Sự quan tâm dành cho Copperfield—Scott, Smollett và Fielding—Quá gần với thực tế—Các phương pháp cũ và mới—Dickens tại Hatton-garden (1837)—Nguyên mẫu của Boythorn và Skimpole—Gặp lại Leigh Hunt lần cuối (1859—Những thay đổi ở nhân vật Skimpole—Tự biện hộ—Scott và cha ông—Dickens và cha ông—Những câu nói của John Dickens—Skimpole và Micawber—Dickens và David—Không cố gắng tự họa chân dung—Hình thức tự truyện—Cách xây dựng nhân vật nhất quán—Ý đồ tạo dựng nhân vật David—Giọng điệu của tiểu thuyết—Gia đình Peggotty—Cô Dartle—Bà Steerforth—Betsey Trotwood—Một người mai táng ở vùng quê—Hai nữ anh hùng—Sự đối lập giữa Esther và David—Cốt truyện—Các tình tiết và nhân vật đan xen—Những điểm yếu của Bleak House—Thành công trong việc xây dựng nhân vật—Giá trị của các nhận định phê bình—Những nét chấm phá đầy cảm động—Đoàn trưởng Ramsay viết về Bleak House và Jo—Nguyên mẫu của những tệ nạn tại Tòa án Phụng tài.

Chưa bao giờ danh tiếng của Dickens lại đạt đỉnh cao như khi ông hoàn thành Copperfield. Độ nổi tiếng mà tác phẩm giành được ngay từ đầu đã gia tăng đến mức chưa từng có cuốn sách nào trước đó — ngoại trừ Pickwick — đạt tới. "Anh làm tôi vui hơn tôi có thể diễn tả," ông viết cho Bulwer Lytton (tháng 7 năm 1850), "về những gì anh nói về Copperfield, bởi vì bản thân tôi hy vọng rằng một số phẩm chất vốn trước đây còn thiếu sót nay đã có mặt ở đó." Nếu sức mạnh của tác phẩm chưa vượt qua Chuzzlewit, thì chủ đề của nó lại hấp dẫn hơn; tình tiết phong phú và đa dạng hơn, tính cách nhân vật được thể hiện phóng khoáng hơn; và hơn thế nữa, xuất hiện một hoài nghi — dẫu mang tính tổng quát và mơ hồ nhưng đã khơi gợi không nhỏ sự tò mò — rằng ẩn giấu bên dưới câu chuyện hư cấu ấy là một phần cuộc đời của chính tác giả. Sâu kín đến mức nào, thế giới bên ngoài chỉ thực sự biết khi ông đã qua đời.

Am hiểu văn học Anh đồng nghĩa với việc biết rằng, trong những tác phẩm văn xuôi hư cấu nổi tiếng nhất của nền văn học ấy, thể loại tự truyện vẫn luôn góp mặt với một tỷ lệ lớn dưới lớp vỏ bọc ngụy trang, và những nhân vật quen thuộc nhất trong tiểu thuyết Anh đều có nguyên mẫu từ đời thực. Smollett chưa từng viết một câu chuyện nào mà không phảng phất ít nhiều hồi ức về những cuộc phiêu lưu của chính ông; còn Fielding, người đã gửi gắm một phần hình bóng người vợ vào tất cả các nữ anh hùng của mình, cũng từng rất may mắn khi tìm thấy không chỉ Trulliber mà ngay cả Mục sư Adams giữa đời sống thực tế của ông. Ngược lại thời gian gần hơn, hầu như chẳng có ai từng quen biết Scott mà ký ức của ông không lưu giữ lại một chút gì đó để mang lại sự chân thực tỉ mỉ hơn cho những con người do ông tưởng tượng ra; và chúng ta biết chính xác phải tìm kiếm ai ở Dandie Dinmont và Jonathan Oldbuck, ở văn phòng của Alan Fairford và căn phòng bệnh của Crystal Croftangry. Chúng ta cũng cần lưu ý rằng một nhà văn chân chính không bao giờ lấy nguyên vẹn bất cứ thứ gì từ đời thực, mà chỉ rút tỉa những nét chủ đạo hoặc những chi tiết có thể làm cho tác phẩm thêm phần hoàn mỹ; rằng một nghệ sĩ tài hoa sẽ nhào nặn vào chân dung của một nhân vật trải nghiệm từ năm mươi con người; và đó chính là câu trả lời của Fielding dành cho Trulliber nếu ông ta phản đối chuyện cái chuồng lợn, hay dành cho Adams nếu ông ta cố tình dựng chuyện tai tiếng từ rắc rối trong phòng ngủ của bà Slipslop. Những chất vấn tương tự đã nhiều lần giáng xuống Dickens trong suốt quá trình sáng tác, khi ông tự do đi theo — như chúng ta đã thấy — phương pháp chung của các bậc thầy trong nghệ thuật của ông; nhưng có một trường hợp bị cáo buộc là sai trái trong quá trình viết Copperfield mà ông cảm thấy lời biện minh của mình khó lòng trọn vẹn, và cách mà ông hành xử sau đó mang đậm nét tính cách của ông.

"Tôi vừa trải qua một rắc rối kỳ lạ nhất vào sáng nay," ông viết (ngày 28 tháng 12 năm 1849) ngay trước thềm xuất bản tập thứ mười, "đó là nhận được bức thư đính kèm từ cô Moucher! Nó mang giọng điệu bi hài, nhưng rõ ràng người ta đã sai khi bị cám dỗ sử dụng quyền lực theo cách ấy." Cho rằng một nhân vật kỳ quặc có phần lố bịch trong số những người quen của mình sẽ an toàn trước việc bị nhận ra, ông đã làm điều mà Smollett đôi khi từng làm nhưng Fielding thì không bao giờ: trong niềm hứng khởi tột độ bùng phát từ trí tưởng tượng, ông đã nhượng bộ trước cám dỗ sao chép quá sát những đặc điểm kỳ dị về vóc dáng và khuôn mặt, đến mức tạo ra hiệu ứng như một sự dị hình. Ông vô cùng bàng hoàng khi phát hiện ra nỗi đau mà mình đã gây ra, và hiện tôi đang giữ một bản sao bức thư giải thích mà ông đã lập tức gửi cho người khiếu nại. Rằng ông vô cùng đau buồn và kinh ngạc. Rằng ông không hề có ý nhắm hoàn toàn vào bà. Rằng tất cả các nhân vật của ông, được chắp vá từ rất nhiều con người, đều là sản phẩm tổng hợp chứ không bao giờ là cá thể đơn lẻ. Rằng chiếc ghế (thay vì chiếc bàn) và một số chi tiết khác quả thực lấy từ bà, nhưng những nét khác thì hoàn toàn không phải của bà; và rằng câu nói "Tôi chẳng bay bổng lắm sao?" của cô Moucher đã bị bạn bè ông nhận diện chính xác là câu cửa miệng ưa thích của một người hoàn toàn khác. Rằng dẫu vậy, ông vẫn cảm thấy mình đã làm sai và sẵn sàng làm bất cứ điều gì để sửa chữa lỗi lầm đó. Rằng ông từng định sử dụng nhân vật này theo một hướng không mấy thiện cảm, nhưng bất chấp mọi rủi ro hay bất tiện, ông sẽ thay đổi tất cả để không gì đọng lại ngoài một ấn tượng tốt đẹp. Bạn đọc hẳn còn nhớ điều này đã được xử lý ra sao, và chương thứ ba mươi hai đã phần nào xóa đi những gì mà chương thứ hai mươi hai đã gây ra.

Một trường hợp xảy ra từ rất lâu trước đó là ví dụ duy nhất mà tôi được biết, trong đó một nhân vật mang ý đồ xấu xa trong sách của ông lại được sao chép hoàn toàn từ một nguyên mẫu có thật ngoài đời. Việc sử dụng chất liệu ấy, vốn chưa bao giờ là không nguy hiểm, lẽ ra có thể được chẩm chước ở đây nếu như nó có thể được chẩm chước ở bất cứ đâu, và bản thân ông cũng từng lấy làm đắc ý khi luôn thừa nhận sự trùng khớp giữa ngài Fang trong Oliver Twist với ngài Laing ở Hatton-garden. Nhưng việc công khai dụng ý trong trường hợp đó, cùng với phương thức mà ông tiến hành, đã đánh dấu một sự khác biệt rõ rệt so với cách thức mà — noi theo các bậc thầy vĩ đại — ông đã áp dụng trong các tác phẩm sau này. Một câu nói ám chỉ một người bạn chung trong một bức thư viết vào thời điểm đó — "Một ý nghĩ thật khủng khiếp hiện lên trong đầu tôi! Thật là xuất sắc khi đưa vào sách!" — vừa thể hiện sức hút dai dẳng của những cám dỗ, vừa bộc lộ nỗi sợ hãi mà ông tự ám ảnh khi sắp sửa nhượng bộ chúng; thế nhưng ông lại chẳng hề có chút e dè nào như vậy vào những ngày viết Oliver Twist. Cần đến một vị thẩm phán tòa án an ninh hách dịch và tàn nhẫn, ông liền nghĩ ngay đến một nguyên mẫu có sẵn tại một trong các văn phòng ở Luân Đôn; và thay vì theo đuổi phương pháp sau này là tạo ra một ngoại hình sao cho việc nhận diện những đặc điểm tâm lý trở nên khó khăn hơn, ông lại chỉ chực chờ đưa toàn bộ con người thật lên trang giấy, từ vóc dáng, khuôn mặt cho đến tác phong và tâm hồn.

