới. ... Sao anh không xách một túi du lịch đầy sách xuống đây và chiếm lấy phòng khách suốt cả buổi sáng nhỉ? Theo tôi, Goldsmith có lẽ sẽ ra đi thanh thản hơn ở miền biển. Charley và Walley đã được đưa đến trường sáng nay với tinh thần vô cùng phấn khởi, và tại London Bridge sẽ được ôm trọn vào vòng tay của Blimber. Chính phủ sắp sửa thành lập một ủy ban Vệ sinh, và tôi rất đỗi vui mừng khi biết Lord John đã bổ nhiệm Henry Austin làm thư ký." Mr. Austin, người sau này cũng nắm giữ chức vụ tương lai dưới thời đạo luật Vệ sinh, đã kết hôn với người em út của ông là Letitia; và về hai người em trai út của ông, tôi xin bổ sung rằng Alfred, cũng là một kỹ sư dân dụng, đã trở thành một trong những thanh tra vệ sinh, và Augustus lúc bấy giờ đã nhận một công việc ở thành phố do ông Thomas Chapman sắp xếp, nhưng sau một thời gian ngắn thì từ bỏ và tìm đường sang Mỹ.

Bức thư tiếp theo từ Broadstairs (ngày 5 tháng 9) tiếp tục chủ đề về Goldsmith, người có tiểu sử đang được tôi hoàn thiện gần xong. "Giả sử tác phẩm Goldsmith của anh gây được tiếng vang lớn, anh nghĩ sao về việc thực hiện một ấn bản giá rẻ cho các tác phẩm của ông ấy? Tôi có ý tưởng rằng chúng ta có thể làm được một số việc đại loại như thế với hiệu quả đáng kể. Thực sự không có ấn bản nào về các tiểu thuyết gia vĩ đại nước Anh ở dạng thức nhỏ gọn, tiện lợi, và chẳng phải sẽ là một bước đi hợp lý nếu thực hiện nó với một vài điểm nhấn hấp dẫn mà tụi Tegg và những kẻ tương tự không thể làm được sao? Giả sử người ta viết một bài tiểu luận về Fielding chẳng hạn, một bài về Smollett, và một bài về Sterne, gợi nhớ lại cảm giác khi đọc chúng thời thơ ấu (chắc không ai đọc chúng sớm hơn tôi đâu); và cách người ta lớn lên dần trong sự thấu hiểu khác biệt về chúng, vâng vâng — chẳng phải điều đó sẽ rất thú vị đối với nhiều người sao? Tôi rất muốn biết liệu anh có nhìn thấy tiềm năng nào trong ý tưởng này không. Đó chỉ là một trong những ý niệm mơ hồ đang lảng vảng trong đầu tôi. ... Lợi nhuận thực sự rất đáng nể, cao hơn bốn trăm bảng so với mức tối đa tôi từng kỳ vọng. ... Những khát khao tương tự cũng xuất hiện trong tôi liên quan đến vụ việc Praslin. Đối với tôi, một điều khá rõ ràng là Nữ công tước là một trong những người phụ nữ khó chịu nhất trên đời, và sẽ là một thử thách khó khăn cho bất kỳ ai muốn sống chung với bà ta. Thật kỳ lạ khi thấy bóng dáng đẫm máu của những người bạn Eugène Sue và Dumas của chúng ta trong toàn bộ thảm kịch này. Anh không nghĩ vậy sao? ... nhớ lại những gì chúng ta từng bàn tán về căn bệnh mục rỗng ở gốc rễ của toàn bộ lối sống Paris đó chứ? Suốt cả đêm qua tôi đã mơ thấy anh theo một cách vô cùng hoang dại. ... Có một màn sương mù biển ở đây, khiến người ta chẳng thể nhìn thấy mực nước triều thấp nhất. Có một rạp xiếc trên vách đá bên phải, và dĩ nhiên tối nay tôi có một lô ghế! Sự chậm chạp sâu sắc trong bộ não của kẻ vô song. Một vụ đắm tàu tại bãi cát Goodwin Chủ nhật tuần trước, mà Wally, với đôi mắt diều hâu, đã nhìn thấy nó chìm nghỉm: vì khẳng định đó, sau này đã được xác thực và chứng minh, cậu bé đã bị đối xử tệ bạc khủng khiếp vào thời điểm ấy."

