Không thể không đề cập đến một bài phê bình về Master Humphrey’s Clock trong bất kỳ công trình khảo cứu nào về Dickens, mặc dù đây không phải là tác phẩm mà những người ngưỡng mộ ông thường hay tán dương; thậm chí, có lẽ đây gần như là tác phẩm duy nhất mà chính ông cũng chẳng hề muốn tán dương. Ít nhất thì xét trên phương diện một thành tựu của Dickens, nó không mấy quan trọng. Nhưng xét trên phương diện một mẫu hình tiêu biểu của Dickens, nó lại mang một tầm quan trọng vô cùng đặc biệt. Chính cái thực tế là nó phần lớn bằng phẳng và đơn điệu hơn hầu hết các sáng tác khác của ông, đã làm cho chúng ta nhận ra, một cách tự nhiên, rằng những sáng tác kia thường nổi bật trên cái nền bằng phẳng và đơn điệu đến thế nào. Cuốn sách này chính là hậu cảnh trong tâm trí ông. Nó là nền tảng tối thiểu, là phần cốt lõi luôn tồn tại của ông. Trong tất cả những gì ông từng viết, chỉ riêng tác phẩm này cho thấy ông cảm thấy thế nào khi không viết. Dickens có thể đã viết nó trong lúc ngủ. Nghĩa là, nó được viết bởi một Dickens uể oải, một Dickens bán tự động, một Dickens đang mơ màng và lạc lối; nhưng dẫu sao, nó vẫn được viết bởi một Dickens kiên định.
Nhưng chân lý này chỉ có thể được làm sáng tỏ bằng cách bắt đầu từ gốc rễ của vấn đề. Nicholas Nickleby vừa mới hoàn thành, hay nói đúng hơn, vừa khẳng định sự nổi tiếng của tác giả trẻ tuổi này; dù Pickwick có tuyệt vời đến đâu đi chăng nữa, nó cũng chỉ có thể là một hiện tượng nhất thời; Oliver Twist thì đầy sức mạnh nhưng lại đau thương; chính Nicholas Nickleby đã chứng minh rằng người đàn ông này là một nguồn lực sáng tạo to lớn mà người ta có thể kỳ vọng nhiều hơn, kỳ vọng tất cả mọi thứ. Các nhà xuất bản của ông, Chapman và Hall, dường như đã thực hiện một bước đi tại thời điểm này mà hầu hết các nhà xuất bản sớm muộn gì cũng thực hiện với một người thành công một nửa đang trên đà thành công trọn vẹn. Thay vì yêu cầu ông viết một thứ gì đó cụ thể, họ yêu cầu ông viết bất cứ thứ gì. Họ khiến ông, có thể nói như vậy, trở thành biên tập viên cho chính các tác phẩm của mình. Và quả thực, ông xuất hiện với tư cách là biên tập viên cho chính các tác phẩm của mình; bởi vì thứ tiếp theo mà ông định đặt tên mình lên không phải là một cuốn tiểu thuyết, mà về mặt thực tế, là một tạp chí. Tuy nhiên, mặc dù là một tạp chí, nó hoàn toàn do chính ông viết; trên thực tế, các nhà xuất bản muốn tạo ra một loại Dickens Miscellany (Tạp chí tổng hợp của Dickens), theo nghĩa đen hơn nhiều so với cách chúng ta nói về Bentley Miscellany. Dickens hoàn toàn không hề có ý phản đối một công việc như vậy; bởi vì càng được viết tạp nham, ông càng cảm thấy thích thú. Và quả thực, thí nghiệm ban đầu này của ông có rất nhiều điểm tương đồng với những trải nghiệm sau này khi ông là biên tập viên của hai tạp chí nổi tiếng. Biên tập viên của Master Humphrey’s Clock là một kiểu mẫu hoặc tiền thân của biên tập viên tờ Household Words và All the Year Round. Vẫn là cảm giác thoải mái tuyệt đối đó trong bầu không khí của những câu chuyện phiếm vô tận. Đó là lợi thế to lớn mà một thiên tài viết lách tốt nhất theo kiểu vụn vặt và từng phân đoạn đã có được. Sự toàn quyền của biên tập viên đã giúp ích cho những nét lập dị của tác giả. Ông có thể tự bào chữa cho tất cả những thiếu sót của chính mình. Ông có thể bắt đầu một cuốn tiểu thuyết, thấy chán nó, rồi biến nó thành một truyện ngắn. Ông có thể bắt đầu một truyện ngắn, cảm thấy yêu thích nó, rồi biến nó thành một tiểu thuyết. Như vậy, vào thời kỳ của tờ Household Words, ông có thể khởi đầu một kế hoạch truyện lớn, như Somebody’s Luggage hoặc Seven Poor Travellers, rồi sau khi viết xong một hoặc hai câu