Việc đặt tựa đề A Tale of Two Cities (Câu chuyện về hai thành phố) cho tác phẩm này hoàn toàn không phải là một sự lựa chọn sai lầm, bởi nó là ví dụ tiêu biểu cho ngòi bút văn chương của Dickens. Đây cũng là điểm tiếp xúc điển hình nhất của ông với những lý tưởng dân sự của châu Âu. Tất cả những câu chuyện khác của ông đều chỉ là câu chuyện của một thành phố duy nhất. Dickens về bản chất là một "Cockney" (người London chính gốc); dù danh xưng ấy đã bị hiểu sai một cách vô lý thành kẻ vô lại. Theo nghĩa gốc cổ xưa và theo các thành ngữ truyền miệng, một người Cockney là người sinh ra trong phạm vi có thể nghe thấy tiếng chuông nhà thờ Bow. Nói cách khác, đó là người sinh ra trong sự bao bọc trực tiếp của một nền văn minh cao cả và tôn giáo vĩnh hằng. Shakespeare, giữa chốn rừng thiêng kỳ ảo, cũng có những khoảnh khắc quay ngoắt lại đầy kinh ngạc để khẳng định lý tưởng Cockney mới là lý tưởng đích thực. Để trêu đùa, để phản kháng, hay chỉ vì một mối tình mùa hè hờ hững hoặc một nỗi căm ghét mùa hè còn hờ hững hơn thế, người ta tìm đến khu rừng Arden rối rắm cũng là điều hay. Thật tốt cho những ai đang ốm tương tư hoặc đau khổ vì thiếu vắng tình yêu, những ai chán chường thói đời chốn cung đình hay thậm chí chán cả sự khôn ngoan của nó, khi họ tìm đường lánh mình vào chốn hoàng hôn lấp lánh nơi rừng sâu. Thế nhưng, chính tại nơi ấy, Shakespeare lại đưa ra một trong những khẳng định táo bạo và chấn động nhất về sự thật. Đó là một trong những khoảnh khắc hiếm hoi và vĩ đại đến mức ta có thể hình dung thấy dòng chỉ dẫn trên sân khấu rằng: "Shakespeare xuất hiện". Ông thừa nhận rằng với những kẻ chán ngán cung đình, những kẻ ngán ngẩm thị thành, thì chốn rừng sâu chính là nơi khôn ngoan nhất, và ông đã ca ngợi nó bằng tất cả niềm say đắm thuần khiết nhất của thi ca. Nhưng khi một người bất chợt bước vào "chuyến dã ngoại thiên đường" ấy – một người không chán ghét thành thị, mà chỉ chán ghét cảnh đói nghèo; một người không mệt mỏi vì chốn cung đình, mà chỉ mệt mỏi vì những bước chân hành khất – thì Shakespeare lại để tiếng lòng mình lên tiếng với một sự chân thành chấn động, cất lời ca ngợi nền văn minh nhân bản thiết thực:
Nếu đã từng có ngày vui phơi phới,
Nếu đã từng ngồi dự tiệc người sang,
Nếu đã từng nghe chuông nhà thờ vọng lại,
Nếu đã từng lau nước mắt trên hàng mi,
Hay hiểu thế nào là xót thương và được xót thương.
Trong tác phẩm của Shakespeare, không gì tinh tế hơn hình ảnh những kẻ giàu sang giả vờ sống cảnh lầm than nơi đồng quê, để rồi một kẻ thực sự đói khát xuất hiện, gươm cầm trong tay, cất lời ca ngợi chốn thị thành. "Nếu đã từng nghe chuông nhà thờ vọng lại"; nếu bạn đã từng ở trong phạm vi tiếng chuông Bow; nếu bạn đã từng đủ hạnh phúc và kiêu hãnh để tự gọi mình là một người Cockney.