Trong khi đó, ngôi nhà ở Devonshire-terrace đã được người thuê trả lại; và tự mình phấn khởi lên nhận nhà, ông mang theo để hoàn thiện tại tổ ấm cũ một chương quan trọng của Dombey. Trên đường đi, ông để quên chiếc va-li, nhưng "Tạ ơn Chúa! Bản thảo chương sách không nằm trong đó. Bất cứ khi nào đi du lịch và mang theo món đồ quý giá đó, tôi luôn mang nó bên mình trong túi áo." Vào thời điểm này, ông bắt đầu gặp khó khăn khi viết lách tại Broadstairs, điều mà ông đã kể với tôi khi trở về. "Âm nhạc lang thang ở đây đã đạt đến đỉnh điểm, và không tài nào tránh khỏi, đến mức tôi e rằng Broadstairs và tôi sớm muộn gì cũng phải chia tay. Trừ khi trời mưa tầm tã, tôi không thể viết nổi nửa giờ mà không bị quấy rầy bởi những chiếc đàn phong cầm, vĩ cầm, chuông, hoặc nhóm hát ca khúc vô cùng đày ải. Có một cây vĩ cầm loại hành hạ nhất đang réo rắt dưới cửa sổ ngay lúc này (vào lúc mười giờ sáng) và một hộp âm nhạc Ý trên bậc cửa — cả hai đang vang lên hết cỡ." Ông kết thúc bằng việc nhắc đến những cải tiến tại nhà hát Margate kể từ chuyến viếng thăm đáng nhớ lần trước của ông. Trong hai năm qua, nó được quản lý bởi con trai của danh hài vĩ đại Dowton, cái tên gắn liền với ghi chú này một cách thật dễ chịu. "Chúng tôi đã đến dự buổi biểu diễn từ thiện của người quản lý vào thứ Tư" (ngày 10 tháng 9): "Vở As You Like It thực sự được diễn rất tốt, và lượng khán giả đến xem rất đông đảo. Mr. Dowton đã có một bài phát biểu mang tính thực tế và khiêm tốn trong dịp này, bày tỏ niềm tin của ông rằng phương tiện giải trí và giáo dục sở hữu một kho tàng văn học như sân khấu nước Anh không thể nào mai một; và rằng những gì đã truyền cảm hứng cho các vĩ nhân, làm say mê những con người lỗi lạc từ hai ngàn năm trước, và tiếp tục làm điều tương tự vào thời đại của Shakespeare, bản thân nó phải chứa đựng một nguyên lý sống vượt lên trên mọi thúng thắng và thời trang nhất thời của thời đại. Và với những lời đó, cùng những tiếng hô vang, ông lui vào trong. Ông thực sự có vẻ là một người rất đáng kính, và ông đã dọn dẹp cái ổ rác của nhà hát này trở nên tươm tết phần nào."

Ông sẽ có mặt ở London vào cuối tháng; nhưng trong lúc đó, tôi nhận được từ ông lời tựa cho cuốn sách hoàn chỉnh đầu tiên của ông trong ấn bản phổ thông (Pickwick lúc bấy giờ được phát hành theo dạng đó, kèm theo hình minh họa của Leslie); và không lâu sau đó (ngày 12 tháng 9) gửi cho tôi những trang bản thảo đầu tiên của câu chuyện The Haunted Man dự định làm sách Giáng sinh tiếp theo, ông bảo tôi rằng ông buộc phải hoàn thành nó trong vòng chưa đầy một tháng nếu muốn kịp ra mắt, bởi vì Dombey lúc đó đã trở nên vô cùng cấp bách. Điều này chuẩn bị trước cho tôi bức thư của ông viết một tuần sau đó. "Tôi đã làm việc cả ngày hôm nay và kết quả là người ngợm mệt mỏi rã rời. Dombey chiếm quá nhiều thời gian và đòi hỏi phải được thực hiện thật cẩn trọng, đến mức tôi thực sự bắt đầu nghi ngờ nghiêm trọng liệu có khôn ngoan không khi tiếp tục thực hiện cuốn sách Giáng sinh. Tôi đành phải cầu cứu sự giúp đỡ tử tế của anh. Anh nghĩ sao? Liệu có hiệu ứng tiêu cực rõ rệt nào không nếu dời ý tưởng này sang tận mười hai tháng sau? Không hé răng nửa lời cho đến tháng mười một; rồi sau đó thông báo trong Dombey rằng việc nó chiếm trọn thời gian của tôi ngăn cản việc tiếp tục chuỗi truyện Giáng sinh cho đến năm sau, khi mà nó dự định sẽ được hồi sinh. Chẳng có gì trong