chuyện, ông lại ném phần còn lại cho các đồng nghiệp. Ngược lại, vào thời của Master Humphrey’s Clock, ông có thể bắt đầu một cuộc phiêu lưu nhỏ của Master Humphrey rồi lại thấy mình không thể dừng lại được. Tôi nghĩ khá rõ ràng (dù chỉ từ bằng chứng đạo đức, thứ mà một số người gọi là đọc giữa những dòng chữ) rằng ban đầu ông định kể nhiều câu chuyện riêng biệt về những chuyến đi lang thang của Master Humphrey ở London, trong đó chỉ có một câu chuyện, và là một câu chuyện ngắn, liên quan đến một cô bé trên đường về nhà. Thật may mắn cho chúng ta là cô bé đó có một người ông, và người ông đó có một cửa hiệu đồ cổ, đồng thời có một người cháu trai, và người cháu trai đó lại có một người bạn hoàn toàn chẳng liên quan gì mà người đời và các thiên thần gọi là Richard Swiveller. Một khi đã bước vào xã hội của Swiveller, việc Dickens ở lại đó suốt cả một cuốn sách cũng không có gì là lạ. Tuy nhiên, điểm cốt yếu đối với chúng ta ở đây là Master Humphrey’s Clock đã bị dừng lại bởi quy mô và năng lượng của thứ mà nó đã sinh ra. Nó chết ngay khi vừa được sinh ra.
Tuy nhiên, có một tình tiết khác, ngay cả trong dư luận bình thường, khiến cho tuyển tập này trở nên quan trọng, bên cạnh cuốn tiểu thuyết vĩ đại được sinh ra từ đó. Ý tôi là độc giả bình thường có thể nhớ một điều lớn lao về Master Humphrey’s Clock, bên cạnh việc nó là khung sườn cho The Old Curiosity Shop. Họ nhớ rằng ngài Pickwick và gia đình Weller đã sống lại từ cõi chết. Dickens làm cho Samuel Pickwick trở thành thành viên của Hội Master Humphrey’s Clock; và ông thiết lập một hội tương tự ở dưới bếp với tên gọi Mr. Weller’s Watch.
Trước khi cân nhắc câu hỏi liệu Dickens có sáng suốt khi làm điều này hay không, cần phải lưu ý rằng thật lạ lùng khi đây là nơi duy nhất ông làm như vậy. Người ta cứ ngỡ rằng Dickens chính là người có thể đưa các nhân vật cũ vào những câu chuyện mới một cách tự nhiên nhất. Trên thực tế, Dickens lại gần như là người duy nhất không bao giờ làm điều đó. Điều này dường như tự nhiên đối với ông vì hai lý do; thứ nhất, các nhân vật của ông rất giá trị đối với ông, và thứ hai, chúng không mấy giá trị đối với những câu chuyện cụ thể của ông. Họ thân thương với ông, và họ cũng thân thương với chúng ta; nhưng thực sự thì họ cũng có thể xuất hiện (trong chừng mực hợp lý) ở bối cảnh này hay bối cảnh khác mà chẳng hề hấn gì. Tôi chắc rằng chúng ta sẽ rất vui mừng nếu được gặp ngài Mantalini trong câu chuyện Dombey and Son. Và chắc chắn sự vắng mặt của ông ta trong cốt truyện Nicholas Nickleby cũng chẳng làm người ta nhớ nhung gì mấy. “Ta là một người cha giàu tình cảm,” Dickens nói, “đối với tất cả những đứa con của trí tưởng tượng của ta; nhưng giống như bao bậc cha mẹ khác, trong thâm tâm ta có một đứa con được ưu ái nhất; và tên nó là David Copperfield.” Tuy nhiên, dù trái tim ông chắc hẳn đã nhiều lần khao khát tìm về những đứa con của trí tưởng tượng mà câu chuyện của chúng đã kể xong, ông không bao giờ đụng đến một ai trong số họ dù chỉ bằng ngòi bút. Các nhân vật trong David Copperfield, cũng như trong tất cả các tác phẩm khác, đều đã chết đối với ông sau khi ông hoàn thành cuốn sách; nếu ông yêu thương chúng như những đứa trẻ, thì đó là những đứa trẻ đã chết và đã được thánh hóa. Thật là một phép thử kỳ lạ về sức mạnh và thậm chí là sự dè dặt nằm dưới vẻ ngoài sôi nổi của Dickens, khi ông không bao giờ nhượng bộ trước chính sự thiếu thận trọng hay hành động ủy mị mà đáng lẽ ra phải là tự nhiên nhất đối với cảm xúc và nghệ thuật của ông. Hay nói đúng hơn là ông chưa bao giờ nhượng bộ trước điều đó ngoại trừ ở đây, trong trường hợp duy nhất này; trường hợp của Master Humphrey’s Clock.