Theo đó, ông đã viết thư (từ phố Doughty vào ngày 3 tháng 6 năm 1837) gửi ông Haines, một quý ông khi đó chịu trách nhiệm chung về các bản tin cảnh sát cho các nhật báo. "Trong số tiếp theo của Oliver Twist, tôi bắt buộc phải có một vị thẩm phán; và khi tìm kiếm một vị thẩm phán có sự tàn nhẫn và hách dịch đủ để trở thành một đối tượng thích hợp nhằm đưa lên trang sách, một cách tất yếu, tôi đã tình cờ vấp phải ngài Laing nổi tiếng ở Hatton-garden. Tôi hiểu rõ như lòng bàn tay tính cách của con người ấy; nhưng vì cũng cần phải miêu tả cả ngoại hình của ông ta, lẽ ra tôi phải gặp mặt ông ta trước, điều mà (dù may mắn hay bất hạnh tùy hoàn cảnh) tôi chưa từng làm. Trong tình thế tiến thoái lưỡng nan này, tôi chợt nảy ra ý định rằng có lẽ dưới sự bảo trợ của ông, tôi có thể được lén đưa vào văn phòng Hatton-garden trong vài phút vào một buổi sáng nào đó. Nếu ông có thể giúp tôi đạt được mục đích này, tôi thực sự vô cùng biết ơn." Cơ hội cuối cùng cũng tìm thấy; vị thẩm phán đã được đưa ra trước mặt nhà văn; và chẳng bao lâu sau, nhân một cơn thịnh nộ không thể dung thứ khác bùng phát, Bộ trưởng Bộ Nội vụ đã thấy việc cách chức ngài Laing khỏi ghế thẩm phán là một bước đi dễ dàng và được lòng công chúng.

Điều này mang lại sự thoải mái cho tất cả mọi người, ngoại trừ nhân vật chính; nhưng trường hợp đó là một ngoại lệ vô cùng lớn, và thực sự rất hiếm khi những phản đối cá nhân vốn dĩ rất tự nhiên trong mọi trường hợp như vậy lại không được mảy may cân nhắc. Trong cuốn tiểu thuyết viết tiếp sau Copperfield, xuất hiện hai nhân vật có phong cách và lời ăn tiếng nói gợi nhớ quá rõ nét đến hai nhà văn nổi tiếng, khiến những người bạn thân thiết của họ không thể nào nhầm lẫn được. Đối với Lawrence Boythorn, nhân vật phỏng theo Landor, không có bất kỳ phản đối nào được đưa ra; nhưng Harold Skimpole, người ai cũng nhận ra là Leigh Hunt, lại dẫn đến rất nhiều bàn tán; điểm khác biệt là, trong khi những nét lố bịch ở nhân vật thứ nhất được sử dụng để làm phong phú thêm mà không làm tổn hại đến một nhân vật hấp dẫn trong câu chuyện, thì nhân vật thứ hai lại được giao một vai trò trong cốt truyện mà không một thói hư tật xấu quyến rũ hay sự vui tươi trong lời nói nào có thể cứu vãn khỏi sự khinh miệt. Mặc dù sự thiếu chu đáo ấy đã thể hiện rõ đối với người bạn mà nhân vật này có lẽ sẽ gợi nhắc trong tâm trí nhiều độc giả, nhưng điều chắc chắn là ý định ban đầu cũng như xuyên suốt của Dickens không hề mang hàm ý ác ý. Ông lầm đường chỉ vì sự vô tư mà thôi.

Điều gì đã dẫn dắt ông đến với chủ đề ấy, chính ông đã tường thuật lại. Triết học của Hunt về các nghĩa vụ tài chính — luôn được hô hào một cách lớn tiếng nhưng lại nửa đùa nửa thật — cùng với sự bướng bỉnh mang tính phô trương trong việc chiều chuộng quan điểm đó hay bất kỳ chủ đề nào khác mà ông hứng thú bàn luận lúc bấy giờ, đã nhiều lần khiến Dickens cảm thấy thật kỳ quặc và hấp dẫn; thế nên, khi cần một "phẩm chất bay bổng" cho nhân vật do mình sáng tạo ra, ý tưởng về Hunt liền lóe lên trong đầu ông; và "một phần vì lý do đó, và một phần, như sau này ông thường đau đớn nhận ra, vì niềm vui sướng khi thấy một phong cách tuyệt vời được tái hiện dưới ngòi bút của chính mình, ông đã nhượng bộ trước cám dỗ để nhân vật thốt lên những lời lẽ quá giống người bạn cũ của mình." Lời tạ lỗi này được đưa ra sau khi Hunt qua đời, và nó đề cập đến việc chỉnh sửa bản thảo đầu tiên theo gợi ý của hai người bạn khác của Hunt để làm cho nhân vật bớt giống nguyên mẫu đi. Hai người bạn đó là Procter (Barry Cornwall) và chính tôi; cảm giác của tôi ngay từ đầu là sự giống nhau ấy quá mức lộ liễu. Procter thoạt đầu không nghĩ vậy, nhưng chỉ cần suy ngẫm một chút là ông đã đồng tình với quan điểm đó. "Anh sẽ thấy từ bức thư đính kèm," Dickens viết (ngày 17 tháng 3 năm 1852), "rằng Procter có suy nghĩ rất giống tôi. Dẫu vậy, tôi vẫn sẽ duyệt lại nhân vật này một lần nữa trong buổi chiều nay và làm dịu bớt các từ ngữ ở chỗ này chỗ khác." Nhưng trước khi ngày trôi qua, Procter lại viết thư cho ông, và sáng hôm sau, kết quả đã rõ. "Tôi đã xem xét lại thật kỹ lưỡng từng phần một, và tôi nghĩ mình đã làm cho nó bớt giống đi rất nhiều. Tôi cũng đã đổi tên Leonard thành Harold. Tôi không có quyền gây tổn thương cho Hunt, và tôi quyết tâm đến mức không làm điều đó, vì vậy tôi mong anh hãy xem qua toàn bộ bản in thử một lần nữa và chỉ ra bất kỳ chỗ nào cụ thể mà anh cảm thấy đặc biệt giống. Ngay lập tức tôi sẽ sửa lại chỗ đó."

Nhìn chung, những thay đổi là khá đáng kể, nhưng sai lầm căn bản thì vẫn còn đó. Những lời trò chuyện bay bổng, lấp lánh và đầy thú vị — vốn không thể nhầm lẫn vào đâu được — lại gắn liền một người bạn mà tác giả chỉ biết qua những phẩm chất thu hút của ông với những tính cách đáng ghét, và điều này là hoàn toàn không thể biện hộ. Có lẽ người duy nhất quen thuộc với nguyên mẫu mà lại không nhận ra bản sao chính là nguyên mẫu đó (một hiện tượng thường thấy); nhưng rồi những người bạn tốt bụng cuối cùng cũng kể hết mọi chuyện cho Hunt, và những lời giải thích đầy đau đớn nối tiếp theo sau, nơi mà Dickens chẳng thể làm gì khác ngoài một sự né tránh mang tính bè bạn đối với những vấn đề thực sự đang tranh chấp. Thời điểm để chuộc lỗi đã trôi qua. Tôi vẫn nhớ rõ với sự tha thiết đến nhường nào, trong một những dịp ấy, ông đã cố gắng vực dậy lòng tự trọng của Hunt. "Anh hãy tự tách biệt trong tâm trí mình," ông nói với Hunt, "giữa những gì anh thấy ở bản thân với những gì người khác nói với anh rằng họ nhìn thấy. Vì điều này đã gây cho anh quá nhiều đau đớn, tôi xin nhận phần tồi tệ nhất, nói rằng tôi vô cùng tiếc nuối và cảm thấy mình đã sai khi làm điều đó. Lẽ ra tôi nên nhìn nhận nó ở khía cạnh tốt đẹp nhất, và bám lấy điều mà tôi đinh ninh là sự thật: rằng chẳng có gì trong đó đáng lẽ phải gây tổn thương cho anh. Bất kỳ ai khi viết văn cũng phải cất lên từ những trải nghiệm của chính mình, và tôi cũng vậy khi viết về anh; nhưng khi cảm thấy mình đã đi quá đà, tôi đã tự kìm lại, và những phần bị bôi xóa nhiều nhất trong bản thảo của tôi chính là những đoạn tôi đang nỗ lực hết sức để làm cho ấn tượng mà tôi dựa vào đó để viết không còn giống anh nữa. Phần viết nhật ký là tôi lấy từ Haydon, chứ không phải từ anh. Giờ đây chính từ anh, tôi mới biết rằng anh từng phổ nhạc cho bất cứ thứ gì, và tôi không thể sao chép điều đó từ anh được. Nhân vật đó không phải là anh, bởi vì có những nét tính cách trong đó chung cho năm mươi ngàn người khác nữa, và tôi không hề nghĩ rằng anh sẽ nhận ra nó. Dưới những lớp ngụy trang tương tự, chính cha và mẹ tôi cũng hiện diện trong những trang sách của tôi, và anh hoàn toàn có thể tìm thấy hình bóng của mình ở Micawber." Sự khác biệt nằm ở chỗ, những thói tật của ngài Micawber và bà Nickleby, dẫu có buồn cười đến đâu, cũng không khiến cho lời ăn tiếng nói hay tính cách của họ trở nên kém đáng yêu hơn; và điều đó không thể áp dụng cho Skimpole. Ấn tượng thiện cảm hay ác cảm tạo nên toàn bộ sự khác biệt khi người ta mang một người bạn ra làm trò đùa; và ngay cả điều kiện hoàn toàn thuận lợi này cũng không thể biện minh cho hành động đó đối với nhiều người khi liên quan đến những người thân cận.