đó ngoài khả năng tạo thêm một cú hích phụ cho cuốn sách nhỏ khi nó ra mắt — nhỉ? Mặt khác, tôi rất tiếc nuối số tiền kiếm được. Và càng tiếc hơn nếu để lại bất kỳ khoảng trống nào bên ngọn lửa sưởi Giáng sinh mà đáng lẽ tôi phải lấp đầy. Tóm lại tôi cảm thấy (xin lỗi vì từ này) hoàn toàn bối rối chẳng biết phải làm gì cả. Tôi là một Kitely văn chương — và anh phải đồng cảm và giúp đỡ chứ. Nếu tôi không vướng vào Dombey, tôi có thể viết và hoàn thành câu chuyện khi nó còn đang độ sung sức — nhưng ngặt nỗi là ở đó. ... Câu trích dẫn không quen thuộc đó nhắc nhở tôi về một suy đoán mang tính Shakespeare (hãy đặt chữ e trước chữ s; tôi thích cách đó hơn) của tôi. Anh nghĩ sao về câu 'cầm vũ khí chống lại biển rắc rối' thực chất ban đầu được viết là 'tạo vòng tay chống lại', vốn là hành động bơi lội. Nó sẽ loại bỏ được một hình ảnh ví von vô cùng gớm ghiếc và làm cho câu văn trở nên rõ ràng, phù hợp hơn. Tôi đang nghĩ đến việc đòi quyền được sống miễn phí tiền thuê nhà tại Ngôi nhà ở Stratford, dựa trên cơ sở của gợi ý này. Anh đừng có tưởng là hôm nay tôi bình tĩnh nha, giữa lúc tâm hồn đang chao đảo vì chuyện Giáng sinh; nhưng tôi đã trăn trở, tựa như bản thân Dombey, về Dombey suốt hai ngày nay, đến mức tôi thực sự không thể chịu đựng thêm sự chán nản này nữa." Đáp lại gợi ý mang tính Shakespeare của anh ấy, tôi trả lời rằng nó khó lòng mang lại cho anh ấy cái quyền mà anh ấy đang định đòi hỏi, vì bơi lội vượt qua những rắc rối của anh thì không thể gọi là "chống lại" chúng được. Và về vấn đề kia, tôi không hề nghi ngờ gì về sự khôn ngoan của việc hoãn lại. Kết quả là câu chuyện Giáng sinh đã được gác lại cho đến năm sau.

Những sự kiện khép lại năm đó là việc ông đảm nhận vai trò chủ tịch trong một cuộc họp của Hiệp hội Thợ máy Leeds vào ngày 1 tháng 5, và lễ khánh thành Athenæum Glasgow vào ngày 28; nơi mà trước những đám đông khổng lồ tại cả hai nơi, ông đã đối lập sự cố chấp và tàn nhẫn của Sức mạnh dốt nát với sự thuần phục và dịu dàng của Sức mạnh tri thức; chỉ ra công dụng của các viện giáo dục bình dân trong việc bổ sung cho những gì học được đầu đời bằng nền giáo dục sau này cho công việc và trang bị cho đời sống gia đình cũng như phẩm hạnh của họ, điều mà người trưởng thành cần đến từng ngày nhiều như trẻ em cần việc tập đọc tập viết; và ông kết thúc tại Glasgow với việc ám chỉ một phiên chợ từ thiện do các quý phụ nữ trong thành phố khởi xướng, dưới sự bảo trợ của Nữ hoàng, nhằm bổ sung sách cho thư viện Athenæum của nơi này. "Chúng ta không bao giờ chán những tình bạn được tạo dựng từ sách vở," ông nói, "và ở đây chúng sẽ sở hữu thêm sức hút của sự liên kết với những người đã hiến tặng chúng. Đâu đó quanh đây sẽ có một góa phụ Glasgow bị nhầm lẫn với người góa phụ xa xôi mà Sir Roger de Coverley không thể nào quên; chiếc múp của Sophia sẽ được nhìn thấy và yêu mến bởi một người khác ngoài Tom Jones đang đi xuống Phố High vào một ngày mùa đông; và những sinh viên biết ơn của một thư viện được lấp đầy như thế sẽ có xu hướng, đối với những người đẹp đã góp phần tô điểm cho nó, ghép nối họ trong suy nghĩ của mình với Các nguyên lý về Dân số và Những bổ sung cho Lịch sử Châu Âu, bởi một tác giả có niên đại lâu đời hơn cả Thẩm phán Alison." Nghe đến đây, không ai cười lớn bằng chính Thẩm phán Alison, người đã tiếp đón nồng nhiệt Dickens làm khách mời của mình và đứng cùng ông trên bục phát biểu.

