Ba bài viết về ngày Chủ nhật mà tôi nhắc đến, trong văn học Anh, gần như là những biểu hiện rõ nét cuối cùng về chuẩn mực đạo đức cổ xưa vẫn còn tồn tại ở người Anh. Người ta vẫn thường khẳng định rằng Thanh giáo đã du nhập vào từ thế kỷ XVII và thấm đẫm, hòa quyện hoàn toàn vào người Anh. Ngày nay, người ta không ngớt lời nói rằng chúng ta là một dân tộc mang tư tưởng Thanh giáo đến mức không thể cứu chữa. Cá nhân tôi thì lại nghi ngờ điều này. Tôi không phủ nhận rằng phái Thanh giáo đã khuất phục và đè bẹp người Anh; nhưng tôi không nghĩ rằng họ đã từng thay đổi được bản chất của dân tộc này.
Nỗi nghi ngờ của tôi chủ yếu xuất phát từ ba sự kiện lịch sử. Thứ nhất, nước Anh chưa bao giờ đậm đà và đặc trưng bản sắc Anh quốc như trong thời đại của Shakespeare, trước khi những người Thanh giáo xuất hiện. Thứ hai, kể từ khi họ xuất hiện, luôn tồn tại một dòng chảy xuyên suốt những nhân vật lỗi lạc, điển hình của nước Anh, những người thuộc về truyền thống Shakespeare chứ không phải truyền thống Thanh giáo; Dryden, Johnson, Wilkes, Fox, Nelson, họ đâu phải là người Thanh giáo. Và thứ ba, sự trỗi dậy thực sự của một nền đạo đức mới mẻ, lạnh lẽo và hẹp hòi về những vấn đề này, theo tôi, đã xảy ra vào thời Nữ hoàng Victoria, chứ không phải thời Nữ hoàng Elizabeth. Xét cho cùng, có lẽ các sử gia tương lai sẽ nhận định rằng phái Thanh giáo chỉ thực sự đắc thắng vào thế kỷ XX, và rằng Dickens chính là tiếng khóc cuối cùng của một nước Anh Vui vẻ xưa kia.
Hơn nữa, đối với những tác phẩm bổ sung, vụn vặt và thậm chí là kém cỏi hơn này của Dickens, còn có một giá trị và sức hút khác mà tất cả những người hâm mộ Dickens đều thấu hiểu; một điều, theo một cách nào đó, không dành cho những kẻ ngoại đạo. Tất cả những ai yêu mến Dickens đều có một cảm giác kỳ lạ rằng ông thực sự là một kho tàng vô tận. Chính sự vô tận diệu kỳ này đã tách biệt ông ngay cả với những nghệ sĩ lãng mạn mạnh mẽ và lành mạnh nhất của thế hệ sau này—ví dụ như Stevenson. Tôi đã đọc Đảo giấu vàng hai mươi lần; dẫu vậy, tôi đã thấu hiểu nó. Nhưng tôi thực sự không cảm thấy mình đã thấu hiểu hết Pickwick; tôi không hẳn là đọc nó hai mươi lần, mà là nghiền ngẫm trong đó cả triệu lần; và dường như lúc nào tôi cũng khám phá ra điều gì đó mới mẻ.
Những tín đồ chân chính như chúng tôi nhìn nhau và thấu hiểu; phải, bậc thầy của chúng tôi là một phù thủy. Tôi tin rằng những cuốn sách ấy là thực thể sống; tôi tin rằng những chiếc lá vẫn đang mọc trong đó, như lá cây mọc trên cành. Tôi tin rằng thư viện tiên cảnh này đang nảy nở và sinh sôi như một khu rừng cổ tích: nhưng thế giới đang lắng nghe chúng ta, nên chúng ta sẽ phải đặt tay lên miệng mình thôi.