Chúng ta luôn phải ghi nhớ sự khác biệt này khi nói về Dickens. Dickens chính là một người Cockney vĩ đại, vừa bi kịch vừa hài hước, kẻ đột ngột bước vào bữa tiệc Arcadian của giới mỹ học mà nói rằng: "Thôi đừng ăn nữa", và bảo họ rằng họ sẽ không được ăn "cho đến khi cơn đói được thỏa mãn". Nếu có điều gì mà ông bản năng ủng hộ, đó hẳn là sự mở rộng của đô thị, bởi với ông, đó đồng nghĩa với sự lan tỏa của văn minh. Và chúng ta (tôi hy vọng vậy) cũng đều nên ủng hộ sự mở rộng của đô thị nếu nó thực sự mang ý nghĩa lan tỏa văn minh. Sự phản đối đối với việc mở rộng các vùng ngoại ô hiện đại kiểu Manchester hay Birmingham đơn giản nằm ở chỗ, những vùng ngoại ô như thế còn man di hơn bất kỳ ngôi làng nào ở châu Âu. Và hơn nữa, nếu có điều gì mà Dickens chắc chắn ghét bỏ, thì đó chính là cách nhìn nhận thiên nhiên như một màn trình diễn kịch nghệ – một thứ phông màn vẽ vời đã trở thành dấu ấn chung trong văn hóa của giới thượng lưu. Mặc dù có nhiều bức tranh mô tả phong cảnh tự nhiên tuyệt đẹp, đặc biệt là dọc theo những con đường nước Anh, nhưng nhìn chung, ông hoàn toàn đứng về phía đô thị. Ông đứng về phía những bức tường gạch vữa. Ông là một người dân thành thị; và xét cho cùng, công dân (citizen) nghĩa là người của thành phố. Sức mạnh của ông, sau tất cả, nằm ở việc ông là một người thành phố. Nhưng cũng sau tất cả, điểm yếu của ông, điểm yếu tai hại của ông, chính là việc ông chỉ là người của một thành phố duy nhất.
Trên thực tế, ông chưa bao giờ đi quá xa những nơi như Chatham và London. Ông quả thực có đi du lịch lục địa; nhưng chắc hẳn chẳng ai có chuyến đi hời hợt như ông. Ông còn hời hợt hơn cả những du khách tầm thường và nhỏ bé nhất. Ông đi khắp châu Âu trên những chiếc cà kheo; ông chẳng bao giờ chạm chân xuống đất. Có một thước đo tốt, và là thước đo duy nhất, để biết một người có du lịch thu được lợi lộc gì ở châu Âu hay không. Một người Anh, với tư cách là một người châu Âu, khi tiến gần đến những vẻ huy hoàng trung tâm của châu Âu, ông ta phải cảm thấy mình đang trở về nhà. Nếu không cảm thấy như đang ở nhà, tốt hơn hết là ông ta nên ở nhà ngay từ đầu. Anh quốc là một mái nhà thực sự; London là một mái nhà thực sự; và mọi cảm giác thiết yếu về sự phiêu lưu hay vẻ đẹp hữu tình đều có thể dễ dàng tìm thấy khi đi dạo vào ban đêm trên những đồng bằng ở Essex hay những ngọn đồi chia cắt của Surrey. Chuyến thăm châu Âu của bạn sẽ là vô ích trừ khi nó mang lại cho bạn cảm giác của một kẻ lưu vong đang trở về. Lần đầu tiên bạn nhìn thấy Rome sẽ là vô nghĩa trừ khi bạn cảm thấy mình đã từng nhìn thấy nó trước đó. Những thử nghiệm ngoại quốc và những cuộc viễn chinh lục địa của Dickens cũng vô ích và vô nghĩa như thế. Ông tận hưởng chúng giống như cái cách ông từng tận hưởng khi còn là một cậu bé, chạy nhảy từ Chatham ra những cánh đồng lạ lẫm, hay giống như cách ông tận hưởng khi đã trưởng thành, đi thuyền cảnh sát ra những vùng đầm lầy phía đông xa xôi của London. Nhưng ông là một người Cockney mạo hiểm đi xa; ông không phải là người châu Âu đang trở về nhà. Ông vẫn là gã Cockney Orlando lẫy lừng mà tôi đã nhắc đến ở trên; ông không thể không cho rằng bất kỳ người lạ nào, dù đang tận hưởng hạnh phúc theo kiểu mục đồng, cũng là những kẻ phản diện nước ngoài đầy bí ẩn. Lời lẽ thực sự của Dickens dành cho nền văn minh lười biếng và cười cợt của Nam Âu hẳn sẽ được diễn đạt bằng chính những từ ngữ của Shakespeare:
nhưng dù ngươi là ai
Kẻ nơi sa mạc không người lui tới,
Dưới bóng những cành cây buồn bã,
Để mặc thời gian trôi đi hững hờ.