Vào ngày áp chót của năm cũ, ông viết thư cho tôi từ Edinburgh. "Chúng tôi đã qua đây chiều nay, rời Glasgow lúc một giờ. Alison sống theo phong cách quý tộc trong một ngôi nhà đồng quê đẹp đẽ bên ngoài Glasgow, và là một anh chàng tuyệt vời, có người vợ dễ mến, cô con gái nhỏ đáng yêu, cô cháu gái vui tính, mọi thứ trong gia đình đều vô cùng dễ chịu. Tôi đã cùng anh ấy đi thăm nhà tù và nhà thương điên ngày hôm qua; tại dinh thự của Thị trưởng, tôi đã có bữa trưa trọng thể xa hoa cùng Hội đồng Thành phố; và được chiêu đãi trong một bữa tối lớn vào buổi tối. Sự hiếu khách vô bờ bến và bầu không khí tưng bừng là chủ đạo trong ngày, và tôi chưa bao giờ được đón nhận nồng nhiệt hơn ở bất cứ đâu, hay tận hưởng trọn vẹn hơn thế. Nhà hóa học vĩ đại Gregory, người đã phát biểu tại buổi họp, đã cùng chúng tôi trở lại Edinburgh ngày hôm nay, và đã cho tôi nhiều góc nhìn mới dọc đường về những nỗ lực phi thường mà Macaulay có lẽ đã bỏ ra trong nhiều năm để làm cho bản thân trở nên khó chịu và bị ghét bỏ ở đây. Không ai khác ở phe đối lập lại có lấy một cơ hội nhỏ nhoi để bị lật ghế trong cuộc bầu cử vừa qua; và dù Gregory đã bỏ phiếu cho ông ta, tôi thấy ông ấy có vẻ hào hứng chẳng kém bất cứ ai việc ông ta không đắc cử. ... Tôi rất tiếc phải báo cáo rằng Đài tưởng niệm Scott là một thất bại. Nó trông giống như ngọn tháp của một nhà thờ Gothic bị cắt đứt rồi cắm phập xuống đất." Vào ngày đầu tiên của năm 1848, khi vẫn đang ở Edinburgh, ông lại viết: "Jeffrey, người buộc phải tổ chức một phiên tòa buổi sáng ngay trong phòng làm việc của mình trong kỳ nghỉ, đã đến đây hôm qua trong trạng thái vô cùng hoảng hốt, để báo với tôi rằng một người vừa đến để lập và ký tuyên bố phá sản; và khi nhìn vào chữ ký, ông thấy đó là James Sheridan Knowles. Ông lập tức cho người đuổi theo và nói chuyện với anh ta; và những gì đã diễn ra là điều tôi rất háo hức muốn kể cho anh nghe." Cuộc trò chuyện đó sẽ kéo chủ đề chính của chương này trở lại, thứ mà một dạng lưu diễn khác đã dẫn tôi rời xa; bởi vì kết quả của nó là những buổi biểu diễn nghiệp dư khác, với mục đích gây quỹ giúp đỡ Knowles.

Đây là năm mà một ủy ban đã được thành lập nhằm mua lại và bảo tồn ngôi nhà của Shakespeare tại Stratford, và các buổi biểu diễn nói trên mang hình thức đóng góp vào việc gây quỹ thành lập một vị trí người quản lý do chính tác giả của Virginius và The Hunchback đảm nhiệm. Việc gây quỹ này đã phải gác lại khi thị trấn và hội đồng Stratford cuối cùng đã (và rất đúng đắn) đứng ra tiếp quản ngôi nhà; nhưng số tiền thu được không hề bị rút lại khỏi mục đích thực sự mong muốn, và một trong những nhà viết kịch xuất sắc nhất thậm chí còn thu lợi nhiều hơn từ đó so với Leigh Hunt từ dự án trước. Cũng cần lưu ý thêm rằng, giống như Leigh Hunt, Knowles không lâu sau đó cũng nhận được mức lương hưu hào phóng tương tự thông qua Lord John Russell; và những yêu cầu nhỏ hơn từng thu hút sự chú ý tương tự cũng không bị lãng quên, khi ông Poole, sau nhiều sự hỗ trợ ân cần từ Quỹ Tiền thưởng, đã được đưa vào Danh sách Lương hưu năm 1850 với một nửa số tiền từ chính vị Bộ trưởng và người bạn của văn chương đó.

