Khảo Luận Và Bình Phẩm Về Tác Phẩm Của Charles Dickens

Lượt đọc: 4 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Old Curiosity Shop

❊ ❊ ❊

Chẳng có điều gì quan trọng ngoại trừ số phận của linh hồn; và văn chương chỉ thoát khỏi sự tầm thường vô vị – thứ tầm thường còn vượt xa cả trò chơi caro – nhờ vào việc nó mô tả không phải thế giới quanh ta, không phải những hình ảnh hiện trên võng mạc, hay sự phi lý đồ sộ của những bộ bách khoa toàn thư, mà là những trạng thái mà tinh thần con người có thể đạt tới. Tất cả các cây bút chân chính đều bộc lộ trạng thái linh hồn của chính họ, ngay cả khi (như trường hợp của một vài tác gia kiệt xuất) đó là trạng thái của sự đọa đày. Điều đầu tiên cần nhận thức về Dickens chính là trạng thái tâm linh tột cùng này của con người ông, thứ nằm ẩn sau tất cả những sáng tạo của ông. Trạng thái tâm trí này ở Dickens cũng khó nắm bắt bằng ngôn từ như mọi trạng thái tâm trí sơ khai khác; chúng không thể được mô tả, không phải vì chúng quá tinh vi đối với ngôn từ, mà vì chúng quá đơn giản. Có lẽ cách tiếp cận gần nhất để diễn tả nó sẽ là thế này: Dickens luôn thể hiện sự chờ đợi đầy háo hức trước mọi sự kiện sẽ xảy đến trong cõi nhân gian đầy tạp nham; ông nhìn đám đông tĩnh lặng và chờ đợi nó trở nên sống động, chờ đợi nó diễn trò; ông mong chờ mọi thứ; ông bị giằng xé bởi một cơn đói khát đầy hạnh phúc. Thackeray luôn nhìn về ngày hôm qua; còn Dickens luôn nhìn về ngày mai. Cả hai đều có khiếu hài hước sâu sắc, vì có cái hài của buổi sáng và cái hài của buổi chiều; nhưng kẻ thứ nhất đoán định những gì mình sẽ nhận được, tất cả sự kỳ quặc và đa dạng mà một ngày có thể mang lại; kẻ thứ hai nhìn lại những gì đã qua của ngày đó và coi ngay cả những nét trang nghiêm của nó cũng có chút mỉa mai. Chẳng có gì là quá mức đối với tiếng cười hướng về tương lai; và cũng chẳng có gì là quá đỗi trang nghiêm đối với tiếng cười nhìn về quá khứ. Một điều tuy nhàn rỗi nhưng hiển nhiên mà nhiều người hẳn đã nhận thấy, đó là ta thường tìm thấy trong tiêu đề một cuốn sách của tác giả nào đó chính là mô tả chung cho toàn bộ tác phẩm của họ. Chẳng hạn, tất cả các tác phẩm của Spenser có thể được gọi là "Bài ca vẻ đẹp thiên đường"; hoặc tất cả những cuốn sách đóng bìa của ông Bernard Shaw có thể mang tên "Bạn chẳng bao giờ biết được". Tương tự như vậy, toàn bộ cốt lõi và tinh thần của Thackeray có thể được thâu tóm dưới tiêu đề chung "Hội chợ Phù hoa". Và cũng theo cách ấy, toàn bộ cốt lõi và tinh thần của Dickens có thể được quy tụ dưới tiêu đề chung "Những kỳ vọng lớn lao".

Trong một bài phê bình gần đây về quan điểm này, tôi thấy người ta nhận xét rằng tất cả những điều đó là đang gán ghép cho Dickens những ý nghĩa mà ông không hề có; và tôi được bảo rằng hẳn Dickens sẽ rất ngạc nhiên nếu được thông báo rằng ông "đã đi xuống con đường rộng lớn của cuộc Cách mạng". Tất nhiên là ông sẽ ngạc nhiên rồi. Phê bình đâu có tồn tại để nói về các tác giả những điều mà chính họ đã biết. Nó tồn tại để nói về họ những điều mà chính họ không hề hay biết. Nếu một nhà phê bình nói rằng sử thi Iliad mang lòng trắc ẩn ngoại đạo hơn là Cơ Đốc giáo, hay nó đầy rẫy những hình ảnh được tạo nên chỉ bằng một tính từ, thì tất nhiên ông ta không có ý nói rằng Homer có thể tự mình thốt ra điều đó. Nếu Homer đã có thể nói vậy, thì nhà phê bình đã để mặc cho Homer tự nói rồi. Chức năng của phê bình, nếu thực sự có một chức năng hợp lý nào đó, thì chỉ có thể là một chức năng duy nhất—chức năng giải quyết phần tiềm thức trong tâm trí tác giả mà chỉ nhà phê bình mới có thể diễn đạt, chứ không phải phần ý thức mà chính tác giả có thể tự mình bày tỏ. Hoặc là phê bình chẳng có ích gì cả (một lập luận rất dễ bảo vệ), hoặc là phê bình có nghĩa là nói về một tác giả những điều chính xác mà nếu nghe được, sẽ làm ông ta phải kinh ngạc đến mức bật nhảy khỏi đôi ủng của mình.