Về những điểm tương đồng với Micawber từng được đề cập trước đây, Dickens đã phải hứng chịu những lời chỉ trích gay gắt; và tương tự như vậy, người ta cũng cho là không phải phép khi Scott lấy nguyên mẫu cho người bệnh hay cáu gắt trong những cảnh khép lại cuộc đời của Crystal Croftangry từ chính giường bệnh của cha mình. Lockhart, người kể lại câu chuyện này, đã nói thêm với một nỗi buồn thấm thía rằng chính ông cũng sống để chứng kiến tấm màn nhung hạ xuống tại Abbotsford trước một khung cảnh tương tự như thế. Nhưng những lời chê bai ấy sẽ mãi mãi vô ích. Tất cả các tiểu thuyết gia lớn vẫn sẽ tiếp tục sử dụng những trải nghiệm của họ về tự nhiên và thực tế, bất kể chúng bắt nguồn từ đâu; và một nhận xét mà Scott từng nói với Lockhart đã gợi ý cho lời biện minh của họ. "Nếu một người vẽ tranh từ thực tế, anh ta sẽ có khả năng cao nhất trong việc thu hút và làm say mê những ai đang ngắm nhìn nó hằng ngày."

Cơn thịnh nộ xoay quanh nhân vật Micawber suy cho cùng không có gì là nghiêm trọng. Chúng ta đã thấy cách Dickens bị lay động hay truyền cảm hứng bởi những bài học cay đắng thời thơ ấu, và nền tảng của nhân vật ấy chắc chắn đã được đặt ra từ thời điểm đó; nhưng sự dồi dào về ngôn từ tu từ đã đọng lại trong ông muộn hơn, và chính từ đây, khi nó được mở rộng và phát triển theo hàng ngàn cách thức thú vị, bức chân dung toàn thân ấy đã có được sức hút tuyệt vời. Sẽ chẳng có minh họa nào tốt hơn cho điều đó ngoài những đoạn trích từ các bức thư của Dickens, được viết từ lâu trước khi người ta nghĩ đến Micawber, nơi mà đặc điểm kỳ quặc này của cha ông đã tìm thấy sự biểu hiện thường xuyên và luôn vô cùng thú vị. Rất nhiều bức thư như vậy đã được trích dẫn trong tác phẩm này qua từng thời điểm, và một hoặc hai bức nữa có lẽ có thể được bổ sung ở đây. Thật đáng nói khi mở đầu bằng lời khẳng định rằng không ai có thể tiếp xúc với cha của Dickens mà lại không ngầm yêu mến ông hơn nhờ những lời hoa mỹ ấy, vốn rất thích hợp với tâm trạng u sầu cũng như niềm vui của ông, đến mức thật khó để không tưởng tượng rằng chúng đã giúp ích cho ông rất nhiều trong cả hai trạng thái, đồng thời làm cho những thăng trầm trong cuộc đời nhiều biến động của ông trở nên dễ chịu hơn, dẫu cũng có phần khả thi hơn. "Nếu anh có dịp nào đó pendente lite, như cách cha tôi thường nhận xét — quả thực ngài đã từng làm vậy vào một số dịp đáng nhớ trong quá khứ khi thông báo với tôi rằng lũ chó săn sắp tóm được ngài —" Dickens viết vào tháng 12 năm 1847. "Tôi nhận được một bức thư từ cha tôi" (tháng 5 năm 1841) "than thở về thời tiết đẹp, cầu khẩn những trận cuồng phong đồng điệu, và thông báo với tôi rằng ngài không thể ở lại Devonshire thêm quá một năm nữa, vì sau đó ngài phải đến Paris để củng cố tiếng Pháp cho Augustus." "Có một bức thư mang đậm phong cách riêng gửi cho Kate từ cha tôi vừa đến," ông viết từ Peschiere vào tháng 9 năm 1844. "Ngài đề ngày ở Manchester và nói rằng ngài có lý do để tin rằng ngài sẽ có mặt ở thị trấn cùng với mùa chim trĩ, vào khoảng ngày mùng một tháng Mười. Ngài đã ở cùng Fanny trên Đảo Man gần hai tháng: và như ngài tiếp tục nhận xét, ngài tìm thấy ở đó những đoàn quân bạn bè, cùng mọi loại xa hoa mang phong cách lục địa với giá cả phải chăng." Khi miêu tả vào cùng năm đó sự rời đi từ Genoa của một y sĩ kiêm người quen người Anh, ông nói thêm: "Chúng tôi rất tiếc khi mất đi những lời khuyên của ông ấy — hoặc, như cha tôi sẽ nói, là bị tước đoạt, đến một mức độ nào đó, những lợi ích đi kèm, bất kể chúng là gì, bắt nguồn từ kỹ năng y khoa của ông ấy, dẫu có thế nào đi nữa, và sự chăm sóc chuyên nghiệp của ông ấy, trong chừng mực nó có thể được coi là như vậy." Tương tự như vậy, Dickens rất thích thú khi nhớ rằng chính cha ông đã viết một câu nói nổi tiếng về một người họ hàng của mình; "Và tôi phải bày tỏ xu hướng tin rằng tuổi thọ của ông ta là (nói một cách nhẹ nhàng nhất) vô cùng đáng ngờ:" và rằng chính với một người khác, người từng khẳng định có phần áp đặt về sự vượt trội của phái ly giáo và bất tuân giáo hội, ông đã thốt ra những lời xứng đáng không kém phần nổi tiếng; "Đấng Tối Cao chắc chắn phải là một cá nhân hoàn toàn khác với những gì tôi có mọi lý do để tin, nếu Ngài lại quan tâm dù chỉ một chút đến xã hội của những người họ hàng anh." Chắc chắn có một tiếng cười ẩn chứa trong sự tận hưởng tất cả những điều này, nhưng đi kèm với đó là rất nhiều sự gắn bó cá nhân; và cảm xúc của người tạo ra Micawber khi ông chiều chuộng và ghi nhớ những thói hư tật xấu của nguyên mẫu đã tìm thấy sự tương đương ở những độc giả của chính tác phẩm khi nhân vật ấy diễn tròn vai của mình trong câu chuyện. Không ai vì những thói ngớ ngẩn mà yêu Micawber ít đi; và Dickens càng yêu cha mình hơn, mỗi khi ông nhớ lại những phẩm chất kỳ quặc của ông cụ. "Càng sống lâu, tôi càng nghĩ ông là một người tuyệt vời hơn," sau đó ông đã thốt lên như vậy. Hiện thực và trí tưởng tượng đã hòa quyện mọi điều đáng trân trọng nhất của cả hai vào nhau.