Dickens dấn thân vào dự án mới với toàn bộ năng lượng vốn có; và lời đề tựa có thể được nhắc đến về khó khăn của chúng tôi trong việc lựa chọn một vở kịch phù hợp để diễn thay thế cho vở Ben Jonson cũ. The Alchemist từng là tác phẩm được một số người trong chúng tôi yêu thích đến mức, trước khi chính thức gác lại nó, chúng tôi đã trải qua hai hoặc ba buổi tập, trong đó tôi nhớ mình đã nghĩ vai Sir Epicure Mammon của Dickens xuất sắc chẳng kém bất cứ vai nào ông từng làm; và giờ đây, rắc rối tương tự với kết quả tương tự, xuất phát từ mong muốn hão huyền là làm hài lòng tất cả mọi người, lại lần lượt xảy ra với Beggar's Bush của Beaumont và Fletcher, Good Natured Man của Goldsmith, bộ phim truyền hình đặc sắc Rent Day của Jerrold, và vở kịch hài tài tình Money của Bulwer. Cuối cùng, sự lựa chọn đã rơi vào Merry Wives của Shakespeare, trong đó Lemon đóng vai Falstaff, tôi một lần nữa đảm nhận vai người chồng ghen tuông như trong kịch của Ben Jonson, và Dickens đóng vai Justice Shallow; bên cạnh đó là một vở kịch hề, Love, Law, and Physick, trong đó Dickens đảm nhận vai diễn mà ông từng diễn từ rất lâu trước những ngày làm nhà văn của mình; và bên cạnh các nữ diễn viên chuyên nghiệp tham gia, chúng tôi có thêm Dame Quickly do người phụ nữ — người mà thế giới nợ nần không thể so sánh được với Bảng chú giải từ ngữ Shakespeare tốt nhất từng được xuất bản — Mrs. Cowden Clarke đảm nhận. Thành công chắc chắn là vô cùng lớn lao. Tại Manchester, Liverpool và Edinburgh chỉ có các suất diễn đơn lẻ; nhưng Birmingham và Glasgow mỗi nơi có hai đêm diễn, và hai suất được biểu diễn tại Haymarket, trong đó Nữ hoàng và Hoàng tử đã hiện diện. Tổng doanh thu từ chín buổi biểu diễn, trước khi trừ đi các khoản chi phí lớn bắt buộc ở London và tại địa phương, là hai nghìn năm trăm năm mươi mươi mốt bảng và tám xu. Buổi diễn đầu tiên diễn ra tại London vào ngày 15 tháng 4, buổi cuối cùng tại Glasgow vào ngày 20 tháng 7, và ở đâu Dickens cũng là nhân vật dẫn dắt. Cả trong niềm vui lẫn sự nhọc nhằn, ông luôn đứng đầu. Tinh thần phấn chấn, không bao giờ chùng xuống và đầy uy quyền của ông chính là sức hút của buổi tập vào buổi sáng và của sân khấu vào buổi tối. Tại bữa tối sớm ấm cúng, và bữa ăn đêm vui vẻ phóng khoáng hơn nơi tất cả những người tham gia tụ họp hàng ngày, khuôn mặt của ông luôn rạng rỡ nhất, bước chân nhẹ nhàng nhất, lời nói dễ chịu nhất. Dường như chẳng có sự mệt mỏi nào có thể chạm đến nguồn sinh lực kỳ diệu đó.

Sự nhắc nhở của tôi về lần cuối cùng của những cuộc lưu diễn lừng lẫy nhằm hỗ trợ cho những gì chúng tôi tin là lợi ích của những người làm văn chương, sẽ ngắn gọn nhất có thể. Hai mùa đông sau hiện tại, vào cuối tháng 11 năm 1850, trong đại sảnh của dinh thự gia tộc cũ của Lord Lytton tại công viên Knebworth, đã có ba buổi biểu diễn riêng tư bởi các diễn viên nguyên bản trong vở Every Man in His Humour của Ben Jonson. Mọi hoàn cảnh và không gian xung quanh đều vô cùng rực rỡ; một số quý ông trong hạt đã biểu diễn cả kịch thanh lẫn kịch hề; người chủ nhà hào phóng của chúng tôi không tiếc lời khích lệ cao cả; và giữa niềm vui và sự phấn khích chung, hy vọng đã dâng cao. Trải nghiệm gần đây đã cho thấy sự quan tâm của công chúng đối với loại hình giải trí này có thể mang lại những gì nằm trong tầm tay của những nhà tổ chức; và người ta bắt đầu bàn luận về khả năng biến sự giúp đỡ dành cho các đồng nghiệp viết lách thành vĩnh viễn, bằng một quỹ tài trợ không chỉ đơn thuần là từ thiện, mà thực chất phải kết hợp được cả lương hưu lẫn bài giảng đại học, nhưng không mang theo những bất lợi của cả hai. Người ta đã không cân nhắc đầy đủ rằng các kế hoạch tự lực, để thành công, đòi hỏi từ những đối tượng mà chúng hướng tới hỗ trợ không chỉ sự đồng thuận chung về tính đáng mong