Khảo Luận Và Bình Phẩm Về Tác Phẩm Của Charles Dickens

Lượt đọc: 4 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Sách Giáng Sinh

❊ ❊ ❊

Mầu nhiệm Giáng sinh có phần nào tương đồng với mầu nhiệm của Dickens. Nếu chúng ta có thể giải thích thỏa đáng điều này, biết đâu ta cũng sẽ giải thích thỏa đáng điều kia. Và quả thực, khi nhìn nhận cả hai, ta cần phải lưu tâm đến trình tự lịch sử hoặc thời gian ở một mức độ nào đó. Trước khi đi sâu vào việc Dickens đã đóng góp gì cho Giáng sinh, ta phải xem xét việc Giáng sinh đã đóng góp gì cho Dickens. Làm thế nào mà người đàn ông hối hả của thế kỷ mười chín này, một con người đầy ắp sự thông tuệ thông thường gần như cứng nhắc của kỷ nguyên tự do và thực dụng, lại gắn liền tên tuổi của mình trong lịch sử văn học chủ yếu với việc duy trì một lễ hội nửa ngoại giáo, nửa Công giáo mà chắc chắn ông sẽ gọi là cổ hủ, thậm chí có thể gọi là mê tín dị đoan? Thực ra, Giáng sinh đã từng được ca ngợi trong văn học Anh trước đó; nhưng trong những trường hợp đáng chú ý nhất, nó lại được gắn liền với kiểu phong kiến mà Dickens có lẽ đã đoạn tuyệt bằng một thái độ khinh miệt thiếu hiểu biết và thậm chí thái quá. Sir Roger de Coverley đã đón Giáng sinh, nhưng đó là một Giáng sinh phong kiến. Sir Walter Scott đã hát ca ngợi Giáng sinh, nhưng cũng là một Giáng sinh phong kiến. Và Dickens không chỉ thờ ơ với sự tôn nghiêm của các quý ông nông thôn xưa cũ hay với những khảo cổ học duyên dáng của Scott; [104] ông thậm chí còn thù địch với nó một cách gay gắt và ngạo mạn. Nếu Dickens sống ở vùng lân cận của Sir Roger de Coverley, chắc chắn ông sẽ luôn "đưa người ta ra tòa" như Tom Touchy vậy. Nếu Dickens tình cờ bước vào giữa đống giáp trụ cũ kỹ và những tập sách cổ kỳ lạ trong thư phòng của Scott, chắc chắn ông sẽ dạy cho người đồng nghiệp viết văn của mình một bài học về sự vô ích khi cứ mãi lần mò trong những thùng rác của sự áp bức và sai lầm ngày xưa, với giọng điệu không hề kiêng nể. Dickens không phải là kiểu người thích một thứ gì đó chỉ vì nó cũ; trái lại, ít nhất là về lý thuyết, ông thuộc kiểu nhà cải cách thô sơ, thực sự ghét một thứ chỉ vì nó cũ. Ông không chỉ là kiểu Cấp tiến chính trực cố gắng nhổ tận gốc những tệ nạn; ông còn là kiểu Cấp tiến có phần tự hủy hoại, cố gắng nhổ tận gốc chính bản thân mình. Dù sao thì về mặt lý thuyết, ông không có quan niệm thỏa đáng nào về tầm quan trọng của