Đó là một lời ca ngợi dành cho âm hưởng chung lành mạnh và mạnh mẽ của câu chuyện Copperfield khi kết quả thu được từ những nét tính cách kỳ quặc của nhân vật trung tâm này lại chính là như vậy; và sự vượt trội về mặt này của Micawber so với Skimpole là một trong số rất nhiều dấu hiệu cho thấy sự thua kém của Bleak House so với tác phẩm tiền nhiệm của nó. Dù có những nét tương đồng chủ đạo khiến người ta khó lòng phân định nhân vật nào đại diện tốt nhất cho nguyên tắc hay sự thiếu nguyên tắc của việc túng thiếu, nhưng không thể có bất kỳ nghi ngờ nào về việc nhân vật nào chiếm ưu thế trong sự phát triển về mặt đạo đức và trí tuệ. Đó là sự hài hước chân chính đối với trào phúng cá nhân. Xét về hoàn cảnh thế tục của cả hai, chẳng có gì để lựa chọn; nhưng về mọi mặt khác, đó là sự khác biệt giữa sự tồi tàn và sự vĩ đại. Những lời nói đầy nắng gió của Skimpole có thể được kỳ vọng sẽ làm hài lòng người đọc cũng như bài diễn văn hoa mỹ của Micawber, với mục đích của cả hai là làm giảm bớt sức nặng của sự nghèo đói. Nhưng ở nhân vật này, chúng ta chẳng có sự giải tỏa nào khỏi sự hèn hạ hay khốn cùng đi kèm, và chúng ta tụt dốc từ những ảo tưởng bay bổng nhất xuống sự đê tiện và đớn đau; trong khi ở nhân vật kia, không một điều đáng thương hay ích kỷ thuần túy nào chạm đến chúng ta. Ngay cả ở tầng sâu nhất của sự tồi tệ, chúng ta chưa bao giờ nghi ngờ rằng một điều gì đó tốt đẹp hơn rồi sẽ xuất hiện; và đối với một kẻ bán cả chiếc giường của mình chỉ để thiết đãi bạn bè, chúng ta hoàn toàn từ chối việc chỉ nhìn nhận hắn bằng một màu đen tối. Đó xuyên suốt là phong cách phóng khoáng và vui tươi của Copperfield. Những kiệt tác hài hước của Dickens không nằm ở đây; nhưng chưa bao giờ ông mang lại sự đa dạng phong phú đến thế cho sức sáng tạo của mình, và cuốn sách vẫn giữ vị trí chưa từng có trong số các tác phẩm của ông về độ trọn vẹn của hiệu ứng cùng âm hưởng vui tươi đồng điệu.

Những gì cần được bàn luận về các tác phẩm ấy nói chung trong tương lai sẽ thắt chặt những gì được trình bày ở đây — cũng như trong các trường hợp trước — chủ yếu vào phần minh họa cá nhân. Những tiết lộ về Copperfield từng được đưa ra trước đây sẽ mãi mãi gắn kết cuốn sách với câu chuyện cá nhân của tác giả; nhưng quá nhiều điều đã được suy diễn từ những tiết lộ ấy, về một sự đồng nhất hoàn toàn giữa Dickens với nhân vật chính của ông, cũng như về một ý định giả định rằng tính cách của chính ông cũng như các phần trong cuộc đời ông phải được thể hiện qua lời kể. Cảnh báo bạn đọc về điều này là một việc hoàn toàn đúng đắn. Ông có thể tự mình phán đoán xem những trải nghiệm thời thơ ấu có khả năng định hình thiên hướng của Dickens đến mức nào; liệu sự cay đắng của chúng đã hằn sâu vào bản chất của ông đến nỗi, trong lòng căm thù áp lực, cuộc nổi dậy chống lại sự lạm dụng quyền lực, và cuộc chiến chống lại bất công dưới mọi hình thức được thể hiện trong các tác phẩm đầu tay, nó chỉ đơn thuần là tái hiện lại chính nó; và đến mức độ nào thì lòng trắc ẩn đơn thuần dành cho tuổi thơ của chính ông có thể lý giải cho sự mê hoặc kỳ lạ luôn bao trùm lấy ông trước những nỗi đau khổ và muộn phiền của trẻ thơ. Nhưng, dẫu có bao nhiêu điểm tương đồng trong các cuộc phiêu lưu của Copperfield với một phần cuộc đời của Dickens, và dù David có thường xuyên thốt ra những suy ngẫm mà bất kỳ ai thân thiết với Dickens đều không thể không nhận ra là sự tái hiện lại suy nghĩ của chính ông, thì việc tưởng tượng ra một sự đồng nhất hoàn toàn giữa nhà văn hư cấu với con người thực bằng xương bằng thịt — ngoại trừ những cảnh tại Hungerford — sẽ là một sai lầm lớn nhất; hay việc cho rằng người thanh niên khi ấy phải chịu những bài học khắc nghiệt đầu đời lại bước ra khỏi đó mà ít bị tổn thương hay chai sạn như David. Ngôn ngữ của tác phẩm hư cấu chỉ phản chiếu một cách mờ nhạt câu chuyện về thực tế; và con người có tính cách được hình thành nhờ nó cũng được thể hiện không kém phần mờ nhạt ở chàng thanh niên bốc đồng, dễ bị ảnh hưởng, không đủ sức chống lại sự dẫn dắt của người khác, và chỉ được rèn giũa để tự chủ thông qua những nỗi đau muộn màng khi bước vào ngưỡng cửa trưởng thành. Đây lại là một minh chứng nữa cho thấy Dickens thấu hiểu nghề nghiệp của mình thấu triệt đến nhường nào, và việc đan xen hiện thực với hư cấu một cách vụng về sẽ chỉ làm cho sự thật kém phần chân thực mà thôi.

Tính cách của nhân vật chính trong tiểu thuyết thực ra tìm thấy vị trí thích hợp của mình trong câu chuyện mà anh ta được cho là đang kể, thông qua sự bất tương đồng chứ không phải sự tương đồng với Dickens, ngay cả khi sự tương đồng có chủ đích dường như nổi bật hơn cả. Hãy coi tự truyện như một thiết kế nhằm chứng minh rằng cuộc đời của bất kỳ ai cũng có thể là tấm gương phản chiếu sự tồn tại của tất cả mọi người, và sự nghiệp cá nhân hoàn toàn trở nên thứ yếu trước sự đa dạng của những trải nghiệm được tiếp nhận và phản hồi trong đó. Hình thức cụ thể này trong văn học tưởng tượng đã quá thường xuyên dẫn đến sự sa đà vào việc phân tích tâm lý, siêu hình học và tình cảm — tất cả đều ở mức độ thái quá; nhưng Dickens đã vượt qua những cám dỗ này một cách an toàn nhờ một phán đoán lành mạnh cùng trí tưởng tượng sáng tạo không bao giờ ngủ yên; và ngay cả phương pháp tường thuật của ông ở đây cũng giản dị hơn so với thông lệ trong các tác phẩm của ông. Những sinh trưởng tưởng tượng của ông có ít dây leo chằng chịt hơn, và những đám mây hình ảnh ngoại cảnh luôn hiện lên quá sinh động trước mắt ông giờ đây nằm trong tầm kiểm soát tốt hơn.

Hãy xem xét Copperfield trong đúng vị trí của mình trong câu chuyện, tính liên tục cũng như sự gắn kết sẽ được mang lại cho muôn vàn cuộc phiêu lưu thời thơ ấu của nhân vật. Cái ổ ấm áp đầu tiên của tình yêu nơi người mẹ vô tích sự nhưng đầy trìu mến và người đầy tớ kỳ quặc mà tốt bụng nâng niu cậu; sự tương phản nối tiếp ngay sau đó về sự phụ thuộc khắc nghiệt và sự đối xử tôi đòi; cuộc trốn chạy khỏi tuổi trưởng thành sớm và còi cọc ấy để quay trở lại một cách tự nhiên với một tuổi thơ trọn vẹn hơn; sự phát triển thong thả sau đó của cảm xúc và năng lực để bước vào tuổi trưởng thành; đó là những phần cấu thành nên một nhân vật được phác họa một cách nhất quán. Tổng hòa những thành tựu của nhân vật ấy là sự canh tân văn chương thành công; và dẫu cho sự rèn giũa tưởng tượng ấy thường xuyên là chủ đề của văn học hư cấu, thì cũng không có nhiều ý tưởng nào may mắn hơn thế. Phần lý tưởng và phần thực tế trong bản chất của cậu bé nhận được sự phát triển với tỷ lệ góp phần tốt nhất cho mục đích mong muốn; sự sẵn sàng gắn kết đầy bốc đồng từng đẩy cậu vào sự dẫn dắt của người khác ẩn chứa bên dưới một nền tảng sự thật mà cuối cùng cậu đặt trọn niềm tin an toàn vào đó; con người thực tế chính là thành quả của chàng thanh niên mơ mộng; và một thứ vượt trội hơn cả những ân sủng trong những ngày ảo tưởng của anh chính là sự đồng cảm tích cực mà cuộc đời đã mở ra cho anh. Rất nhiều trải nghiệm đã đi qua trong tầm với ấy, và trái tim anh đã có đủ chỗ cho tất cả. Sự quan tâm của chúng ta dành cho anh chắc chắn sẽ tăng lên khi biết được anh thể hiện bao nhiêu phần từ những gì chính tác giả đã trải qua; nhưng David bao hàm ít hơn thế rất nhiều, mà lại vô hạn nhiều hơn thế.