muốn của chúng, mà còn là sự hợp tác nhiệt tình và tích cực. Tuy nhiên, mà không bàn luận về những gì sẽ phải trình bày sau này, chỉ cần nói rằng dự án đã được khởi xướng, và "Hội Văn học và Nghệ thuật" đã ra đời tại Knebworth. Một vở kịch hài năm màn sẽ do Sir Edward Lytton chắp bút, và khi một khoản tiền nhất định thu được từ các buổi biểu diễn công khai của nó, các chi tiết của kế hoạch sẽ được soạn thảo và gửi lời kêu gọi đến những đối tượng mà nó hướng tới nhiều nhất. Chỉ trong vài tháng ngắn ngủi, mọi thứ đã sẵn sàng, ngoại trừ một vở kịch hề mà lẽ ra Dickens phải viết để tiếp nối vở kịch hài, nhưng những bận rộn không lường trước về quản lý và chuẩn bị đã được xem là lý do để miễn nhiệm cho ông. Vẫn còn những lý do khác. "Tôi đã viết cảnh đầu tiên," ông nói với tôi (ngày 23 tháng 3 năm 1851), "và nó có những điểm kỳ thú, mang tính hài hước hơn những gì anh thường thấy trong các vở kịch hề, thực sự là hay hơn. Thế nhưng tôi vẫn không ngừng nỗ lực, vì danh tiếng của mình, để đưa vào đó một ý nghĩa vốn là điều bất khả thi trong kịch hề; do đó cứ phải nghĩ về nó một cách cưỡng ép; và luôn bị ám ảnh bởi niềm tin rằng bản thân không bao giờ có thể diễn nổi nó với sự buông thả hoang dại — thứ duy nhất có thể cứu vớt một vở kịch hề. Vì vậy tôi đã thú nhận với Bulwer Lytton và xin được xá tội." Một vở kịch hề mới của Lemon đã được thay thế vào đó, tuy nhiên, Dickens chẳng mấy chốc đã đóng góp vào đó vô số câu chuyện cười cùng rất nhiều tiếng cười mang phong cách Gamp và những trò vui nhộn của riêng mình, đến mức nó thực sự trở thành một tác phẩm đồng sáng tác; và nhân vật Gabblewig do người quản lý tự đảm nhận là một trong những vai diễn hóa thân đòi hỏi phải thay đổi năm hay sáu lần nét mặt, giọng nói và dáng đi trong suốt quá trình diễn, từ đó, như chúng ta đã thấy, ông đã khơi nguồn cho mọi tham vọng sân khấu thuở ban đầu mà diễn viên Mathews lớn tuổi đã đánh thức trong ông. "Anh không thể tưởng tượng nổi," ông tiếp tục, "khối lượng công việc khổng lồ đến mức nào khi thời gian trôi đi, vì Công tước thậm chí còn đẩy toàn bộ gánh nặng khán giả lên vai chúng tôi, nếu không thì ông ấy (ông ấy nói) sẽ vướng vào đủ mọi loại rắc rối." Công tước xứ Devonshire đã ngỏ ý nhường lại ngôi nhà của mình ở Piccadilly cho những buổi biểu diễn đầu tiên và theo cách thức vương giả của mình đã chi trả toàn bộ chi phí liên quan đến chúng. Một sân khấu di động đã được dựng lên và lắp đặt trong phòng khách lớn, và thư viện được biến thành phòng chờ của diễn viên.

Vở Not so Bad as We Seem được công diễn lần đầu tại Devonshire-house vào ngày 27 tháng 5 năm 1851, trước sự hiện diện của Nữ hoàng, Hoàng tử và một lượng khán giả đông đảo đến mức không còn chỗ trống; Nhật ký của Mr. Nightingale là tên được đặt cho vở kịch hề. Thành công đã vượt xa sự mong đợi; và sau nhiều buổi biểu diễn tại Phòng họp Hanover-square ở London, chuyến lưu diễn bắt đầu chuyển ra các tỉnh, kéo dài ngắt quãng trong phần lớn thời gian của năm này và năm sau. Bệnh tật và công việc bận rộn đã tước đi cơ hội tham gia của tôi trong phần lớn chuyến đi, và những người thay thế phải được tìm kiếm; nhưng chính nhờ điều đó mà tôi nay mới có cơ hội khép lại bằng một bức tranh mang đậm dấu ấn về tiến trình của vở kịch, và về Dickens giữa những sự cố và tai nạn mà sự nghiệp sân khấu đã đẩy ông vào. Đoàn kịch mang theo, cần phải nói rõ là, sân khấu được xây dựng riêng cho Devonshire-house, cũng như những phông cảnh tuyệt đẹp mà Stanfield, David Roberts, Thomas Grieve, Telbin, Absolon và Louis Haghe đã vẽ như những cống hiến tự nguyện hào phóng của họ cho vở kịch; nhờ đó các buổi biểu diễn được tách biệt khỏi các nhà hát hay người quản lý của họ, và diễn ra tại các sảnh lớn hoặc phòng hòa nhạc của các thị trấn và thành phố khác nhau.