truyền thống nhân loại; trong thời đại của ông, truyền thống đã bị bóp méo và xuyên tạc thành một sự đối lập với dân chủ. Kỳ thực, truyền thống mới là thứ dân chủ nhất trong tất cả, vì truyền thống đơn giản là nền dân chủ của cả người chết lẫn người sống. Nhưng Dickens và nhóm hoặc thế hệ của ông không nắm bắt được vị trí bền vững này; họ đã được kêu gọi tham gia một cuộc chiến đặc biệt để sửa chữa những sai lầm đặc biệt. Vì vậy, đối với một thể chế như Giáng sinh, dù nó có cổ xưa đến đâu, Dickens thậm chí còn có xu hướng khinh thường nó. Ông chưa bao giờ có thể tự đặt vấn đề theo cách đúng đắn — rằng trong khi có một số thứ mà sự cổ xưa chứng tỏ chúng đang lụi tàn, thì lại có những thứ khác mà sự cổ xưa chỉ chứng minh chúng không thể chết. Nếu một người đương thời cấp tiến và là bạn của Dickens tình cờ nói với ông rằng, khi bảo vệ [105] những chiếc bánh nhân thịt và những màn kịch câm trong lễ Giáng sinh, ông đang bảo vệ một thứ nghi lễ man rợ và tàn bạo, vốn bị định sẵn phải biến mất dưới ánh sáng của lý trí cùng với Giám mục Trẻ con (Boy-Bishop) và Chúa tể Trò đùa (Lord of Misrule), tôi không chắc liệu Dickens (mặc dù ông là một trong những bậc thầy phản biện nhanh nhạy và sắc bén nhất trong lịch sử) có thể dễ dàng trả lời điều đó dựa trên những nguyên tắc của riêng mình hay không. Chính bằng bản năng tổ tiên vĩ đại mà ông đã bảo vệ Giáng sinh; bằng tiềm thức thiêng liêng được gọi là truyền thống, thứ mà một số người coi là vật chết, nhưng thực chất lại sống động hơn trí tuệ rất nhiều. Có một mối quan hệ họ hàng và tình huynh đệ đen tối của toàn thể nhân loại, sâu sắc đến mức không thể gọi là di truyền hay giải thích bằng các công thức khoa học; máu đặc hơn nước, và đặc biệt là đặc hơn rất nhiều so với nước trong não bộ. Nhưng cái phẩm chất vô thức và thậm chí tự động này trong sự bảo vệ của Dickens đối với lễ Giáng sinh, cái thực tế rằng sự bảo vệ của ông gần như có thể gọi là bản năng hơn là trí tuệ, dù trong ngôn ngữ chuẩn xác thì nên gọi đơn thuần là sự nam tính; tất cả những điều này đưa chúng ta trở lại với sự thật rằng ta phải bắt đầu với chính bầu không khí của chủ đề. Ta không được hỏi Dickens Giáng sinh là gì, vì với tất cả sự nhiệt tình và hùng biện của mình, ông cũng không biết. Thay vào đó, ta phải hỏi Giáng sinh xem Dickens là gì — hỏi xem đứa con kỳ lạ của Giáng sinh này đã ra đời không đúng lúc như thế nào.