Việc các tình tiết phát sinh một cách dễ dàng, và cho đến tận cùng vẫn kết nối một cách tự nhiên, không phô trương với các nhân vật vốn là một phần của chúng, có lẽ là điều được nói đúng hơn đối với tác phẩm này so với bất kỳ tiểu thuyết nào khác của Dickens. Có một sự phong phú của những con người rõ nét và dễ phân biệt, cùng với sự giàu có phung phí về chi tiết; nhưng sự thống nhất về xu hướng hoặc mục đích luôn hiển hiện rõ ràng, và âm hưởng luôn đúng đắn một cách đồng đều. Qua diễn biến của các sự kiện, chúng ta học được giá trị của sự hy sinh và kiên nhẫn, sự chịu đựng âm thầm trước những khổ đau không thể tránh khỏi, những nỗ lực kiên cường chống lại những khổ đau có thể khắc phục; và mọi thứ trong vận mệnh của các nhân vật đều cảnh báo chúng ta hãy củng cố những cảm xúc cao thượng và gìn giữ sự trong trắng của gia đình. Thật dễ dàng để lý giải cho sự nổi tiếng tột đỉnh của Copperfield, mà không cần thêm vào giả định rằng hầu như chẳng có độc giả nào, dù là nam hay thiếu niên, lại không nhận ra rằng bản thân mình cũng phảng phất hình bóng của một Copperfield. Tuổi thơ và tuổi trẻ lại sống dậy một lần nữa trong tất cả chúng ta qua những trải nghiệm thời niên thiếu kỳ diệu ấy. Sự hiện diện của ngài Micawber không được phép ngăn cản tôi nói rằng tác phẩm này không chiếm vị trí dẫn đầu so với các tiểu thuyết khác trong việc sáng tạo ra sự hài hước; nhưng trong việc sử dụng sự hài hước để làm nổi bật sự lố bịch trong bất kỳ đối tượng hay tình tiết nào mà không loại trừ hoặc làm suy yếu tình cảm mê hoặc nhất của nó, tác phẩm này kiên quyết đứng ở vị trí đầu tiên. Đó là sự hoàn hảo của niềm vui sướng kiểu Anh. Chúng ta dễ tỏ ra khó chịu trước sự bày tỏ quá nhiều lòng tốt, nhưng nó ở đây được pha loãng bởi sự kỳ quặc đến mức không chỉ dễ chấp nhận mà còn trở nên thu hút; và thậm chí nỗi sầu muộn còn được tô điểm thêm bởi những thứ mà trong tay người khác sẽ chỉ khiến nó trở thành trò cười. Rằng cuốn sách vẫn có những hạt sạn là điều chắc chắn, nhưng không có hạt sạn nào không tương thích với những phẩm chất bậc thầy nhất; và một cuốn sách trở thành bất tử bởi thực tế rằng, dẫu nó vẫn tồn tại những khiếm khuyết, thiên tài vẫn hiện diện ở đó.

Về phương pháp của tác phẩm này, và của tác giả nói chung trong việc khắc họa nhân vật, một vài điều sẽ phải được bàn đến ở phần sau của cuốn sách. Những nhân vật yêu thích của chính tác giả trong tác phẩm này, theo tôi, chính là nhóm nhân vật Peggotty; và có lẽ ông đã không lầm. Số phận của họ, cũng như tất cả các nhân vật chủ chốt do ông sáng tạo ra, là đưa tên tuổi của mình bước vào ngôn ngữ chung và trở thành những nguyên mẫu; và chưa bao giờ ông mang lại sự hiện thân tuyệt vời hơn cho vẻ đẹp thuần khiết của lòng tốt bình dị, thứ mà nhờ những ảnh hưởng nhân hậu và dung hòa vạn vật của sự hài hước, có thể nâng tầm những hình hài thô kệch nhất của nhân loại trở nên duyên dáng và thậm chí hùng vĩ. Điều từng được chỉ ra trong phong cách của cuốn sách như là sức hút lớn nhất của nó được cảm nhận mạnh mẽ nhất ở đây. Sự lố bịch hỗ trợ cho nỗi sầu muộn rất nhiều, và sự hài hước nâng đỡ cũng như tinh luyện tình cảm mạnh mẽ đến nỗi, thứ tình cảm thô mộc đơn thuần cùng sự nam tính mộc mạc ở những người chèo thuyền Yarmouth này, khi trải qua ngọn lửa của những đau khổ bất công và sự kiên cường anh dũng, đã khoác lên mình những hình thái nửa hiệp sĩ nửa siêu việt. Việc đưa ra những nhận xét siêu việt về các phân đoạn nghiêm túc trong các tác phẩm của nhà văn vĩ đại này là một trong những thói đạo đức giả của sự bề trên trong phê bình; nhưng cơn bão và vụ đắm tàu ở phần cuối của Copperfield — khi thi thể của kẻ dụ dỗ bị văng lên bờ trong đống đổ nát của ngôi nhà hắn đã tàn phá và nằm bên cạnh người đàn ông mà hắn đã bẻ gãy trái tim, một kẻ thì hoàn toàn vô thức trước những gì mình đã không thể vươn tới, còn kẻ kia vô thức trước những gì mình đã hy sinh để cứu mạng — là một đoạn miêu tả có thể sánh ngang với những phần ấn tượng nhất trong ngôn ngữ loài người. Có những con người khác bị cuốn vào thảm kịch này nằm trong số những nét khắc họa tự nhiên chưa thành công của cuốn sách. Nhưng mặc dù cô Dartle mang lại cảm giác khó chịu một cách kỳ lạ, vẫn có một số nét tính cách tự nhiên ở cô (thứ mà những nhân vật ít sống động nhất của Dickens không bao giờ thiếu); và chính từ một trong những người bạn nữ rất quen thuộc với ông, ông đã sao chép nét kỳ quặc của cô là không bao giờ nói thẳng bất cứ điều gì, mà chỉ ám chỉ và phóng đại nó theo cách đó. Về phần bà Steerforth, cũng đáng để nhớ lại rằng Thackeray có phần dành tình cảm cho bà. "Tôi biết trước mọi chuyện sẽ như thế nào khi tôi bắt đầu," một bức thư dễ chịu viết hoàn toàn về bản thân ngay sau khi bà xuất hiện trong câu chuyện cho biết. "Những bức thư tôi gửi cho mẹ tôi cũng thế này, nhưng ít ra bà thích chúng — giống như bà Steerforth vậy: anh không thích bà Steerforth sao?"

Chuyển sang một nhóm nhân vật khác, có một phụ nữ lớn tuổi khác rất đáng mến mà không phải băn khoăn dù chỉ một chút; cộc cằn, gai góc, kỳ dị, nhưng lại chính là hiện thân của lòng cao thượng và sự chính trực; một nhân vật được khắc họa vô cùng trọn vẹn ở mọi khía cạnh; một khúc gỗ nữ tính sần sùi và cằn cỗi nhưng lành lặn đến tận lõi; một người phụ nữ mà Đại úy Shandy hẳn đã đem lòng yêu mến vì những nét kỳ quặc đầy kinh ngạc của bà, và người được liên kết với những người dịu dàng nhất trong giới tính của mình bằng một nữ tính hoàn hảo. Dickens chưa từng làm được điều gì xuất sắc hơn, xét về độ vững chắc và chân thực toàn diện, ngoài Betsey Trotwood. Một trong những nét kỳ quặc của bà là có một kẻ ngốc đi cùng; nhưng đây lại là một trong những nét kỳ quặc mang tính xác đáng và khôn ngoan nhất. Bằng một câu nói được buông lơi trong Wilhelm Meister rằng cách đối xử thực sự với những người mất trí là, trong mọi khía cạnh có thể, hãy cư xử với họ như thể họ vẫn tỉnh táo, Goethe đã tiên đoán trước điều mà người ta mất cả thế kỷ để áp dụng vào chứng rối loạn khủng khiếp nhất của nhân loại; và những gì bà Trotwood làm cho ngài Dick lại tiến thêm một bước nữa, bằng cách cho thấy các viện tâm thần thường có thể bị bãi bỏ như thế nào, và số lượng những người suy giảm trí tuệ có thể được quản lý bằng sự kiên nhẫn ngay tại chính ngôi nhà của họ lớn đến nhường nào. Những nhân vật không kém phần nổi bật về độ chân thực cũng như sự kỳ quặc là người vú già tử tế và người chồng làm nghề đưa thư của bà, những thăng trầm cả trong tình yêu lẫn sinh tử của họ được cô gọn lại thành ba từ mà kể từ đó đã trở thành một phần của ngôn ngữ phổ quát: Barkis is willin' (Barkis sẵn lòng). Có một sự châm biếm lành mạnh mang tính hữu ích cao trong việc biến đổi gã thầy giáo tàn bạo ở những chương đầu thành vị thẩm phán Middlesex nhân hậu ở phần cuối. Sự hài hước cũng chẳng ở đâu tinh tế bằng trong nhân vật người mai táng ở vùng quê, người bù đắp cho sự hụt hơi của mình bằng một trái tim tràn đầy tình cảm, và hoàn toàn không mang chút bản tính ma cà rồng nào của những kẻ mai táng trong thành phố ở Chuzzlewit, đến mức hắn thậm chí không dám hỏi thăm những người bạn đang đau ốm vì sợ bị hiểu lầm một cách cay nghiệt. Bài kiểm tra đối với một bậc thầy trong văn học hư cấu, theo Hazlitt, ít nằm ở việc đối lập các nhân vật không giống nhau cho bằng việc phân biệt những người giống nhau; và bên cạnh vô số ví dụ về nghệ thuật ấy ở Dickens — như Mục sư Stiggins và Chadband, Creakle và Squeers, Charley Bates và Dodger, Guppy và Wemmick, ngài Jaggers và ngài Vholes, Sampson Brass và Conversation Kenge, Jack Bunsby, Đại úy Cuttle, Bill Barley, Perker và Pell, Dodson và Fog, Sarah Gamp và Betsy Prig, cùng một loạt những nhân vật khác — còn phải kể thêm sự tinh tế trong việc phân biệt giữa những nhà tổ chức tang lễ lỗi lạc ấy là ngài Mould và hai anh em Omer và Joram. Tất cả sự pha trộn giữa niềm vui và nỗi buồn của câu chuyện được khéo léo gom vào cách xử lý phân đoạn này của tác phẩm; và giữa những lời tỏ tình, sự chuẩn bị cho đám cưới và tiếng chuông nhà thờ vang lên cho những lễ rửa tội, tiếng gõ đanh thép và đều đặn của chiếc búa đóng đinh quan tài vẫn vang lên.