Và phải nhớ rằng gần như tất cả những người khác đều nhượng bộ trước điều đó. Đặc biệt là những nhà văn thường được coi là vượt trội hơn Dickens về nghệ thuật, sự chính xác và tính kết nối chặt chẽ với thực tế. Thackeray đắm chìm trong đó; Anthony Trollope sống nhờ nó. Những nghệ sĩ hiện đại tự hào nhất về sự tách biệt và thống nhất của một tác phẩm nghệ thuật cũng thường xuyên nuông chiều bản thân trong điều đó; ví dụ, Stevenson đã hé lộ thoáng qua về Alan Breck trong The Master of Ballantrae, và định hé lộ về The Master of Ballantrae trong một câu chuyện khác chưa được viết có tên The Rising Sun. Thói quen sửa đổi các nhân vật cũ mạnh mẽ đến mức ở Thackeray, Vanity Fair, Pendennis, The Newcomes và Philip theo một nghĩa nào đó đều là một cuốn tiểu thuyết duy nhất. Chắc chắn là đôi khi độc giả quên mất mình đang đọc cuốn nào. Sau đó, họ không thể nhớ liệu mô tả hay nhất về bộ ria mép đỏ của ngài Steyne hay những câu đùa thô lỗ của ngài Wagg xuất hiện trong Vanity Fair hay Pendennis; họ không thể nhớ liệu cuộc đối thoại yêu thích của mình giữa ông bà Pendennis xảy ra trong The Newcomes hay Philip. Bất cứ khi nào hai nhân vật của Thackeray trong hai cuốn tiểu thuyết của Thackeray có khả năng cùng tồn tại, Thackeray đều thích kết nối họ. Ông làm cho ngài Pendennis gật đầu chào bác sĩ Firmin, và Đại tá Newcome mời Thiếu tá Dobbin đi ăn tối. Bất cứ khi nào hai nhân vật không thể cùng tồn tại, ông lại cất công biến người này thành tổ tiên xa xưa của người kia. Như vậy, ông đã tạo ra dòng họ Warrington vĩ đại chỉ để kết nối một nhà báo Bohemian “râu xanh” với dòng máu của Henry Esmond. Thật không thể hình dung nổi Dickens lại duy trì sự kết nối phức tạp này giữa tất cả các nhân vật và tất cả các cuốn sách của mình, đặc biệt là xuyên suốt thời đại. Sẽ là một cú sốc nếu chúng ta biết từ Dickens rằng Thiếu tá Bagstock là cháu trai của ngài Chester. Càng khó tưởng tượng hơn khi Dickens thực hiện một biên niên sử gia đình có hệ thống như cách mà Trollope đã làm ở một khía cạnh nào đó. Phải có lý do cho một nghịch lý như vậy; bởi bản thân nó là một điều rất kỳ lạ. Những nhà văn viết cẩn thận luôn đưa vào, có thể nói là, những lời bạt và phụ lục cho những bức chân dung đã hoàn thiện của mình; còn người đàn ông đã vẽ nên những bức chân dung lộng lẫy và phô trương nhưng lại khiếm khuyết thì không bao giờ cố gắng chỉnh sửa chúng. Hay nói đúng hơn (chúng ta có thể nhắc lại), ông đã cố gắng một lần, và rồi ông thất bại.