"Phần phụ lục bị quên mất trong bức thư trước của tôi" (Dickens viết từ Sunderland vào ngày 29 tháng 8 năm 1852) "là một thông báo in nhỏ mà tôi đã cho phát ở các cửa ra vào bất cứ nơi nào chúng ta đặt chân tới, đá bay vở Two o' Clock in the Morning ra khỏi danh sách biểu diễn. Dù từng rất vui nhộn, việc vắt kiệt bất cứ thứ gì từ nó sau tiếng thét của Nhật ký của Mr. Nightingale đã trở thành điều bất khả thi. Vở kịch hài đã được cải thiện đáng kể nhờ những sự cắt giảm mà sự vắng mặt của anh và những nguyên nhân khác buộc chúng ta phải thực hiện, hiện tại nó chỉ kéo dài hai giờ hai mươi lăm phút, tính cả thời gian chờ đợi, và diễn 'nhanh như lửa bắt rơm', như cách nói của Mr. Tonson. Chúng ta đã có những khán giả đông đảo đến kinh ngạc, dù các phòng ốc (xét về kích thước thực tế) nhỏ hơn tôi hằng hy vọng. Công tước đã có mặt ở Derby, cùng vô số những ánh hào quang nhỏ khác. Vào căn phòng ở Newcastle (nơi Lord Carlisle nhân tiện cũng có mặt), họ đã nhét sáu trăm con người, với giá vé mười hai shilling sáu xu, vào một không gian chỉ vừa vặn hợp lý cho ba trăm người. Tối qua, trong một sảnh đường được xây dựng giống như nhà hát, có khu vực sàn chính, các lô ghế và ban công, chúng ta có khoảng một nghìn hai trăm người — tôi dám cá là còn hơn thế. Họ bắt đầu bằng một tràng pháo tay giòn giã khi chiếc áo ghi-lê trắng của Coote xuất hiện trong dàn nhạc, và khép lại vở kịch hề bằng ba tiếng hô vang đinh tai nhức óc. Tôi chưa bao giờ thấy những con người tuyệt vời đến thế. Stanny là người đồng hương của họ; sinh ra tại đây; và họ đã vỗ tay tán thưởng phông cảnh của anh ấy cứ như thể đó chính là con người anh ấy. Nhưng những gì tôi phải chịu đựng từ một mối lo âu khủng khếch đeo bám suốt thời gian qua, tôi không bao giờ có thể diễn tả hết. Khi chúng ta đến đây vào giữa trưa, hóa ra sảnh đường này là một công trình hoàn toàn mới mẻ, và phần mái lợp ngói chỉ vừa mới được hoàn thành dưới ánh đuốc vào tối hôm qua. Hơn thế nữa, chủ sở hữu của một số phòng họp đối thủ đã lớn tiếng tuyên bố rằng tòa nhà không an toàn, và có một cơn hoảng loạn lan truyền khắp thị trấn về điều đó; mọi người đã đòi lại tiền vé và vẫn lưỡng lự không biết có nên đến xem hay không, cùng đủ loại chuyện khủng khiếp tương tự. Tôi chẳng biết phải làm gì. Trách nhiệm khủng khiếp khi mạo hiểm đối mặt với một tai nạn mang tính thảm khốc như thế dường như đè nặng hoàn toàn lên vai tôi; vì tôi chỉ cần tuyên bố là chúng ta sẽ không diễn, và sẽ chẳng có chút nguy cơ hiểm họa nào nữa. Tôi sợ không dám đưa Sloman vào bàn bạc vì sợ sự hoảng loạn sẽ lây lan sang các anh em trong đoàn. Tôi hỏi W. anh ấy nghĩ gì, và anh ấy đáp lại một cách đầy an ủi rằng chứng khó tiêu của anh ấy tồi tệ đến mức cái chết chẳng còn chút đáng sợ nào đối với anh nữa! Tôi đã đi và quan sát địa điểm; các xà nhà, vách tường, cột trụ, vâng vâng; và tự làm cho bản thân lo lắng đến mức tin rằng chúng thực sự mỏng manh! Để đỉnh điểm cho tất cả, có một phần mái vòm bằng sắt không có bất kỳ giá đỡ hay cột trụ nào, được làm theo một nguyên tắc mới! Sự an ủi duy nhất tôi có được là cuối cùng lại vấp phải người thợ xây, và nhận ra anh ta là một người miền Bắc thực tế, chất phác với chiếc thước dây trong túi. Tôi kéo anh ta ra một góc và hỏi liệu chúng ta có nên, hoặc có thể, chống đỡ bất kỳ phần nào yếu kém của nơi này hay không: đặc biệt là các phòng thay đồ nằm bên dưới sân khấu của chúng ta, sức nặng của chúng chắc chắn sẽ đè nặng lên một sàn nhà mới và những bức tường còn ướt sũng nước. Anh ta bảo tôi rằng không có tòa nhà nào vững chắc hơn thế trên đời; và để xua tan nỗi sợ hãi, họ đã mở cửa nó vào tối thứ Năm cho hàng ngàn người lao động, và khuyến khích họ ca hát, dậm chân, và thử nghiệm mọi rung động có thể. Cứ như