Chắc chắn trong trường hợp này, cái tên "Những kỳ vọng lớn lao" chỉ là một sự trùng hợp trống rỗng; và thực ra, không phải trong những cuốn sách thuộc giai đoạn sau của Dickens (giai đoạn của "Những kỳ vọng lớn lao") mà chúng ta nên tìm kiếm những ví dụ điển hình nhất cho tinh thần lạc quan và đầy mong đợi – thứ cốt yếu làm nên thiên tài của người đàn ông này. Có rất nhiều ví dụ hay về điều đó, đặc biệt là trong các tác phẩm thời kỳ đầu. Nhưng ngay cả trong các tác phẩm đầu tay, không có ví dụ nào nổi bật hay thỏa đáng hơn "Tiệm đồ cổ". Điều này đặc biệt đáng chú ý ở chỗ phần mở đầu và cấu trúc nguyên bản của nó thể hiện ý tưởng về một trải nghiệm ngẫu hứng, một thứ tình cờ bắt gặp trên đường phố; một khuôn mặt đơn độc trong đám đông, được dõi theo cho đến khi nó kể lại câu chuyện của mình. Mặc dù tác phẩm kết thúc như một cuốn tiểu thuyết nhưng nó lại bắt đầu như một bản phác thảo; nó khởi đầu như một trong những "Bản phác thảo của Boz". Có một nét nghệ thuật vô thức ngay trong chính sự vụng về của phần mở đầu này. Nhân vật Master Humphrey bắt đầu giữ một cuốn sổ lưu niệm về tất cả các cuộc phiêu lưu của mình, và ông nhận ra rằng mình có thể lấp đầy cả cuốn sổ chỉ bằng những phần tiếp theo và sự phát triển của một cuộc phiêu lưu duy nhất; ông đi ra ngoài để quan sát mọi người và thấy mình bận rộn và đa dạng hóa chỉ trong việc dõi theo một người nào đó. Trong đó ẩn chứa một chân lý sâu sắc về niềm hứng khởi thực sự và chất thơ không bao giờ cạn của cuộc sống. Chân lý không nằm ở chỗ cõi vĩnh hằng đầy ắp những linh hồn, mà là một linh hồn có thể lấp đầy cõi vĩnh hằng. Theo nghệ thuật khắt khe, có một điều gì đó khá què quặt và nặng nề trong cách người kể chuyện già nhân hậu bắt đầu kể nhiều câu chuyện rồi lại bỏ rơi tất cả, trong khi một trong những câu chuyện của ông lại chiếm lấy vị trí đó. Nhưng trong một nghệ thuật rộng lớn hơn, cuộc chạm trán của ông với bé Nell và sự lu mờ hoàn toàn của ông bởi nhân cách và câu chuyện của cô bé lại mang một ý nghĩa thực sự. Chúng gợi lên sự phong phú ngẫu nhiên của những cuộc gặp gỡ như vậy, cùng những kết quả không tính trước. Điều đó biến toàn bộ cuốn sách thành một loại tai nạn huy hoàng.