Nếu từng nhìn thấy những điều tốt đẹp hơn,
Nếu từng nghe chuông nhà thờ vọng lại.
Nói tóm lại, nếu bạn từng có vinh hạnh được sinh ra trong phạm vi nghe thấy tiếng chuông nhà thờ Bow. Dickens thực sự không thể hình dung nổi rằng lại có một thành phố nào khác ngoài thành phố của riêng mình.
Cần phải nhấn mạnh rằng Dickens chưa bao giờ hiểu được châu Âu lục địa, vì chỉ như vậy chúng ta mới đánh giá đúng được điều thực sự đáng kinh ngạc mà ông đã làm trong A Tale of Two Cities. Trước hết, cần phải cảm nhận được thực tế rằng đối với ông, London là trung tâm của vũ trụ. Ông hoàn toàn không hiểu ý nghĩa thực sự của việc Paris là thủ đô của châu Âu. Ông chưa bao giờ nhận ra rằng mọi con đường đều dẫn tới Rome. Ông chưa bao giờ cảm thấy (như một người Anh có thể cảm thấy) rằng mình là một người Athens trước khi là một người London. Ấy vậy mà, với mọi bất lợi đó, ông đã làm nên điều đáng kinh ngạc này. Ông viết một cuốn sách về hai thành phố, một thành phố ông hiểu; thành phố kia thì không. Và sự mô tả của ông về thành phố ông không biết thậm chí còn hay hơn sự mô tả của ông về thành phố ông vốn đã biết. Đây chính là khoảnh khắc mở ra điều không thể bàn cãi về Dickens; thứ được gọi là thiên tài; thứ mà ai cũng phải nhắc đến một cách trực tiếp và rạch ròi vì chẳng ai biết nó thực sự là gì. Bởi một từ ngữ đơn giản (ví dụ như từ "kẻ khờ") luôn che đậy một bí ẩn vô tận.
A Tale of Two Cities là một trong những gam màu bi tráng hơn trong cuộc đời hậu kỳ của Dickens. Người ta có thể nói rằng ông ngày càng buồn bã hơn khi càng lớn tuổi; nhưng điều này không đúng, vì hai lý do. Thứ nhất, con người không bao giờ, hoặc hiếm khi, trở nên buồn bã hơn khi già đi; trái lại, những người trẻ si tình u sầu nhất có thể được tìm thấy bốn mươi năm sau đó, đang cười khúc khích bên ly rượu vang của mình. Và thứ hai, Dickens không bao giờ già đi, ngay cả về mặt thể chất. Sự mệt mỏi xuất hiện ở ông là vào thời kỳ sung sức nhất của cuộc đời; nó không phải do tuổi tác mà do làm việc quá sức, và do thói quen làm mọi việc một cách thái quá. Gọi Dickens là nạn nhân của sự vỡ mộng lúc tuổi già cũng vô lý như khi nói điều đó về Keats. Sự mệt mỏi nếu có, không phải do dòng máu của ông chảy chậm lại, mà ngược lại, do sự cuồng nhiệt không ngừng nghỉ của nó. Ông không bị già nua làm cho mệt mỏi; trái lại, ông bị chính tuổi trẻ của mình làm cho kiệt quệ. Và dù A Tale of Two Cities đầy ắp nỗi buồn, nó cũng tràn đầy nhiệt huyết; nỗi bi cảm ấy là nỗi bi cảm của thời thanh xuân hơn là của tuổi già. Tuy nhiên, có một hoàn cảnh khiến cho thực tế A Tale of Two Cities là một trong những tác phẩm sau này của Dickens trở nên quan trọng. Đó chính là sự phụ thuộc của ông vào một trong những nhà văn vĩ đại khác của thời đại Victoria. Và chính ở mối liên hệ này, chúng ta mới thấy rõ nhất sự thật mà tôi đã đề cập; sự thật rằng việc ông thực sự mù tịt về nước Pháp lại song hành với một trực giác đáng kinh ngạc về sự thật tại nơi đó. Chính tại đây, ông thể hiện rõ nhất dấu ấn rõ rệt của một thiên tài; rằng ông có thể hiểu thấu những gì ông không hiểu.