Trong số các nữ anh hùng chia sẻ đều đặn cho nhau những tình cảm bốc đồng, dễ dao động, không hề phản bội nhưng vô cùng dằn vặt của nam chính, sự ngốc nghếch được chiều chuộng và nét dịu dàng của cô vợ trẻ thơ đáng yêu Dora lại hấp dẫn hơn sự khôn ngoan không bao giờ sai sót cùng lòng tốt hy sinh quên mình của người vợ hiền như thiên hạ — Agnes. Những phân cảnh tán tỉnh và lo liệu việc nhà là vô tiền khoáng hậu; và những cái nhìn thoáng qua về Tòa án Phụng tài, mở ra những góc nhìn đó, thông qua ngài Spenlow, về sự ảo tưởng của con người về những kỳ vọng và sự mâu thuẫn trong hành vi khi lãng quên nghĩa vụ thiêng liêng là lập di chúc — điều mà ông bàn luận triết lý say sưa vào ngày trước khi qua đời mà không kịp để lại di chúc — tạo nên một phông nền vô cùng thích hợp cho đời sống gia đình của David. Đây là một trong những sự tái hiện các trải nghiệm cá nhân trong tác phẩm; nhưng đó là một nhận thức buồn bã hơn xuất hiện cùng với sự xác tín một vài năm sau đó rằng những sự tương phản của David trong đời sống hôn nhân đầu đời giữa hạnh phúc mà anh tận hưởng và hạnh phúc từng được mong đợi, "sự mất mát mơ hồ và bất hạnh hoặc sự thiếu thốn một điều gì đó" mà anh thường xuyên phàn nàn, cũng phản ánh một trải nghiệm cá nhân chưa từng đạt được trong thực tế một cách thành công như trong tiểu thuyết. (Một lời cuối cùng có lẽ được phép cho phép, để kết nối với Devonshire-terrace cuốn sách cuối cùng được viết tại đó. Ở trang đối diện là một bản khắc họa bức tranh do Maclise vẽ ngôi nhà nơi rất nhiều kiệt tác của Dickens được sáng tác, được thực hiện vào dịp kỷ niệm ngày sinh của con gái ông, Kate.)

DEVONSHIRE TERRACE.

Bleak House nối tiếp Copperfield, tác phẩm mà ở một số khía cạnh đã sao chép hình thức tự truyện thông qua các đoạn trích từ lời kể cá nhân của nữ chính. Nhưng sự khác biệt giữa câu chuyện của David và cuốn nhật ký của Esther, giống như sự khác biệt giữa Micawber và Skimpole, đánh dấu sự vượt trội của tác phẩm đi trước đối với người kế nhiệm của nó. Việc miêu tả một người kể chuyện mang lại sự sống động đến kinh ngạc cho các tác phong, động lực và nhân vật mà chúng ta buộc phải tin rằng cô ấy, trong suốt thời gian đó, hoàn toàn vô tư một cách khờ khạo, cũng như hoàn toàn mù quáng trước những phẩm chất tốt đẹp của chính mình mà cô đang ngây thơ bộc lộ trong câu chuyện, là một nhiệm vụ khó khăn, đầy rẫy hiểm nguy trong bất kỳ trường hợp nào, không đáng để đánh đổi thành công, và chắc chắn là không thành công. Sự khéo léo bộc lộ rõ hơn sự tươi mới, sức sáng tạo không hề dễ dàng hay tự nhiên, và mặc dù quyền năng kỳ diệu vốn có đối với thực tế lại một lần nữa hiển hiện dồi dào, vẫn có một chút pha tạp của sự nhân tạo. Điều này cũng không thể không áp dụng đối với lời kể của Esther khi xét đến tổng thể cuốn sách mà nó chiếm một phần lớn trong đó. Dù vậy, ở phương diện vô cùng quan trọng là cấu trúc, cuốn tiểu thuyết có lẽ là tác phẩm xuất sắc nhất mà Dickens từng thực hiện.

Trong các tác phẩm sau này, ông đã miệt mài trau dồi yếu tố cốt lõi này trong nghệ thuật của mình, và tại đây ông đã đưa nó đến gần sự hoàn hảo tuyệt đối. Ông vẫn luôn ý thức được xu hướng viết câu chuyện theo từng phần sẽ dẫn đến sự quan tâm đến bộ phận nhiều hơn là toàn thể; nhưng tôi nhớ một nhận xét cũng từng được ông đưa ra đại ý rằng việc đọc một câu chuyện theo từng phần không kém phần tạo ra xu hướng ngăn cản độc giả nhận ra một tác phẩm được trình bày như vậy có thể được tính toán kỹ lưỡng đến nhường nào cho việc đọc nghiền ngẫm như một chỉnh thể. Hãy nhìn lại từ trang cuối cho đến trang đầu của cuốn tiểu thuyết này, và ngay cả trong những ví dụ cao nhất của loại hình công phu tỉ mỉ này, người ta cũng sẽ không thấy sự kiện nào dẫn dắt đến sự kiện khác chặt chẽ hơn, hay các tình tiết riêng lẻ được lên kế hoạch với sự cân nhắc kỹ lưỡng hơn về mối liên hệ mà từng phần phải có đối với kết quả chung. Không có gì được đưa ra một cách ngẫu nhiên, mọi thứ đều hướng về cao trào, các mạch truyện khác nhau hội tụ và khớp với tâm điểm của nó, và mọi thứ còn lại đều bị cuốn hút một cách không thể cưỡng lại vào mối quan tâm lớn hơn. Trái tim của câu chuyện là một vụ kiện tụng tại Tòa án Phụng tài. Cốt truyện xoay quanh điều này, và niềm đam mê cũng như nỗi đau khổ xoay quanh các tình tiết liên quan đến nó, dù tầm thường hay quan trọng. Những lời nói tình cờ, hoặc hành động của những con người ngẫu nhiên, thoạt nhìn tưởng chừng không liên quan, lại xuất hiện ở khắp nơi chi phối hướng đi của một chuỗi sự kiện mà kết cục của chúng là sự sống hoặc cái chết, hạnh phúc hoặc bất hạnh, đối với những người đàn ông và đàn bà hoàn toàn xa lạ với họ, và đối với những người mà họ cũng không hề hay biết. Các luật sư ở mọi cấp độ có thể có, các thư ký luật ở mọi thể loại tưởng tượng được, người sao chép bản thảo, người cung cấp văn phòng phẩm luật pháp, kẻ cho nặng lãi, đủ loại chủ nợ, những người kiện tụng đủ mọi mô tả, những kẻ lai vãng quanh tòa án Phụng tài và các nạn nhân của họ, đều không ngừng quần quanh cuộc đời của các nhân vật chính trong câu chuyện, và lôi kéo họ tiến về phía trước một cách vô thức, nhưng vô cùng chắc chắn, đến những kết cục đang chờ đón họ. Ngay cả những cơn co giật của người đầy tớ của gã làm văn phòng phẩm luật cũng góp phần trực tiếp vào chuỗi những chi tiết nhỏ nhặt dẫn dắt một cách gián tiếp đến cái chết của phu nhân Dedlock. Một chuỗi mối quan tâm vững chắc gắn kết Chesney Wold với những cư dân của nó, Bleak House cùng nhóm Jarndyce, Tòa án Phụng tài với vùng phụ cận nghèo đói và tồi tàn của nó. Các nhân vật nhân lên khi câu chuyện tiến triển, nhưng ở mỗi người, hướng đi vẫn là một. "Chẳng có sự khác biệt lớn lao nào giữa người anh em cao quý và bác học của tôi với tôi cả," kẻ sở hữu kỳ quặc của cửa hàng đồ cũ và ve chai dưới bức tường của Lincoln's-inn nói, "người ta gọi tôi là Đại pháp quan còn cửa hàng của tôi là Tòa án Phụng tài, và cả hai chúng tôi đều lր lủi mò mẫm trong một mớ hỗn độn." Edax rerum là châm ngôn của cả hai, nhưng với một chút khác biệt. Từ đống đồ phế thải của cửa hàng, dép chầm chậm nổi lên một số mảnh vỡ bằng chứng tác động rõ rệt đến các nhân vật chính trong câu chuyện, và những thứ mà bản thân Tòa án Phụng tài có lẽ đã phải khuất phục nếu năng lực nuốt chửng của nó không hoàn toàn đến thế. Nhưng vào thời điểm người ta tìm thấy giữa đống phế thải tờ di chúc sắp xếp ổn thỏa mọi chuyện trong vụ kiện Jarndyce, thì người ta lại nhận ra rằng đã quá muộn để sắp xếp lại bất cứ điều gì. Chi phí kiện tụng đã nuốt trọn toàn bộ gia tài, và chẳng còn gì để giải quyết nữa.