Dickens đã dành thiên tài của mình theo một nghĩa đặc biệt nào đó để mô tả về hạnh phúc. Không có nhà văn nào khác tầm cỡ như ông biến mục tiêu nhân sinh trung tâm này thành chủ đề đặc biệt của mình. Hạnh phúc là một mầu nhiệm — thường là một mầu nhiệm nhất thời — hiếm khi dừng lại đủ lâu để chịu sự quan sát nghệ thuật, [106] và ngay cả khi nó thường nhật, nó vẫn có điều gì đó khiến cho việc mô tả bằng nghệ thuật trở nên gần như không thể. Có hai mươi nhà thơ nhỏ lẻ có thể mô tả khá ấn tượng về sự đau khổ vĩnh hằng; nhưng chỉ có rất ít nhà thơ vĩnh cửu có thể mô tả mười phút của sự thỏa mãn. Tuy nhiên, vì nhân loại mang một nửa thần tính nên luôn yêu thích những điều không thể, và vô số nỗ lực đã được thực hiện từ buổi bình minh của văn học nhân loại để mô tả một trạng thái hạnh phúc thực sự. Nhìn chung, tôi nghĩ, những nỗ lực thành công nhất lại là những nỗ lực thẳng thắn mang tính vật lý và biểu tượng; những bông hoa trong vườn Eden hay những viên ngọc của thành Jerusalem mới. Ví dụ, nhiều nhà văn gọi vàng và chrysolite của Thành Thánh là những món trang sức thô tục. Nhưng khi chính những nhà phê bình này cố gắng mô tả quan niệm của họ về hạnh phúc tương lai, thì đó luôn là những thứ vô nghĩa trịch thượng về "các bình diện", về "các chu kỳ hoàn thiện", hay "các vòng xoáy của sự tiến hóa tâm linh". Bây giờ, một chu kỳ cũng chỉ là một ẩn dụ vật lý giống như một bông hoa trong vườn Eden; một vòng xoáy cũng chỉ là một ẩn dụ vật lý giống như một viên đá quý. Nhưng xét cho cùng, một khu vườn là một thứ đẹp đẽ; trong khi điều này không nhất thiết đúng với một chu kỳ, như có thể thấy ở trường hợp chiếc xe đạp. Một viên ngọc, suy cho cùng, là một thứ đẹp đẽ; nhưng điều này không nhất thiết đúng với một vòng xoáy, như có thể thấy ở trường hợp cái mở nút chai. Chẳng thu được gì khi từ bỏ các ẩn dụ vật chất cũ, vốn gợi ý về vẻ đẹp thiên đường, để áp dụng các ẩn dụ vật chất khác thậm chí không gợi ý một chút vẻ đẹp trần thế nào. Phương pháp hiện đại hay phương pháp vòng xoáy để mô tả niềm hạnh phúc không thể tả này, theo tôi, có thể bị loại bỏ. Sau đó, có một phương pháp khác [107] đã được nhiều người có thiên tài thơ ca thực sự áp dụng. Đó là phương pháp của các nhà thơ mục đồng xưa như Theocritus. Đó là phương pháp được sự thanh lịch và lòng đạo đức của Spenser áp dụng theo một cách khác. Nó chắc chắn được thể hiện trong các bức tranh của Watteau; và nó có một sự thể hiện rất đồng cảm và thậm chí đầy nam tính ở nước Anh hiện đại trong thơ ca trang trí của William Morris. Những bậc thiên tài này, từ Theocritus đến Morris, đã bận rộn cố gắng mô tả hạnh phúc như một trạng thái của những con người nhất định, bầu không khí của một cộng đồng, khí hậu trường tồn của một số thành phố hoặc hòn đảo nhất định. Họ đã đổ bao kho tàng của trí tưởng tượng chân thực nhất vào việc mô tả cuộc sống và cảnh quan hạnh phúc của Utopia, Atlantis hay Địa đàng. Họ đã vẽ lại với độ chính xác dịu dàng nhất những họa tiết của cây trái hay những bộ trang phục lấp lánh của phụ nữ nơi đó; họ đã sử dụng mọi sự khéo léo về màu sắc hoặc hình dáng phức tạp để gợi lên niềm vui vô tận của nó. Và điều họ thành công trong việc gợi mở luôn là nỗi u sầu vô tận của nó. William Morris đã mô tả Địa đàng theo cách mà nốt cảm xúc mạnh mẽ duy nhất còn đọng lại trong tâm trí là cảm giác những người lữ hành của ông cảm thấy lạc lõng thế nào trong cõi Elysium xa lạ đó; và độc giả đồng cảm với họ, cảm thấy rằng mình thà chọn nước Anh thời Elizabeth hay thậm chí là Camberwell thế kỷ hai mươi còn hơn là một vùng đất của những cái bóng lấp lánh như vậy. Như vậy, văn học hầu như luôn thất bại trong việc cố gắng mô tả hạnh phúc như một trạng thái. Truyền thống, phong tục và văn hóa dân gian của con người (mặc dù thường đúng đắn và đáng tin cậy hơn văn học) cũng không mấy khi thành công trong việc đưa ra những biểu tượng hoàn toàn chính xác cho một bầu không khí thực sự của tình bằng hữu [108] và niềm vui. Nhưng đây đó, nốt nhạc đó đã được cất lên với sự rung động đột ngột của tiếng lòng nhân loại (vox humana). Trong truyền thống nhân loại, nó đã được cất lên chủ yếu trong các lễ kỷ niệm Giáng sinh xưa cũ. Trong văn học, nó đã được cất lên chủ yếu trong những câu chuyện Giáng sinh của Dickens.