Lý do, tôi nghĩ, nằm ở chính thiên tài sáng tạo của Dickens. Đứa trẻ mà ông sinh ra từ tâm hồn mình đã rời bỏ ông khi thời hạn kết thúc như một đứa trẻ thực sự sinh ra từ cơ thể. Nó độc lập với ông, như một đứa trẻ độc lập với cha mẹ mình. Nó đã chết đối với ông ngay cả khi nó trở nên sống động. Khi Thackeray nghiên cứu Pendennis hay ngài Steyne, ông đang nghiên cứu một thứ gì đó bên ngoài bản thân mình, và do đó, một thứ gì đó có thể đến gần hơn và gần hơn nữa. Nhưng khi Dickens tạo ra Sam Weller hay Pickwick, ông đang tạo ra một thứ gì đó từng nằm bên trong mình và do đó, một khi đã được tạo ra, nó chỉ có thể đi xa hơn và xa hơn nữa. Có vẻ lạ khi nói về những nhân vật đáng cười như vậy và về một tác giả hoạt bát như thế, nhưng tôi nói điều đó một cách rất nghiêm túc; tôi nghĩ rằng có thể đã nảy sinh giữa Dickens và các nhân vật của mình sự e dè kỳ lạ và gần như siêu nhiên thường nảy sinh giữa cha mẹ và con cái; bởi vì họ quá gần gũi với nhau để có thể cởi mở với nhau. Quá nhiều cảm xúc nóng bỏng và cao trào đã được đổ vào việc tạo nên một trong những nhân vật vĩ đại của ông khiến ông không thể nào nói chuyện với nó thêm lần nữa mà không cảm thấy bối rối. Đây là điều mà một số kẻ ngốc gọi là sự thay đổi thất thường; nhưng đó không phải là cái chết của cảm xúc, mà đúng hơn là sự duy trì đáng sợ của nó; sự e dè này là con dấu cuối cùng của tình cảm mạnh mẽ; sự lạnh lùng này là một sự kiên định vĩnh cửu.
Trường hợp duy nhất mà Dickens phá vỡ quy tắc của mình không phải là một thành công để có thể cám dỗ ông thử lại lần nữa trong bất kỳ trường hợp nào.
Có một sự yếu kém theo đúng nghĩa đen trong sự xuất hiện trở lại cụ thể này của Samuel Pickwick và Samuel Weller. Trong Pickwick Papers nguyên bản, Dickens đã xoay xở với sự tinh tế và sống động đáng kinh ngạc để gợi ý một sự cứng cỏi và tinh thần cơ bản nào đó ở người quý ông già đẫy đà và tự mãn đó. Ngài Pickwick là một người đàn ông hiền lành, một người đàn ông đáng kính, một người đàn ông điềm đạm; nhưng ông dứt khoát là một người đàn ông. Ông có thể tố cáo kẻ thù của mình và chiến đấu vì chiếc mũ ngủ của mình. Ông béo; nhưng ông có xương sống. Trong Master Humphrey’s Clock, cái xương sống đó dường như bằng cách nào đó đã bị gãy; bản tính tốt của ông dường như mềm yếu thay vì tỉnh táo. Ông trào ra từ trái tim nhân hậu của mình; thay vì coi một trái tim nhân hậu là điều hiển nhiên như một phần trong nội thất của bất kỳ quý ông tử tế nào như vị Pickwick cũ và mạnh mẽ hơn đã làm. Sự thật là, tôi nghĩ, ngài Pickwick khi ở trạng thái nghỉ ngơi hoàn toàn đã đánh mất một phần ý nghĩa tồn tại của mình. Phẩm chất khiến Pickwick Papers trở thành một trong những câu chuyện cổ tích nhân loại vĩ đại nhất là phẩm chất mà tất cả các câu chuyện cổ tích vĩ đại đều sở hữu, và nó tách biệt chúng khỏi hầu hết các tác phẩm hiện đại. Một tiểu thuyết gia hiện đại thường cố gắng làm cho câu chuyện của mình trở nên thú vị bằng cách làm cho nhân vật chính trở nên kỳ quặc. Những cuốn sách hiện đại điển hình nhất là những cuốn mà nhân vật trung tâm là một trường hợp ngoại lệ, một kẻ tàn tật, một cô gái điếm, một kẻ điên, một kẻ lừa đảo, hoặc một người có tính khí lệch lạc nhất. Những câu chuyện như vậy, chẳng hạn, là Sir Richard Calmady, Dodo, Quisante, La Bête Humaine, thậm chí cả The Egoist. Nhưng trong một câu chuyện cổ tích, cậu bé nhìn thấy tất cả những điều kỳ diệu của xứ sở thần tiên vì cậu là một cậu bé bình thường. Tương tự như vậy, ngài Samuel Pickwick nhìn thấy một nước Anh phi thường vì ông là một quý ông già bình thường. Ông không nhìn mọi thứ qua cặp kính hồng của người lạc quan hiện đại hay cặp kính ám khói xanh của người bi quan; ông nhìn nó qua những thấu kính pha lê của sự ngây thơ của chính mình. Người ta phải nhìn thế giới rõ ràng ngay cả khi muốn nhìn thấy chất thơ hoang dã nhất của nó. Người ta phải nhìn nó một cách tỉnh táo ngay cả khi muốn thấy rằng nó điên rồ.