Tuy nhiên, điều ở một khía cạnh nào đó là ưu điểm thì ở các khía cạnh khác lại có thể là khiếm khuyết, và cuốn sách này đã phải chịu thiệt thòi chính bởi sự triệt để mà trong đó bài học luân lý về Tòa án Phụng tài được khai thác tận cùng. Tính giáo huấn trong các tiểu thuyết trước đây của Dickens có được sức mạnh của mình chính là nhờ việc chỉ mang tính chất phụ trợ cho mối quan tâm có tầm vóc cao hơn và vĩnh cửu hơn, và không kém phần nhờ vào sự đùa giỡn vui tươi cùng trí tưởng tượng đã thắp sáng những minh họa có phần trang nghiêm của nó. Ở đây, nó mang chất liệu cứng rắn hơn, quá ít được làm dịu bớt, và bao trùm khắp nơi. Làn sương mù được miêu tả một cách kỳ diệu trong chương mở đầu hầu như chưa tan đi thì đã xuất hiện, trong Jarndyce kiện Jarndyce, một bầu không khí tồi tệ không kém để hít thở; và từ đó cho đến tận cuối câu chuyện, bám riết lấy các nhân vật khi họ đến hoặc đi, trong màn sương ảm đạm hoặc trong đám mây nặng nề, nó hiếm khi vắng mặt. Bản thân Dickens đã miêu tả mục đích của ông là tập trung vào khía cạnh lãng mạn của những sự vật quen thuộc. Nhưng đó là sự lãng mạn của sự bất mãn và khốn khổ, với một bài học luân lý vô cùng bứt rứt, bất mãn, và bị thúc đẩy quá nhiều bởi những tác nhân khó chịu và đê tiện. Nhóm Guppy, Weevil, Snagsby, Chadband, Krook, Smallweed, thậm chí cả Kenge, Vholes và Tulkinghorn, đều quá thực tế để có thể mang lại cảm giác dễ chịu; và nhu cầu về sự giải tỏa và tương phản của một nhân vật mang tính nhân văn tinh tế hơn trở nên vô cùng cấp thiết. Những điều sau không phải là không có; tuy nhiên phải thừa nhận rằng chúng ta hầu như không thể thoát khỏi, ngay cả với chúng, để trở về với sự tự do và tươi mới thuở nào trong thế giới tưởng tượng của tác giả, và sự vô thức có phần chủ ý quá mức của Esther đã phác lên một chút u ám cho tấm lòng lương thiện rạng ngời của chính John Jarndyce. Dẫu vậy, vẫn có những nét khắc họa vô cùng xuất sắc trong câu chuyện. Kẻ điên rồ tội nghiệp của Tòa án Phụng tài, cô Flite; nạn nhân có giọng nói vang dội nhưng tâm hồn mềm mại của tòa án ấy, Gridley; chàng thanh niên nghèo tốt bụng Richard, bị tàn phá cả cuộc đời và nhân tính bởi sự chờ đợi trong hồi hộp của vụ kiện tụng Phụng tài — nơi mà sự thành công của nó sẽ là cột mốc để anh "bắt đầu cuộc đời" — tự cho là mình đang tiết kiệm tiền khi anh bị ngăn cản không được vung tay quá trán, và nghĩ rằng một khi đã tiết kiệm được thì anh có quyền vứt bỏ nó; người lính kỵ binh George cùng gia đình Bagnet, nơi những điểm lố bịch nhất lại càng trở nên sức nặng hơn nhờ những nét chấm phá đầy cảm động ẩn giấu bên dưới chúng; không gian gia đình Jellyby cùng nữ gia chủ từ thiện có ý chí sắt đá, điềm tĩnh và mỉm cười giữa một mớ hỗn độn gia đình còn hỗn độn hơn cả Tòa án Phụng tài; hình mẫu của tác phong, Turveydrop cha — người có mối quan hệ với những người trẻ tuổi mà ông bảo trợ một cách kiêu kỳ bằng cách phụ thuộc vào họ về mọi thứ, chạm đến một cách thú vị một số điểm tinh tế của sự thật; ngài Tulkinghorn bí hiểm và nhân vật bất tử Bucket; tất cả những nhân vật này, và đặc biệt là nhân vật cuối cùng, đã được cuốn sách này bổ sung vào danh sách những con người mà chúng ta quen thuộc một cách mật khẩu và vĩnh cửu hơn là hàng tá những người quen bằng xương bằng thịt mà chúng ta nhìn thấy đang sống và chết xung quanh mình.

Nhưng chúng ta biết họ bằng cách nào? Có rất nhiều người nói với chúng ta rằng đó là nhờ sự sống động của quan sát ngoại cảnh nhiều hơn là chiều sâu của cái nhìn thấu cảm tưởng tượng, nhờ những mánh khóe về tác phong và ngôn từ nhiều hơn là tính chân thực của nhân vật, nhờ sự biểu hiện ra bên ngoài nhiều hơn là những gì ẩn giấu bên trong. Một cơ hội khác sẽ xuất hiện để đưa ra một số nhận xét về kiểu phê bình này, thứ luôn tự hào đặc biệt về sự tinh tế trong những điểm khác biệt của nó so với những gì thế giới tỏ ra có xu hướng ngưỡng mộ. "Trong thư viện của cha tôi," Landor viết cho con gái của Southey là Edith, "có cuốn Tạp chí Phê bình kể từ số đầu tiên xuất hiện; và nó hẳn đã dạy cho tôi, nếu ngay từ khi còn rất nhỏ tôi không thể tự dạy dỗ bản thân mình tốt hơn thế, rằng Fielding, Sterne và Goldsmith thực sự chẳng có giá trị gì." Đó là một phong cách sẽ không bao giờ thiếu những người vun xới, và việc áp dụng thường xuyên của nó đối với Dickens sẽ được thể hiện ở phần sau. Nhưng khi nói về một cuốn sách trong đó một phần sự tươi mới của thiên tài ông lần đầu tiên lộ rõ vẻ suy giảm, sẽ là sai lầm nếu bỏ qua việc nói thêm rằng phương pháp xử lý nhân vật của ông vẫn in đậm dấu ấn mạnh mẽ trên những phần hay hơn của nó cũng như trên những tác phẩm xuất sắc nhất của ông. Thật khó để nói khi nào một nét kỳ quặc trở nên quá lố bịch, hoặc một sự hoang đường quá mức hài hước, để nằm ngoài giới hạn của nghệ thuật, bởi vì sự thật của chúng, cũng như của những thứ trang nghiêm hơn, tồn tại trên thế giới này đúng với tỷ lệ và mức độ mà thiên tài có thể khám phá ra chúng. Nhưng chưa từng có ai sở hữu một năng lực đáng kinh ngạc như Dickens trong việc tự hóa thân thành nhân vật mà ông đang miêu tả; và trong việc bước vào các giai đoạn và quá trình tâm lý một cách tuyệt đối đến thế, trong những điều kiện sống vô cùng đa dạng, nhằm tái hiện chúng một cách trọn vẹn thông qua đối thoại mà không cần đến một từ giải thích nào. (Ông chỉ rời xa phương pháp này một lần duy nhất, với kết quả sẽ được chỉ ra sau đó.) Khi đề cập ở một trang trước về ấn tượng thực tế được ông truyền tải ở mức độ kỳ lạ như vậy, người ta đã nhận xét rằng khi các nhân vật tự bộc lộ bản thân như thế, phần việc của tác giả coi như đã hoàn thành; và trong cuốn sách đang được chú ý, không có nhân vật nào — kể cả những nhân vật kém hấp dẫn nhất dường như chỉ trưng ra những phẩm chất nổi bật hoặc dễ nhận thấy — mà ở đó người ta không nhận ra rằng tính cách đặc trưng được hiện thân, hoặc ý tưởng chính được nhân cách hóa, cũng chứa đựng một cách chắc chắn một số chân lý nhân bản có thể áp dụng phổ quát. Việc giải thích hay bàn luận về những sáng tạo của ông, phơi bày chúng dưới lăng kính tâm lý, phân tích các cơ chế của chúng, hay đặt các thớ thịt và mô khác của chúng dưới sự minh chứng tỉ mỉ, hoàn toàn không phải là cách làm của Dickens. Thiên tài của ông chính là sự đồng cảm sâu sắc với nhân loại của ông; bản ngã đơn thuần của ông chưa bao giờ là ranh giới hay giới hạn cho nhận thức của ông, dẫu cho đôi khi nó có tô điểm mạnh mẽ cho chúng đến đâu đi nữa; ông chưa bao giờ dừng lại để mổ xẻ hay giải phẫu tác phẩm của chính mình; nhưng không ai có thể điều chỉnh những nét kỳ quặc bên ngoài và hữu hình trong một bản khắc họa cho khớp với những chân lý bên trong và bất biến của nó một cách tài tình hơn thế. Những đánh giá thô sơ mà chúng ta hình thành về tính cách, nếu chúng ta có chút nhận thức chân thực nào, nhìn chung là chính xác; nhưng con người chạm vào và tác động lẫn nhau bằng sự tiếp xúc ở những cực đoan của họ, và rất thường xuyên, công việc chính của một nhà văn tiểu thuyết có lẽ bắt buộc phải là phô bày những điểm nổi bật, những góc cạnh sắc nhọn, hoặc đơn thuần là những phần lồi lõm.