Trong lễ kỷ niệm Giáng sinh lịch sử còn sót lại từ thời Công giáo ở một số quốc gia phương Bắc (và cần nhớ rằng vào thời Công giáo, các quốc gia phương Bắc, nếu có thể, còn Công giáo hơn bất kỳ ai khác), có ba phẩm chất mà tôi nghĩ đã giải thích được sức hút của nó đối với ý thức hạnh phúc của con người, đặc biệt là ở những người như Dickens. Có ba nốt nhạc của Giáng sinh, có thể nói như vậy, cũng là những nốt nhạc của hạnh phúc, và là điều mà những người ngoại giáo và những người theo chủ nghĩa Utopia đã quên mất. Nếu ta trình bày chúng là gì trong trường hợp Giáng sinh, thì sẽ đủ rõ ràng để thấy tầm quan trọng của chúng trong trường hợp của Dickens.

Phẩm chất đầu tiên là cái gọi là phẩm chất kịch tính. Hạnh phúc không phải là một trạng thái; nó là một cuộc khủng hoảng. Tất cả các phong tục cũ bao quanh việc kỷ niệm sự ra đời của Chúa Kitô được bản năng con người tạo ra để nhấn mạnh và tái nhấn mạnh vào phẩm chất mang tính bước ngoặt này. Mọi thứ đều được sắp đặt để cả gia đình có thể cảm nhận được, nếu có thể, giống như một gia đình khi một đứa trẻ thực sự sắp chào đời. Đó là một đêm canh thức, và là một đêm canh thức có giới hạn xác định. Mọi người thức đêm cho đến khi nghe tiếng chuông reo. Hoặc họ cố ngủ vào ban đêm để được nhìn thấy quà của mình vào sáng hôm sau. Ở khắp mọi nơi đều có sự giới hạn, sự kiềm chế; một lúc thì cánh cửa đóng lại, lúc sau thì nó mở ra. Giờ đã đến hoặc chưa đến; các gói quà đã được mở hay chưa được mở; không có sự tiến hóa nào của [109] những món quà Giáng sinh. Phẩm chất sắc bén và đầy tính sân khấu này trong niềm vui, thứ mà bản năng con người và sự khôn ngoan của thế gian đã khôn khéo đưa vào các lễ kỷ niệm Giáng sinh phổ biến, cũng là một phẩm chất thiết yếu trong văn học lãng mạn mà Dickens đã viết. Trong văn học lãng mạn, người anh hùng và nữ anh hùng thực sự phải hạnh phúc, nhưng họ cũng phải hạnh phúc một cách bất ngờ. Đây là mắt xích kết nối đầu tiên giữa văn học và lễ hội tôn giáo cổ xưa; đây là mắt xích kết nối đầu tiên giữa Dickens và Giáng sinh.