Dickens được truyền cảm hứng để nghiên cứu về Cách mạng Pháp và viết một cuốn tiểu thuyết về nó chính là nhờ tấm gương và tầm ảnh hưởng của Carlyle. Thomas Carlyle chắc chắn là người đã tái khám phá cho người Anh cuộc cách mạng vốn là tiền đề cho mọi chính sách và cải cách của họ. Một trò đùa thú vị là cuộc Cách mạng Pháp lại được một nhà văn Anh vốn không thực sự tin tưởng vào nó khám phá ra cho người Anh. Tuy nhiên, những nhà phê bình có thẩm quyền nhất và mới nhất về thời kỳ phục hưng vĩ đại đó đều đồng ý coi công trình của Carlyle là một trong những tác phẩm có chiều sâu và chi tiết nhất. Carlyle đã đọc rất nhiều về Cách mạng Pháp. Dickens thì chẳng đọc gì cả, ngoại trừ Carlyle. Carlyle là người thu thập ý tưởng bằng cách đối chiếu cẩn thận các tài liệu và xác minh các tư liệu tham khảo. Dickens là người thu thập ý tưởng từ những manh mối vụn vặt trên đường phố, mà luôn luôn là những con phố ấy; như tôi đã nói, ông là công dân của một thành phố duy nhất. Carlyle theo cách của mình thì uyên bác; Dickens thì mọi mặt đều thiếu hiểu biết. Dickens là người Anh bị cắt đứt khỏi nước Pháp; Carlyle là người Scotland có mối liên hệ lịch sử với nước Pháp. Ấy vậy mà, sau tất cả những điều đó, Dickens lại đúng hơn Carlyle. Cuộc Cách mạng Pháp của Dickens có lẽ giống với cuộc Cách mạng Pháp thực sự hơn là của Carlyle. Rất khó, nếu không muốn nói là không thể, để nêu ra căn cứ cho niềm tin mạnh mẽ này. Người ta chỉ có thể bàn về nó bằng cách sử dụng phương pháp tuyệt vời mà Hồng y Newman đã dùng khi ông nói về những "nốt" (tín hiệu nhận dạng) của Công giáo. Có những "nốt" của cuộc Cách mạng. Một nốt của Cách mạng là điều mà những kẻ ngốc gọi là lạc quan, còn những người tỉnh táo gọi là tinh thần sảng khoái. Carlyle không bao giờ hoàn toàn nắm bắt được nó, bởi vì với tất cả năng lượng tinh thần của mình, ông không có tinh thần sảng khoái. Đó là lý do tại sao ông thích văn xuôi hơn thơ ca. Ông có thể hiểu thuật hùng biện; bởi hùng biện nghĩa là hát với một mục đích. Nhưng ông không thể hiểu thơ trữ tình; bởi trữ tình nghĩa là hát mà không có mục đích; như bất kỳ ai cũng làm khi họ hạnh phúc. Giờ đây, bất chấp máu và những lưỡi máy chém đen ngòm, cuộc Cách mạng Pháp vẫn đầy rẫy sự sảng khoái. Hơn thế nữa, nó đầy ắp hạnh phúc. Cái giai điệu và sự phù phiếm thực sự này, Carlyle chưa bao giờ thực sự tìm thấy trong cuộc Cách mạng, bởi vì ông không thể tìm thấy nó trong chính bản thân mình. Dickens biết ít hơn về Cách mạng, nhưng ông lại có được nhiều hơn tinh thần của nó. Khi Dickens tấn công các tệ nạn, ông đập tan chúng bằng đúng sự thỏa mãn vui vẻ và hoàn toàn phiến diện như cách đám đông người Pháp đập tan ngục Bastille. Dickens tin tưởng một cách tuyệt đối và ngây thơ vào những điều nhất định; tôi nghĩ ông sẵn sàng tuốt gươm vì chúng. Carlyle chỉ tin một nửa vào hàng trăm điều; ông vừa là một nhà huyền học vừa là một người hoài nghi. Carlyle là mẫu hình hoàn hảo của người hầu càu nhàu; người hầu càu nhàu già nua trong các vở hài kịch quý tộc. Ông đi theo giới quý tộc, nhưng ông càu nhàu khi đi theo. Ông phục tùng mà không nô lệ, giống như Caleb Balderstone phục tùng mà không hề nô lệ. Nhưng Dickens là mẫu người thực sự có thể đã nổi loạn thay vì càu nhàu. Ông có thể đã bước ra phố và chiến đấu, như người đã chiếm ngục Bastille. Việc chúng ta gọi "người đàn ông trên phố" (the man in the street) là một hình tượng im lặng, lừ đừ, thậm chí yếu ớt, là một điều có ý nghĩa về mặt quốc gia. Khi người Pháp nói về người đàn ông trên phố, điều đó có nghĩa là nguy hiểm trên phố.