Những phần đượm buồn của Bleak House không lưu lại quá sâu đậm trong ký ức, nhưng cái chết của Richard và Gridley, những tâm trí lang thang của cô Flite, và cách thức vô cùng cảm động mà bản chất quý ông của vị nam tước già kiêu ngạo Dedlock tự khẳng định mình dưới những đau khổ, thuộc về một tầng lớp văn chương bậc cao. Có một ví dụ khác vô cùng xúc động, vượt lên trên tất cả những phần còn lại, đó là cậu bé quét đường tội nghiệp Jo; nhân vật có lẽ đã để lại ấn tượng sâu sắc không kém bất cứ điều gì trong các tác phẩm của Dickens. "Chúng tôi đã đọc to Bleak House," vị đại trưởng lão tốt bụng Ramsay viết cho tôi ngay trước khi ông qua đời. "Quả thực đó là một trong những tác phẩm mạnh mẽ và thành công nhất của ông! Thật là một chiến thắng khi tạo ra Jo! Bản năng tự nhiên chưa qua gọt giũa thực sự hiện diện ở đó; những biểu hiện của cảm giác chân thành từ đáy tim, những ánh lóe lên của cảm giác cao cả hơn, tất cả đều có mặt ở đó; nhưng mọi thứ vẫn vô cùng nhất quán và hài hòa. Thật kỳ diệu làm sao thiên tài có thể thể hiện tất cả những điều này, nhưng vẫn giữ nó chỉ thực sự là một phần của chính tính cách ấy, dẫu có thấp kém hay bình thường đến đâu, và không dùng đến bất kỳ màu sắc bệnh hoạn hay hư cấu nào. Theo quan điểm của tôi, không có gì trong lĩnh vực tiểu thuyết của văn học Anh có thể vượt qua cái chết của Jo!" Những gì diễn ra tại và sau cuộc điều tra tử thi cũng đáng được ghi nhớ. Lời khai của Jo bị bác bỏ vì cậu không thể nói chính xác điều gì sẽ xảy ra với mình sau khi chết nếu cậu nói dối; nhưng sau đó cậu lại xoay sở để nói rất chính xác những gì người quá cố khi còn sống đã làm cho cậu. Rằng vào một đêm mùa đông lạnh giá nọ, khi cậu đang run lẩy bẩy trước ngưỡng cửa gần nơi qua đường của mình, một người đàn ông đã quay lại nhìn cậu, rồi bước trở lại, và sau khi gặng hỏi và phát hiện ra cậu không có lấy một người bạn trên đời, đã nói: "Tôi cũng vậy. Không có lấy một!" và đưa cho cậu tiền mua bữa tối cùng một đêm trọ. Rằng người đàn ông đó từ đó vẫn thường xuyên nói chuyện với cậu, hỏi xem cậu có ngủ được vào ban đêm không, cậu chịu đựng cái lạnh và sự đói khát ra sao, hay cậu có bao giờ mong muốn được chết không; và khi đi ngang qua sẽ nói "Hôm nay tao cũng nghèo như mày, Jo" vào lúc không có tiền, nhưng lúc nào có tiền thì nhất định sẽ cho. "Ngài ấy rất tốt với con," cậu bé lau nước mắt bằng chiếc tay áo rách rưới của mình nói. "Lúc con thấy ngài ấy nằm xoài ra đó vừa nãy, con ước gì ngài ấy có thể nghe thấy con nói điều đó với ngài ấy. Ngài ấy rất tốt với con, thực sự rất tốt!" Cuộc điều tra kết thúc, thi thể bị quăng vào một nghĩa địa nồng nặc mùi hôi thối ở con phố bên cạnh, với những ngôi nhà nhìn xuống từ mọi phía, và một lối đi ngầm nhỏ hôi hám dẫn đến cổng sắt của nó. "Khi màn đêm buông xuống, một dáng người lừ đừ bước qua lối đi ngầm, tiến đến phía ngoài cổng sắt. Y bấu lấy cánh cổng bằng cả hai tay, nhìn xuyên qua những thanh sắt; đứng đó nhìn vào trong một lát. Sau đó, với một cây chổi cũ mang theo, y nhẹ nhàng quét sạch bậc thềm, làm cho vòm cửa trở nên sạch sẽ. Y làm việc đó vô cùng bận rộn và ngăn nắp; lại nhìn vào trong một lát; rồi rời đi." Đó là những điều trong tác phẩm của Dickens không thể nào quên được; và nếu Bleak House có nhiều khiếm khuyết hơn những gì đã được tìm thấy ở nó, thì thứ muối mặn và hương vị như thế này cũng đủ sức làm cho nó tươi mới qua một vài thế hệ.

Ý định ban đầu là làm cho nhân vật Jo trở nên nổi bật hơn trong câu chuyện, và cái tiêu đề đầu tiên của nó được lấy từ những khu nhà đổ nát tại Tòa án Phụng tài, "Tom-all-Alone's," nơi cậu tìm thấy chốn dung thân khốn khổ của mình; nhưng điều này đã bị bãi bỏ. Mặt khác, Dickens được khích lệ và củng cố trong ý đồ tấn công những lạm dụng và sự trì trệ của Tòa án Phụng tài khi nhận được, chỉ vài ngày sau khi số đầu tiên xuất hiện, một cuốn tiểu luận ấn tượng về chủ đề này chứa đựng những chi tiết phù hợp đến mức ông đã lấy từ đó, mà không thay đổi bất kỳ điểm trọng yếu nào, vụ án đáng nhớ được kể lại trong chương mười lăm của mình. Bất kỳ ai nghiên cứu tập sách nhỏ đó sẽ thấy rõ ràng tính xác thực trong phần tham chiếu mà Dickens đã đưa ra trong lời nói đầu của ông. "Vụ án của Gridley không hề thay đổi về mặt bản chất so với một sự việc có thật ngoài đời, được công khai bởi một người vô tư có am hiểu chuyên môn về toàn bộ sai lầm quái gở ấy từ đầu đến chí cuối." Vụ kiện, với tất cả các chi tiết được cung cấp, liên quan đến một mảnh đất đơn lẻ, có giá trị không quá 1200 bảng Anh, nhưng đó là toàn bộ gia tài mà chủ sở hữu của nó có trên đời, chống lại việc một tờ đơn kiện đã được đệ trình cho khoản tiền di tặng 300 bảng Anh được để lại trong bản di chúc truyền lại mảnh đất đó. Trên thực tế chỉ có một bị đơn, nhưng trong đơn kiện, theo quy tắc của Tòa án, có đến mười bảy bị đơn; và sau khi mất hai năm vật lộn với mười bảy bản trả lời, mọi thứ lại phải bắt đầu lại từ đầu vì một bị đơn thứ mười hám đã vô tình bị bỏ quên. "Thật là một sự nhạo báng công lý," ngài Challinor nói, "các sự thật tự chúng đã lên tiếng, và tôi có thể cá nhân bảo chứng cho độ chính xác của chúng. Chi phí đã phát sinh liên quan đến khoản di tặng 300 bảng Anh này không dưới từ 800 đến 900 bảng Anh, và các bên tham gia chẳng tiến thêm được bước nào. Gần năm năm đã trôi qua, và nguyên đơn sẵn sàng từ bỏ cơ hội nhận khoản di tặng nếu anh ta có thể thoát khỏi trách nhiệm trả chi phí, trong khi các bị đơn — những người sở hữu mảnh đất nhỏ do người quá khứ để lại — hầu như chẳng có viễn cảnh nào trước mắt ngoài sự phá sản."