Yếu tố thứ hai được tìm thấy trong tất cả các lễ hội và tất cả những sự lãng mạn như vậy là yếu tố được đại diện tốt nhất có thể bởi thực tế đơn giản là Giáng sinh diễn ra vào mùa đông. Nó không chỉ là yếu tố tương phản, mà thực sự là sự đối kháng. Nó bảo tồn mọi thứ tốt nhất trong cái nhìn nguyên thủy hoặc ngoại giáo về những nghi lễ hay những bữa tiệc như vậy. Nếu ta đang chè chén, thì ít nhất ta là những chiến binh đang chè chén. Ta treo phía trên mình, có thể nói như vậy, những chiếc khiên và rìu chiến mà ta phải dùng để chiến đấu với những gã khổng lồ của tuyết và mưa đá. Mọi sự thoải mái đều phải dựa trên sự khó chịu. Con người chọn thời điểm khi mình muốn vui vẻ nhất chính là lúc cả vũ trụ vật chất buồn bã nhất. Chính sự mâu thuẫn và thách thức huyền bí này mang lại một phẩm chất nam tính và thực tế cho các lễ hội mùa đông xưa cũ, điều không phải là đặc trưng của những hạnh phúc đầy nắng của Địa đàng. Và yếu tố kỳ lạ này đã được thực hiện ngay cả trong tất cả những trò đùa và công việc tầm thường luôn bao quanh những dịp như thế này. Mục đích của các phong tục vui vẻ không phải là làm cho mọi thứ trở nên dễ dàng một cách giả tạo: trái lại, nó là làm cho mọi thứ [110] trở nên khó khăn một cách giả tạo. Chủ nghĩa lý tưởng không chỉ được thể hiện bằng việc bắn một mũi tên vào các vì sao; nguyên tắc cơ bản của chủ nghĩa lý tưởng còn được thể hiện bằng việc đặt một cái đùi cừu trên đỉnh một cái cột đầy dầu mỡ. Trong tất cả các nghi thức đó, có một phẩm chất chỉ có thể gọi là phẩm chất của sự cản trở thần thánh. Ví dụ, trong trò chơi snapdragon (một thú tiêu khiển đáng ngưỡng mộ), quan niệm là nho khô sẽ ngon hơn nếu chúng là những thương hiệu được cứu khỏi đám cháy. Về mọi thứ liên quan đến Giáng sinh, có điều gì đó cao quý hơn một chút, dù chỉ cao quý hơn trong hình thức và lý thuyết, so với sự thoải mái thuần túy; ngay cả nhựa ruồi cũng có gai. Không khó để thấy mối liên hệ giữa loại bản năng lịch sử này với một nhà văn lãng mạn như Dickens. Tiểu thuyết gia khỏe mạnh luôn phải chơi trò snapdragon với các nhân vật chính của mình; ông ấy luôn phải giật người anh hùng và nữ anh hùng giống như những quả nho khô ra khỏi ngọn lửa.

Yếu tố Giáng sinh vĩ đại thứ ba là yếu tố kỳ dị (grotesque). Cái kỳ dị là sự thể hiện tự nhiên của niềm vui; và tất cả các Utopia và những vườn Eden mới của các nhà thơ đều không tạo được ấn tượng thực sự về sự hưởng thụ, phần lớn là vì họ đã bỏ qua cái kỳ dị. Một người trong hầu hết các Utopia hiện đại không thể thực sự hạnh phúc; anh ta quá trang nghiêm. Một người trong Địa đàng của Morris không thể thực sự đang tận hưởng bản thân; anh ta quá mang tính trang trí. Khi những con người thực sự có những niềm vui thực sự, họ có xu hướng thể hiện chúng hoàn toàn bằng những nét kỳ dị—tôi gần như có thể nói là hoàn toàn bằng những yêu tinh. Vào đêm Giáng sinh, người ta có thể nói về ma quỷ miễn là chúng là những con ma củ cải. Nhưng (tôi hy vọng, trong bất kỳ gia đình tử tế nào) người ta sẽ không được phép nói về thể vía (astral bodies) vào đêm Giáng sinh. Cái đầu lợn rừng của lễ Yule xưa kia cũng kỳ dị như [111] cái đầu lừa của Bottom the Weaver. Nhưng chỉ có một nhóm yêu tinh đủ hoang dã để thể hiện sự thiện chí hoang dã của Giáng sinh. Những yêu tinh đó chính là các nhân vật của Dickens.