Không đúng khi người ta thường nói rằng sự bi lụy của Dickens là tệ hại. Cũng không đúng khi người ta còn thường nói hơn rằng toàn bộ câu chuyện về bé Nell là tệ. Vấn đề phức tạp hơn thế nhiều. Tuy nhiên, dù phức tạp, nó vẫn thừa nhận một sự phân biệt khá rõ ràng. Những người đã viết về cái chết của bé Nell thường chú ý đến sự thô kệch trong chính tính cách nhân vật; sự ngây thơ thiếu tự nhiên và trố mắt của cô bé, lòng mộ đạo gượng ép và vụng về của cô bé. Nhưng hầu như tất cả họ đều hoàn toàn không nhận ra rằng trong cái chết của bé Nell có một ý tưởng thực sự rõ ràng và đầy tính nghệ thuật. Không phải là một ý tưởng nghệ thuật khi một đứa trẻ nhỏ chết đi một cách khoa trương trên sân khấu giống như Paul Dombey; và bé Nell không chết một cách khoa trương trên sân khấu như Paul Dombey. Nhưng đó là một ý tưởng nghệ thuật khi tất cả các thế lực và nhân vật thiện lương trong câu chuyện cùng bắt đầu cuộc truy đuổi vì một đứa trẻ tầm thường, để đền bù cho sự bất công đối với cô bé, lần theo dấu cô bé từ thị trấn này sang thị trấn khác trên khắp nước Anh với tất cả nguồn lực của sự giàu có, trí tuệ và sự dịch chuyển, và tất cả—đều đến quá muộn. Tất cả những bà tiên tốt bụng và những nhà ảo thuật tử tế, tất cả những vị vua chính nghĩa và những hoàng tử hào hiệp, với xe ngựa, rồng bay, quân đội và hải quân, đều đuổi theo một đứa trẻ nhỏ đã lạc vào rừng, để rồi tìm thấy cô bé đã chết. Đó chính là ý niệm mà bản năng nghệ thuật của Dickens thực sự nhắm tới khi ông quyết định kết liễu cuộc đời bé Nell, sau khi đã để cô bé, có thể nói là, "treo cổ" quá lâu. Cái chết của bé Nell chắc chắn là mở ra cho sự phủ nhận cụ thể mà những kẻ thù của nó đưa ra. Cái chết của bé Nell không phải là bi thương. Có lẽ nó là bi kịch; thực tế, nó mang tính mỉa mai. Đây là một trường hợp rất hay về sự bất công đối với Dickens trên khía cạnh thuần túy văn học. Không phải tôi nói rằng Dickens đã đạt được những gì ông thiết kế; mà là các nhà phê bình không chịu nhìn ra thiết kế đó là gì. Họ cứ tiếp tục bàn tán về cái chết của bé Nell như thể đó là một ví dụ đơn thuần của sự mô tả sướt mướt giống như cái chết của Paul nhỏ bé. Thực tế là nó không hề được mô tả; nên không thể đáng chê trách được. Không phải cái chết của bé Nell, mà là cuộc đời của bé Nell, mới là điều tôi phản đối.

Trong điểm này, trong bức tranh thực sự về nhân cách của cô bé, nếu có thể gọi đó là một nhân cách, Dickens đã rơi vào một vài thói xấu dễ dãi của mình. Sự phản đối thực sự đối với phần lớn chất bi lụy của ông thực ra thuộc về một phần khác trong tính cách của ông. Nó gắn liền với sự phù phiếm, sự ham hố mọi loại khen ngợi, tính thử nghiệm bồn chồn và thậm chí có lẽ là sự đố kỵ của ông. Ông đã tự gồng mình để đạt được vẻ bi lụy. Sự hài hước của ông là nguồn cảm hứng; nhưng sự bi lụy của ông là tham vọng. Tiếng cười của ông rất cô độc; ông vẫn sẽ cười dù trên một hòn đảo hoang. Nhưng nỗi đau của ông lại mang tính tập thể. Ông thích lay động những đám đông lớn, làm họ tan chảy trong sự dịu dàng, chơi đùa với đám đông như một nghệ sĩ dương cầm vĩ đại chơi đùa với khán giả; làm cho họ phát điên hoặc buồn bã. Sự bi lụy đối với ông là một cách để thể hiện sức mạnh của mình; và vì lý do đó, nó thực sự thiếu sức mạnh. Ông không thể ngăn mình làm mọi người bật cười; nhưng ông lại cố gắng làm họ bật khóc. Trong cuốn tiểu thuyết này, như chúng ta thường thấy trong các tiểu thuyết của ông, ta bắt gặp những khối cứng nhắc của sự phi thực tế, những cụm từ làm ta đột nhiên phát ngán. Điều đó luôn xuất phát từ sự chuyên quyền có ý thức của ông đối với những cảm xúc tinh tế; điều đó luôn xuất phát từ tình yêu danh vọng của ông, khác biệt với tình yêu dành cho sự vui nhộn. Nhưng không đúng khi nói rằng tất cả chất bi lụy của Dickens đều như thế này; thậm chí không đúng khi nói tất cả các đoạn về bé Nell đều như thế; hầu như ở đâu cũng có hai dòng chảy và chúng có thể được phân biệt là chân thành và có chủ ý. Có một sự khác biệt lớn giữa việc Dickens nghĩ về những giọt nước mắt của nhân vật mình và việc Dickens nghĩ về những giọt nước mắt của khán giả.