Không ai có thể không nhận thấy sự khác biệt sâu sắc này giữa Dickens và Carlyle, người mà ông thừa nhận là đã bắt chước theo. Tuy những cảnh tượng về Cách mạng Pháp của Carlyle thật huy hoàng và đầy tính biểu tượng, nhưng khi đọc chúng, chúng ta lại có một cảm giác kỳ lạ rằng mọi thứ đang diễn ra trong đêm tối. Ở Dickens, ngay cả vụ thảm sát cũng diễn ra dưới ánh sáng ban ngày. Carlyle luôn giả định rằng vì những sự việc đó là bi kịch, nên những kẻ gây ra chúng cũng cảm thấy bi kịch. Dickens biết rằng kẻ gây ra những bi kịch tồi tệ nhất lại là kẻ cảm thấy hài hước; ví dụ như ông Quilp. Cách mạng Pháp là một thế giới đơn giản hơn nhiều so với những gì Carlyle có thể hiểu; bởi Carlyle phức tạp chứ không đơn giản. Dickens có thể hiểu nó, bởi ông đơn giản chứ không phức tạp. Ông hiểu được cơn giận dữ thuần túy chống lại sự bất công chính trị thuần túy; ông cũng hiểu được sự thù hằn hiển nhiên và sự tàn bạo hiển nhiên đã theo sau đó. "Sự tàn ác và lạm dụng quyền lực tuyệt đối", ông nói với một chủ nô người Mỹ, "là hai trong số những niềm đam mê tồi tệ của bản chất con người". Carlyle hoàn toàn không có khả năng vươn tới tầm cao của lẽ thường tình đó. Ông luôn phải tìm kiếm điều gì đó huyền bí trong sự tàn ác của cuộc Cách mạng Pháp. Kết quả vẫn tệ hại như nhau cho dù ông coi đó là điều huyền bí xấu xa và gọi đó là sự vô chính phủ, hay ông coi đó là điều huyền bí tốt đẹp và gọi đó là sự cai trị của kẻ mạnh. Trong cả hai trường hợp, ông đều không thể hiểu được công lý theo lẽ thường hay sự báo thù theo lẽ thường của Dickens và cuộc Cách mạng Pháp.
Tuy nhiên, trong cuốn sách này, Dickens đã mang đến một nét chấm phá hoàn hảo và cuối cùng cho toàn bộ quan niệm về sự nổi loạn thuần túy và bản chất con người thuần túy. Carlyle đã viết câu chuyện về Cách mạng Pháp và biến câu chuyện đó thành một bi kịch thuần túy. Dickens viết câu chuyện về Cách mạng Pháp, và không hề biến chính cuộc Cách mạng đó thành bi kịch. Dickens biết rằng một cuộc bùng nổ hiếm khi là một bi kịch; thông thường đó là cách để tránh một bi kịch. Tất cả những bi kịch thực sự đều tĩnh lặng. Con người chiến đấu với nhau bằng những tiếng thét giận dữ, bởi con người chiến đấu với nhau bằng tinh thần hiệp sĩ và ý thức huynh đệ bất biến. Nhưng cây cối chiến đấu với nhau trong sự tĩnh lặng tuyệt đối; bởi chúng chiến đấu với nhau một cách tàn nhẫn và không hề khoan nhượng. Trong cuốn sách này, cũng như trong lịch sử, máy chém không phải là tai họa, mà đúng hơn là giải pháp cho tai họa. Tội lỗi của Sydney Carton là tội lỗi của thói quen, không phải của cách mạng. Nỗi u sầu của anh ta là nỗi u sầu của London, không phải của Paris.
Charles Dickens, khoảng năm 1860
Ảnh chụp bởi J. & C. Watkins.