Ngài Pickwick, khi đó, được làm nổi bật trên nền của sự tốt bụng nặng nề và cuộc sống câu lạc bộ yên tĩnh, dường như không phải là hình tượng anh hùng giống như ngài Pickwick được làm nổi bật trên nền của những cảnh sát chiến đấu ở Ipswich hay những đám đông gầm rú ở Eatanswill. Về sự thoái hóa của nhà Weller, mặc dù các nhà phê bình thường cho là như vậy, tôi không chắc lắm. Một số điều được nói trong cuộc tụ họp hài hước xung quanh Mr. Weller’s Watch thực sự rất nhân văn, đáng cười và hoàn toàn theo phong cách cũ. Đặc biệt, tôi nghĩ, sự ám chỉ mơ hồ và đáng sợ của ông già Weller khi ông nhắc nhở đứa cháu nhỏ của mình về những lỗi lầm của nó dưới hình ảnh hoặc phép ẩn dụ rằng đó là lỗi lầm của một cậu bé khác, thực sự mang phong cách cả về sự mỉa mai lẫn tính gia đình của các tầng lớp nghèo khó. Sam cũng nói một hoặc hai điều thực sự xứng đáng với chính mình. Chúng ta cảm thấy gần như thể Sam là một người đàn ông sống động, và không thể xuất hiện trong chốc lát mà không gây cười.
Các yếu tố khác trong cấu tạo của Master Humphrey’s Clock cũng nằm dưới cùng một nghịch lý mà tôi đã áp dụng cho toàn bộ tác phẩm. Mặc dù không quá quan trọng trong văn học, nhưng chúng lại khá quan trọng trong phê bình. Chúng cho chúng ta thấy rõ hơn bất cứ điều gì khác xu hướng vô thức của Dickens, chất liệu tạo nên chính những giấc mơ của ông. Nếu ông tạo ra những câu chuyện để tự giải trí khi nửa tỉnh nửa mê (như tôi tin chắc là ông đã làm) thì chúng sẽ chính là những câu chuyện như thế này. Đó sẽ là những truyền thuyết ma quái về những ngóc ngách của London, những tiếng vọng của tình yêu và tiếng cười cũ từ các quán rượu hoặc các Inns of Court. Theo một nghĩa nào đó, người ta cũng có thể nói rằng những câu chuyện này là những điều vĩ đại "đáng lẽ đã có thể xảy ra" của Dickens. Chúng chủ yếu là những thiết kế mà ông lấp đầy ở đây một cách sơ sài và không thỏa đáng, nhưng điều mà ông có thể đã lấp đầy bằng những màu sắc rực rỡ và khó tin nhất của chính mình. Chẳng hạn, không gì có thể gần gũi với trái tim của Dickens hơn khái niệm Gargantuan vĩ đại của ông về Gog và Magog kể cho nhau nghe những truyền thuyết London suốt đêm dài. Hai người khổng lồ đó có thể đã đứng ở hai bên của một thành phố vĩ đại mới do ông phát minh ra, tràn ngập những nhân vật kỳ ảo và ồn ào với những sự kiện mới. Nhưng thực tế thì, hai người khổng lồ đó đứng cô độc trong một vùng hoang dã, canh giữ hai bên một cánh cổng không dẫn đến đâu cả.