“Những bức tranh từ nước Ý” tự thân chúng đã là những tác phẩm tuyệt vời, và chúng càng tuyệt vời hơn khi làm nền đối chứng cho “Những ghi chép về nước Mỹ”. Ở đây, ta hoàn toàn không thấy chút không khí nào của việc đưa ra phán quyết như một thẩm phán, hay đệ trình báo cáo như một thanh tra; thay vào đó, ta chỉ thấy những thoáng nhìn, những cái nhìn nhẹ nhàng và thậm chí đầy huyền ảo về một thế giới vốn dĩ xa lạ với Dickens. Thế giới ấy xa lạ đến mức ông có thể tận hưởng nó một cách gần như trọn vẹn. Bởi không ai có thể tận hưởng trọn vẹn thứ mình yêu thương; sự mãn nguyện vốn dĩ luôn thiếu đi lòng yêu nước. Sự khác biệt này thực sự có thể được đúc kết hoàn hảo trong một cụm từ: Ở Ý, ông đi nghỉ dưỡng; còn ở Mỹ, ông đi du khảo. Nhưng quả thực, chính Dickens cũng đã truyền tải đủ đầy sự khác biệt đó qua hai cụm từ mà ông đã thực sự dùng làm tựa đề cho hai cuốn sách. Dickens thường nói ra những chân lý một cách vô thức, nhất là trong những vấn đề nhỏ nhặt. “Những ghi chép về nước Mỹ” thực sự là những ghi chép, giống như ghi chú của một sinh viên hay một nhân chứng chuyên nghiệp. Còn “Những bức tranh từ nước Ý” chỉ là những bức tranh từ nước Ý, giống như những bức hình hỗn tạp mà bất kỳ du khách nào cũng mang về từ nơi đây.
Để dùng một lối nói khác và có lẽ gần gũi hơn, hầu hết các tác phẩm kiểu này của Dickens có lẽ nên được xem như những lá thư riêng tư gửi cho công chúng. Thư từ riêng của ông cũng rực rỡ chẳng kém gì các tác phẩm công khai; và nhiều tác phẩm công khai của ông cũng lại thiếu cấu trúc và tùy hứng chẳng kém gì thư từ riêng tư. Nếu ông có bị ngất đi trong một năm, tôi thực sự nghĩ rằng bạn bè và gia đình vẫn có thể xuất bản được một trong những cuốn sách hay nhất của ông chỉ bằng cách tập hợp những lá thư mà họ vô tình giữ lại. Sự đồng nhất giữa công việc công khai và cuộc sống riêng tư của ông thực sự kỳ lạ ở nhiều phương diện. Một mặt, các ấn phẩm của ông hiếm khi có vẻ gì là phô trương hay công khai một cách rõ ràng; mặt khác, những lá thư riêng tư của ông lại chẳng hề có vẻ gì là riêng tư. Sự hân hoan của ông ẩn chứa một nét cứng cỏi; tôi cho rằng thư của chẳng một ai cần được lược bớt vì lý do yếu đuối hay bộc bạch quá mức cả. Phần chính, và chắc chắn là phần hay nhất, của một cuốn sách như “Những bức tranh từ nước Ý” chắc chắn có thể được đánh giá tốt nhất như là một phần trong dòng thác tự truyện giải trí bất tận mà ông trút vào các con mình như thể chúng là độc giả, và trút vào độc giả như thể họ là con cái của ông. Cuốn sách có một vài đoạn đầy sáng suốt và cả những đoạn vô nghĩa thật xuất sắc; nhưng chúng luôn có điều gì đó mang tính ngẫu nhiên; như thể chúng hoàn toàn có thể xuất hiện ở bất cứ nơi nào khác. Có lẽ phần hấp dẫn nhất trong đó là đoạn mô tả không gì sánh bằng về Nhà hát Rối nước Ý, nơi họ diễn một vở kịch về cái chết của Napoleon tại St. Helena. Đoạn mô tả này còn hay hơn cả đoạn về Punch và Judy của Codlin và Short, và gần như ngang ngửa với đoạn về Gánh xiếc Sáp của bà Jarley. Thực ra thì tính hài hước cũng tương tự; bởi Punch được coi là hài hước, nhưng Napoleon (như bà Jarley đã nói khi được hỏi liệu gánh xiếc của bà có hài hước hơn Punch không) thì hoàn toàn không hài hước chút nào. Ý tưởng về một cảnh tượng thực sự bi kịch được diễn lại bởi những con búp bê gỗ nhỏ bé với cái đầu to tướng đã được Dickens xử lý một cách thú vị. Chúng ta gần như có thể hình dung ra cảnh tượng Napoleon gỗ cao ngạo quở trách tên cai ngục gỗ của mình vì đã gọi ông là Tướng Bonaparte — “Ngài Hudson Low, đừng gọi ta như vậy; ta là Napoleon, Hoàng đế của người Pháp.” Cũng có điều gì đó cực kỳ thỏa mãn về cảnh Napoleon qua đời, khi ông nằm trên giường với đôi bàn tay gỗ nhỏ bé đặt bên ngoài chăn, còn vị bác sĩ (vốn bị treo bằng những sợi dây quá ngắn) thì “đưa ra những ý kiến y khoa vào khoảng không.” Có vẻ nông nổi khi sa đà vào những chuyện bông đùa như vậy đối với một cuốn sách chứa đựng nhiều đoạn mô tả lãng mạn và nhiều đúc kết đạo đức mà có lẽ Dickens rất coi trọng. Nhưng ông không được trân trọng vì những điều đó. Trong tất cả các bài viết của ông, từ cuốn tiểu thuyết được lập luận chặt chẽ và nhất quán nhất cho đến bức thư riêng điên rồ nhất, thì chính bản năng pha trò bộc trực này luôn nổi bật lên theo nghĩa cao nhất. Sự thông thái của ông, ở mức tốt nhất, cũng chỉ là tài năng, còn sự ngớ ngẩn của ông mới chính là thiên tài. Chính sự hân hoan tràn trề mà chúng ta gắn liền với một khoảnh khắc nhất định, trong trường hợp của ông, lại gắn liền với sự bất tử. Người ta nói về một vài công trình xây dựng cổ rằng lớp vữa của chúng cứng đến mức tồn tại lâu hơn cả những viên đá. Vì vậy, nếu Dickens có thể ghé thăm lại những gì mình đã xây dựng, ông hẳn sẽ ngạc nhiên khi thấy tất cả những công trình mà ông cho là vững chãi và nghiêm túc đã gần như tan biến hoàn toàn, trong khi những trò đùa phù phiếm ngắn ngủi nhất lại vẫn tồn tại như những tảng đá khổng lồ mãi mãi.
Charles Dickens, 1844. Từ một bức tranh tiểu họa của Margaret Gillies.