thế, chẳng còn cách nào khác là phải tiếp tục. Tuy nhiên, tôi vô cùng hoảng sợ, phòng hờ một hồi còi báo động giả mọc lên giữa khán giả và gây ra cảnh giẫm đạp, nên tôi đã giữ Catherine và Georgina ở lại phía sau. Khi tấm màn rèm kéo lên và tôi nhìn thấy biển người cuồn cuộn dâng lên tận mái nhà, tôi nhìn quanh chỗ này chỗ nọ, và tưởng chừng như thấy ban công bị lệch khỏi phương thẳng đứng, rồi tưởng tượng ra những ngọn đèn trên trần nhà không thẳng hàng. Những tràng pháo tay vang dội là cực hình đối với tôi, vì tôi quá sợ hãi tác động của chúng đối với tòa nhà. Tôi sẵn sàng lao ra bất cứ lúc nào trong suốt đêm diễn nếu có báo động — báo động giả là nỗi sợ lớn nhất của tôi — và cầu xin mọi người vì Chúa hãy ngồi yên. Tôi đã cho rung chiếc chuông kịch hề lớn của chúng ta để làm giật mình Sir Geoffrey thay vì ném một khúc gỗ xuống, điều có thể gây ra sự hoảng loạn đột ngột. Tim tôi đập thình thịch mỗi khi có bất kỳ ai trong đoàn bước lên hay bước xuống cầu thang. Tôi chắc chắn rằng mình chưa bao giờ diễn xuất tốt hơn thế, nhưng sự căng thẳng trong tâm trí quá đỗi mãnh liệt, và sự nhẹ nhõm cuối cùng quá lớn, đến mức ngày hôm nay tôi phờ phạc nửa sống nửa chết và vẫn chưa tài nào ăn uống nổi thứ gì hay bước chân ra khỏi phòng. Tôi sẽ không bao giờ quên được điều đó. Về khoảng thời gian ngắn ngủi chúng ta có để dựng nhà hát; về việc một chiếc xe tải bị lật nhúm do đôi ngựa chạy lồng lên tại ga xe lửa Newcastle, với toàn bộ phông cảnh bên trong, từng hạt bụi đều bị lộn nhường; về sự mệt mỏi của những người thợ mộc của chúng ta, những người đã thức trắng bốn đêm nay và nằm lăn ra ngủ say như chết ở các lối ra vào vào tối qua; tôi không nói gì thêm, sau cơn ác mộng khổng lồ kia, ngoại trừ việc kiến thức tuyệt vời của Sloman về công việc của anh ấy, cùng sự vui vẻ và tinh thần dễ chịu của tất cả các công nhân thật là tuyệt vời. Tôi dự định sẽ thết đãi họ một bữa tối tại Liverpool và phát biểu trước họ bằng một bài diễn văn gọn gàng, phù hợp. Chúng ta dùng bữa trưa lúc hai giờ hôm nay (hiện tại là một giờ) và lên đường đến Sheffield lúc bốn giờ, đến nơi vào khoảng mười giờ. Tôi vốn tươi tắn như một bông cúc; đi bộ từ Nottingham đến Derby, và từ Newcastle đến đây; nhưng dường như các dây thần kinh của tôi đã bị vò nát vào đêm qua, và tôi bị đau đầu dữ dội. Hiện tại chỉ có vậy thôi. Tôi sẽ chẳng bao giờ có thể chịu nổi mùi gỗ thông non và vữa trát tường mới cho đến hết cuộc đời này."

Manchester và Liverpool đã khép lại chuyến lưu diễn với thành công vang dội tại cả hai nơi; và Sir Edward Lytton đã có mặt tại một buổi tiệc tối công cộng được tổ chức tại thành phố đầu tiên, lời chia sẻ ngắn gọn của Dickens về nó được viết khi ông vừa đặt chân lên đoàn tàu đưa ông trở về London. "Bulwer đã có một bài phát biểu rực rỡ tại bữa tối ở Manchester, và sự nghiêm túc cùng quyết tâm của ông ấy đối với Hội đã để lại ấn tượng sâu sắc nhất. Nó vượt qua mọi rào cản. Họ hiện đang tổ chức quyên góp hàng năm, và sẽ mang lại cho chúng ta một khoản doanh thu khởi đầu. Tôi thề là tôi tin rằng con người ở đó là những người tuyệt vời nhất trên đời. Tại Liverpool, tôi có một bản kiến nghị vòng tròn Round Robin trên sân khấu sau khi vở kịch kết thúc, một chỗ trống được chừa lại cho chữ ký của anh, và vì tôi định đóng khung nó lại, tôi sẽ bảo Green gửi nó đến Lincoln's-inn-fields. Anh không thể tưởng tượng nổi Tenniel, Topham và Collins đã làm tốt đến thế nào trong những phần việc của họ."

Những cái tên này, nổi bật trong nghệ thuật và văn chương, đại diện cho những gương mặt mới gia nhập vào đoàn kịch; và người cuối cùng trong số họ, Mr. Wilkie Collins, đã trở thành một trong những người bạn thân thiết và quý trọng nhất của Dickens trong suốt quãng đời còn lại của ông.