Tuy nhiên, khi thừa nhận tất cả những điều này, và sự khinh miệt thái quá đối với chất bi lụy của Dickens được sửa chữa thỏa đáng, thì sự thật lớn lao vẫn còn đó: rằng khi chuyển từ những nhân vật nghiêm túc trong cuốn sách này sang những nhân vật hài hước, ta giống như một Ulysses nào đó bất ngờ đi từ vùng đất của những bóng ma sang ngọn núi của các vị thần. Bé Nell có vị trí riêng của cô trong sự phê bình cẩn trọng và hợp lý: ngay cả người ông già yếu đuối lẩm cẩm của cô bé cũng có vị trí trong đó; có lẽ ngay cả gã Fred ăn chơi trác táng (người mà sự quen biết lâu ngày với ông Dick Swiveller cũng không làm cho bớt ảm đạm trong sự sa đọa của mình) cũng có một chỗ đứng. Nhưng khi chúng ta đến với Swiveller, Sampson Brass, Quilp và bà Jarley, thì Fred, Nell và người ông đơn giản là không tồn tại. Không có những con người như vậy trong câu chuyện. Nhân vật chính thực sự của "Tiệm đồ cổ" tất nhiên là Dick Swiveller và cô hầu gái Marchioness.

Có một ý nghĩa nhất định khi hai con người tỉnh táo, mạnh mẽ, sống động và đáng yêu này là hai người duy nhất, hoặc gần như là duy nhất trong câu chuyện, không chạy theo bé Nell. Họ có việc gì đó tốt hơn để làm thay vì lao vào cuộc truy đuổi mờ nhạt đó theo một bóng ma ảm đạm. Họ phải cùng nhau xây dựng một chuyện tình đích thực; có lẽ là chuyện tình đích thực duy nhất trong toàn bộ tác phẩm của Dickens. Dick Swiveller thực sự sở hữu tất cả những đặc điểm bán anh hùng khiến một người đàn ông được một người phụ nữ tôn trọng, và đó là đóng góp của phái mạnh cho đức hạnh. Anh dũng cảm, đại lượng, chân thành với bản thân, thú vị, hy vọng một cách ngớ ngẩn; trên hết, anh vừa mạnh mẽ vừa yếu đuối. Mặt khác, cô hầu gái Marchioness thực sự có tất cả những đặc điểm, những đặc điểm hoàn toàn anh hùng khiến một người phụ nữ được một người đàn ông tôn trọng. Cô là phái nữ: nghĩa là, cô vừa thẳng thắn đến mức không thể chữa khỏi, vừa trung thành không thể chữa khỏi, cô đầy ắp những lẽ thường tình đáng sợ, cô không kỳ vọng nhiều niềm vui cho bản thân nhưng vẫn có thể tận hưởng những bùng nổ của nó; trên hết, cô nhút nhát về thể chất nhưng lại có thể đối mặt với bất cứ điều gì. Tất cả sự lãng mạn vững chãi như đá tảng này thực sự được ngụ ý trong lời nói và hành động của hai nhân vật này và có thể được cảm nhận đằng sau họ mọi lúc. Vì họ là hai người ngớ ngẩn nhất trong cuốn sách, nên họ cũng là những người sống động, nhân bản và có thể hình dung được nhất. Có hai chuyện tình thực sự hay trong tác phẩm của Dickens; và tôi gần như nghĩ chỉ có hai. Một là chuyện tán tỉnh hạnh phúc của Swiveller và cô hầu gái Marchioness; hai là chuyện tán tỉnh bi kịch của Toots và Florence Dombey. Khi Dick Swiveller tỉnh dậy trên giường và nhìn thấy cô hầu gái Marchioness đang chơi bài cribbage, anh nghĩ rằng anh và cô là hoàng tử và công chúa trong truyện cổ tích. Anh đã nghĩ đúng.

Tôi nói một cách nghiêm túc về những nhân vật như vậy với một mục đích rõ ràng; vì những nhân vật phù phiếm của Dickens thường bị coi là phù phiếm quá mức. Người ta đã không chỉ ra đủ rằng tất cả những ý tưởng đạo đức nghiêm túc mà Dickens cố gắng thể hiện, ông đều thể hiện hoàn toàn thông qua phương tiện kỳ ảo này, ở những hình tượng như Swiveller và cô hầu nhỏ. Người ủng hộ nhiệt thành nhất của Dickens sẽ không tìm đến những đoạn văn nghiêm túc hay sướt mướt để tìm kiếm điều gì đó mới mẻ hay gợi mở trong đức tin hoặc triết học. Không ai có thể giả vờ rằng cái chết của Dombey nhỏ (với câu hỏi "Những con sóng hoang dã đang nói gì thế?") đã cho chúng ta biết bất cứ điều gì mới mẻ hoặc thực tế về cái chết. Một người Cơ Đốc giáo tốt lành khi hấp hối, ta có thể tưởng tượng, không chỉ sẽ không biết những con sóng hoang dã đang nói gì, mà còn chẳng bận tâm. Không ai có thể giả vờ rằng sự ăn năn của ông già Paul Dombey làm sáng tỏ tâm lý hay triết lý của sự ăn năn. Không nghi ngờ gì, ông già Dombey, với mái tóc bạc phơ và vẻ dễ gần, là một sự cải tiến lớn so với ông già Dombey tóc nâu và khó chịu. Nhưng trong trường hợp của ông, sự mềm lòng dường như lại có nét tương đồng quá gần với sự mềm não. Dù những đoạn văn nghiêm túc này có tệ như các nhà phê bình thấy hay tốt như những người đa cảm nhận định, thì ít nhất chúng cũng không truyền tải được điều gì theo kiểu một cái nhìn sáng tỏ hay một gợi ý táo bạo về bản chất đạo đức của con người. Những nhân vật nghiêm túc không nói cho ta biết điều gì về linh hồn con người. Nhưng những nhân vật hài hước thì có. Hãy lấy hầu như bất cứ điều gì ngẫu nhiên từ những bài diễn thuyết đáng ngưỡng mộ này của Dick Swiveller. Hãy chú ý, chẳng hạn, Dickens đã nắm bắt một cách tinh tế như thế nào một phẩm chất rất sâu sắc và nhạy cảm ở tận đáy lòng của kiểu người nhàn rỗi này. Ý tôi là thứ công lý trí tuệ khách quan kỳ lạ đó, nhờ đó mà gã phù phiếm nhìn sự vật như nó vốn là và thậm chí nhìn chính mình như mình vốn là; và đứng trên cả sự bực bội. Ông Swiveller, bạn còn nhớ đấy, hỏi cô hầu Marchioness liệu gia đình Brass có bao giờ nói về anh không; cô bé gật đầu đầy sống động. "'Có khen ngợi không?' ông Swiveller hỏi. Cử động cái đầu của cô hầu nhỏ thay đổi.... 'Nhưng cô ấy nói,' cô hầu nhỏ tiếp tục, 'rằng anh không đáng tin.' 'Chà, cô biết không, Marchioness,' ông Swiveller trầm ngâm nói, 'nhiều người, không hẳn là dân chuyên nghiệp, mà là những người buôn bán, đã có ý nghĩ đó. Người công dân ưu tú mà tôi đặt bia này cũng nghiêng hẳn về ý kiến đó.'"

Sự tự do triết học khỏi mọi oán giận này, tình yêu chân lý kỳ lạ dường như thực sự đến từ sự bất cần, là một quan sát tâm linh rất thực tế. Ngay cả giữa những kẻ nói dối cũng có hai loại, một loại tốt hơn vô cùng so với loại kia. Kẻ nói dối trung thực là người nói sự thật về những lời nói dối cũ của mình; người vào thứ Tư nói rằng: "Tôi đã nói một lời nói dối tuyệt vời vào thứ Hai". Anh ta giữ cho sự thật được lưu thông; không có phiên bản sự việc nào bị đình trệ trong anh ta và trở thành một bí mật độc ác. Anh ta không phải sống với những lời nói dối cũ; một sự gia đình kinh khủng. Ông Swiveller có thể đánh lừa người phục vụ về việc liệu anh có tiền để trả hay không; nhưng anh không đánh lừa bạn mình, và anh không tự đánh lừa chính mình về điểm đó. Anh nhận thức rõ như bất cứ ai về sự giả dối chồng chất trong vị thế của một quý ông, người mà do những khoản nợ nần khác nhau đã chặn đứng mọi con đường dẫn đến Strand, ngoại trừ một con đường, và người sắp chặn nốt con đường đó vào tối nay bằng một đôi găng tay. Anh chặn con đường bằng một đôi găng tay, nhưng anh không chặn tâm trí mình bằng một bí mật. Giao thông của sự thật vẫn được giữ mở thông suốt qua linh hồn anh.

Chính trong những nhân vật ngớ ngẩn này, chúng ta mới có thể tìm thấy rất nhiều gợi ý về tâm lý và đạo đức. Điều này không thể tìm thấy ở các nhân vật nghiêm túc, ngoại trừ một vài thử nghiệm sau này: có một chút gợi ý tâm lý và đạo đức như vậy ở những hình tượng như Gridley, Jasper, Bradley Headstone. Nhưng ít nhất trong những cuốn sách trước đó, như "Tiệm đồ cổ", các nhân vật nghiêm túc hay đạo đức không hề làm sáng tỏ đạo đức. Tôi vẫn duy trì khái quát này ngay cả khi đứng trước ngoại lệ rõ ràng là "Bài ca Giáng sinh" với bộ ba bóng ma giáo huấn. Bác ái chắc chắn là huy hoàng, vừa là một sự xa xỉ vừa là một nhu cầu; nhưng Dickens không đạt hiệu quả nhất khi ông rao giảng sự bác ái một cách nghiêm túc; ông đạt hiệu quả nhất khi ông rao giảng nó một cách ồn ào; khi ông rao giảng nó thông qua những nhân vật đồ sộ và những cảnh tượng sống động. Có thể nói rằng ông xuất sắc nhất không phải khi ông đang rao giảng về tình yêu con người của mình, mà là khi ông đang thực hành nó. Trong những trang viết nghiêm túc, ông bảo chúng ta hãy yêu thương con người; nhưng trong những trang viết điên cuồng, ông tạo ra những con người mà chúng ta có thể yêu thương. Bằng sự nghiêm túc, ông ra lệnh cho chúng ta yêu thương người lân cận. Bằng tranh biếm họa, ông làm cho chúng ta yêu thương họ.

Có một câu hỏi văn học kỳ lạ mà tôi tự hỏi tại sao không được đặt ra thường xuyên hơn trong văn học. Một tác giả có thể kể một sự thật đến mức nào mà không cần tự mình nhìn thấy nó? Có lẽ một ví dụ thực tế sẽ diễn đạt ý của tôi. Tôi đã từng nói chuyện với một quý bà rất thông minh về cuốn "Newcomes" của Thackeray. Chúng tôi đang nói về tính cách của bà Mackenzie, người nữ vận động viên, và giữa cuộc trò chuyện, quý bà đó nghiêng người về phía tôi và nói bằng giọng thấp, khàn, nhưng đầy nhấn mạnh: "Bà ta uống rượu. Thackeray không biết điều đó; nhưng bà ta uống rượu." Và thực sự đáng kinh ngạc là tia sáng trắng này rọi vào người nữ vận động viên, vào khí chất khủng khiếp của bà, vào sự lăng mạ đau đớn và sự lịch thiệp gần như còn đau đớn hơn của bà, vào tiếng la hét của bà nhưng không hề cởi mở hay giải thích được, vào tính khí của bà không hẳn là tính khí xấu mà là tính khí tham lam, khát máu, ăn thịt người không bao giờ thỏa mãn. Một nhà văn có thể vô tình chỉ ra một sự thật mà chính mình không biết đến mức nào? Nếu sự thật là một kế hoạch hoặc khuôn mẫu của những điều thực sự tồn tại, hay nói cách khác, nếu sự thật thực sự tồn tại bên ngoài chúng ta, hay nói cách khác, nếu sự thật tồn tại, thì nhà văn thường có thể để lộ một góc của nó mà chính họ tình cờ không hiểu, nhưng độc giả tình cờ lại hiểu được. Tác giả chỉ thấy hai đường thẳng; độc giả thấy nơi chúng gặp nhau và góc độ đó là gì. Tác giả chỉ thấy một cung hoặc một mảnh của đường cong; độc giả thấy kích thước của vòng tròn. Điều cuối cùng cần nói về Dickens, và đặc biệt là về những cuốn sách như "Tiệm đồ cổ", là chúng đầy rẫy những sự thật vô thức này. Độc giả bất cẩn có thể bỏ lỡ chúng. Tác giả bất cẩn gần như chắc chắn đã bỏ lỡ chúng. Nhưng từ đó có thể thu thập một ấn tượng về sự thật cuộc sống thực sự, một lợi ích gần như chưa biết đối với các nhà phê bình nghiêm túc của Dickens, một kho báu bị chôn vùi. Ở đây, chẳng hạn, có một ví dụ từ "Tiệm đồ cổ". Ý tôi là đoạn văn trong đó (bằng một nét thiên tài chói lọi) gã Chuckster hào hoa, một trong những vị thần Apollo Vinh quang mà ông Swiveller là Thủ lĩnh Vĩnh cửu, được làm cho nảy sinh một lòng căm thù gần như điên cuồng đối với Kit cứng nhắc, kiên nhẫn, tôn trọng và cần cù. Bây giờ, trong kế hoạch chính thức của câu chuyện, gã Chuckster là một kẻ ngốc, và Kit gần như là một anh hùng; ít nhất cậu là một cậu bé cao thượng. Tuy nhiên, một cách vô thức, Dickens đã khiến gã ngốc Chuckster nói điều gì đó gợi mở sâu sắc về vấn đề này. Khi nói về Kit, gã Chuckster sử dụng hai cụm từ đáng chú ý này; rằng Kit là "nhu nhược" và rằng cậu là "một kẻ hợm hĩnh". Bây giờ Kit thực sự là một hình ảnh rất tươi mới và nam tính về một cậu bé, vững vàng, tỉnh táo, hào hiệp, hợp lý, đầy đủ ba đức tính La Mã vĩ đại mà ông Belloc đã ca ngợi rất nhiều, đó là *virtus* (đức hạnh), *verecundia* (sự khiêm nhường) và *pietas* (lòng hiếu thảo). Cậu là một nghiên cứu đầy cảm thông nhưng vẫn thẳng thắn về kiểu người tốt nhất của tầng lớp đáng kính nhất trong tất cả các tầng lớp con người, những người nghèo đáng kính. Tất cả điều này là đúng; tất cả những gì Dickens thốt ra để ca ngợi Kit đều đúng; tuy nhiên, những lời khủng khiếp của Chuckster vẫn được viết trên bầu trời vĩnh cửu. Kit nhu nhược và Kit là một kẻ hợm hĩnh. Phẩm giá tự nhiên của cậu bao gồm và một phần bị làm hỏng bởi sự phục tùng bản năng đó đối với tầng lớp chủ sử dụng lao động, vốn là điểm yếu dễ chịu của toàn bộ nền dân chủ Anh, điều đã ngăn cản họ thực hiện bất kỳ cuộc cách mạng nào trong hai trăm năm qua. Kit sẽ không phục vụ bất kỳ kẻ ác nào vì tiền, nhưng cậu sẽ phục vụ bất kỳ người tốt vừa phải nào và số tiền đó sẽ mang lại một phẩm giá và tính quyết đoán nhất định cho lòng tốt. Tất cả điều này là căn bệnh phổ biến của nước Anh, đi cùng với những đức tính phổ biến của nước Anh là sự hòa đồng, sự gần gũi, lòng khoan dung và khiếu hài hước mạnh mẽ, niềm hy vọng và sự thèm khát to lớn đối với hạnh phúc ăn đong. Cảnh Kit đưa gia đình đến rạp hát là một tượng đài về những phẩm chất đồ sộ của sự hưởng thụ kiểu Anh xưa. Nếu những gì chúng ta muốn là nước Anh Vui vẻ, các nhà khảo cổ học của chúng ta không nên hồi sinh cột Maypole hay những vũ công Morris; họ nên hồi sinh rạp xiếc của Astley và Sadler's Wells, rạp xiếc cổ kính trang nghiêm, vở kịch câm ngu ngốc cũ kỹ, và tất cả mùn cưa cùng những quả cam. Về tất cả sức mạnh và niềm vui này ở người nghèo, Kit là một biểu tượng huy hoàng và cuối cùng. Nhưng giữa tất cả đức hạnh nam tính và kiểu Anh của mình, cậu có nét yếu đuối này là sự nhu nhược, hay sự chấp nhận các thế lực hiện hữu. Đó là một nét chạm hợp lý; đó là một sự thật thực sự về Kit. Nhưng Dickens không biết điều đó. Gã Chuckster thì biết.

Các câu chuyện của Dickens nhìn chung có sự thống nhất nghệ thuật hơn là vẻ ngoài thoạt nhìn. Đó là sự thôi thúc tức thời của một nhà phê bình hiện đại khi gạt bỏ chúng như những cuốn sổ lưu niệm vô tổ chức với những mẩu tin rất rực rỡ. Nhưng điều này không hoàn toàn đúng như vẻ ngoài của nó. Trong một cuốn tiểu thuyết của Dickens, thường không có sự thống nhất cụ thể nào về cấu trúc; nhưng thường có sự thống nhất đáng kể về tình cảm và bầu không khí. Mọi thứ có thể không liên quan, nhưng không hiểu sao lại không lạc lõng. Toàn bộ cuốn sách được viết một cách bất cẩn; nhưng toàn bộ cuốn sách thường được viết trong một tâm trạng. Để lấy một ví dụ thô sơ từ các nghệ thuật khác, ta có thể nói rằng không có nhiều sự thống nhất về hình thức, nhưng có nhiều sự thống nhất về màu sắc. Trong hầu hết các tiểu thuyết, điều này có thể được nhìn thấy. "Nicholas Nickleby", như tôi đã nhận xét, đầy ắp một sự tươi mới nào đó, một sự tò mò nhẹ nhàng và cởi mở, tỏa ra từ hình ảnh chàng trai trẻ đang đi dọc những con đường Yorkshire dưới ánh mặt trời. Do đó, các nhân vật hài hước mà chàng gặp phải là những nhân vật hài hước cùng tông điệu; họ là một nhóm diễn viên lưu động, những kẻ lang băm và những kẻ giả tạo, nhưng quá nhân đạo để có thể gọi là những kẻ lừa đảo. Theo cách tương tự, câu chuyện trung tâm của "Oliver Twist" rất ảm đạm; và do đó ngay cả nhân vật hài hước của nó cũng gần như ảm đạm; ít nhất gã cũng quá xấu xí để có thể chỉ đơn thuần là buồn cười. Ông Bumble theo một vài cách là một kẻ kỳ quặc đáng sợ; khuôn mặt sung huyết của ông gợi nhớ đến "khuôn mặt Cherubimme đỏ như lửa", thứ đã thêm sự kinh hoàng cho chiều cao và vóc dáng của nhân vật Sompnour của Chaucer. Trong cả hai trường hợp này, ngay cả những nhân vật ồn ào và lố bịch cũng hơi nhuốm màu sắc của toàn bộ câu chuyện. Nhưng phẩm chất bị lãng quên này của Dickens chắc chắn có thể thấy rõ nhất trong "Tiệm đồ cổ".

Bản thân tiệm đồ cổ là một đống lộn xộn của những thứ kỳ dị và nham hiểm, những vũ khí kỳ lạ, những vật trang trí vặn vẹo và quỷ quái. Các nhân vật hài hước trong cuốn sách đều giống như những hình ảnh được mua trong một tiệm đồ cổ. Quilp có thể là một tượng đầu thú. Gã có thể là một loại tay nắm cửa quỷ quái nào đó, bị rơi xuống và bò lổm ngổm trên vỉa hè. Điều tương tự cũng áp dụng cho sự cứng nhắc nham hiểm và thực sự đáng sợ của Sally Brass. Bà ta giống như một hình nhân cũ kỹ trố mắt được cắt ra từ gỗ. Sampson Brass, anh trai bà, một lần nữa lại là một kẻ kỳ dị theo cách khá phi nhân tính đó; gã đặc biệt là chính mình khi xuất hiện với chiếc kính râm che mắt. Về tất cả nhóm nhân vật xấu xa này trong "Tiệm đồ cổ" có một loại ma quái. Trong bầu không khí này cũng có một năng lượng phi thường của sự mỉa mai và tiếng cười. Cảnh Sampson Brass soạn thảo mô tả về Quilp, giả định rằng gã đã chết, đạt đến đỉnh cao của niềm vui quỷ quái. "Chúng ta sẽ không nói là quá vòng kiềng, bà Jiniwin," gã nói về đôi chân của bạn mình, "chúng ta sẽ giới hạn ở mức vòng kiềng. Gã đã đi rồi, các bạn của tôi, nơi mà đôi chân của gã sẽ không bao giờ bị chất vấn." Họ tiếp tục thảo luận về cái mũi của gã, và bà Jiniwin nghiêng về quan điểm rằng nó bẹt. "Aquiline (mũi khoằm), đồ phù thủy! Aquiline," gã Quilp hét lên, thò đầu vào và đấm vào mũi mình. Không có gì tốt hơn trong toàn bộ sự bùng nổ tàn bạo của nhân vật đó hơn cử chỉ mà Quilp tự đấm vào mặt mình bằng chính nắm đấm của mình. Đó thực sự là một biểu tượng hoàn hảo; vì Quilp luôn tự chiến đấu với chính mình vì thiếu bất cứ ai khác. Gã là năng lượng, và năng lượng tự thân nó luôn mang tính tự sát; gã là năng lượng nguyên thủy đó, thứ xé nát và tự hủy diệt chính mình.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 19 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.