Các nhà thơ và họa sĩ theo trường phái Arcadia đã cố gắng thể hiện hạnh phúc bằng những hình tượng đẹp đẽ. Dickens hiểu rằng hạnh phúc được thể hiện tốt nhất bằng những hình tượng xấu xí. Trong cái đẹp, có lẽ có một điều gì đó gắn liền với nỗi buồn; chắc chắn có một điều gì đó gần gũi với niềm vui trong cái kỳ dị, thậm chí là cái thô kệch. Có một điều gì đó liên quan một cách huyền bí đến hạnh phúc, không chỉ trong sự béo tốt của Falstaff và sự béo tốt của Tony Weller, mà ngay cả trong chiếc mũi đỏ của Bardolph hay chiếc mũi đỏ của ông Stiggins. Một vật đẹp là nguồn cảm hứng mãi mãi — một vấn đề để suy ngẫm mãi mãi. Một vật xấu xí mới thực sự là niềm vui mãi mãi.

Tất cả các cuốn sách của Dickens đều là sách Giáng sinh. Nhưng điều này đúng nhất với hai hoặc ba câu chuyện nổi tiếng về lễ Giáng sinh của ông — A Christmas Carol (Bài ca mừng Giáng sinh), The Chimes (Tiếng chuông ngân) và The Cricket on the Hearth (Dế mèn bên lò sưởi). Trong số đó, A Christmas Carol không thể so sánh được, là cuốn hay nhất cũng như phổ biến nhất. Thực vậy, Dickens là một tác giả phổ biến theo một nghĩa sâu sắc và tâm linh đến nỗi trong trường hợp của ông, không giống như hầu hết những người khác, người ta thường có thể nói rằng tác phẩm hay nhất là tác phẩm phổ biến nhất. Chính nhờ Pickwick mà ông được biết đến nhiều nhất; và nhìn chung, chính nhờ Pickwick mà ông đáng được biết đến nhất. Dù sao thì sự vượt trội này của A Christmas Carol giúp chúng ta thuận tiện khi lấy nó làm ví dụ cho những khái quát đã nêu ở trên. Nếu ta nghiên cứu bầu không khí rất thực của sự vui mừng và lòng bác ái cuồng nhiệt trong A Christmas Carol, ta sẽ thấy [112] rằng tất cả ba đặc điểm mà tôi đã đề cập đều hiển hiện rõ ràng không thể nhầm lẫn. A Christmas Carol trước hết là một câu chuyện hạnh phúc, vì nó mô tả một sự thay đổi đột ngột và đầy kịch tính. Nó không chỉ là câu chuyện về một sự cải đạo, mà là một sự cải đạo đột ngột; đột ngột như sự cải đạo của một người tại một buổi họp của Đội quân Cứu thế. Tôn giáo bình dân hoàn toàn đúng khi nhấn mạnh vào thực tế của một cuộc khủng hoảng trong hầu hết mọi việc. Đúng là người đàn ông tại buổi họp của Đội quân Cứu thế có lẽ sẽ được cải đạo để từ bỏ bát rượu punch; trong khi Scrooge lại được cải đạo để đến với nó. Điều đó chỉ có nghĩa là Scrooge và Dickens đại diện cho một Cơ đốc giáo cao hơn và mang tính lịch sử hơn.

Một lần nữa, A Christmas Carol nợ phần lớn sự vui vẻ của nó nhờ nguồn gốc thứ hai của chúng ta — thực tế là nó là một câu chuyện về mùa đông và một mùa đông rất lạnh giá. Có rất nhiều điều về sự thoải mái trong câu chuyện; nhưng sự thoải mái đó không bao giờ làm cho người ta yếu đuối: nó được cứu khỏi điều đó nhờ một chút gì đó cay đắng và kích thích trong thời tiết. Cuối cùng, câu chuyện thể hiện xuyên suốt sức mạnh của nguyên tắc thứ ba — mối quan hệ giữa sự vui vẻ và cái kỳ dị. Mọi người đều hạnh phúc vì không ai trang nghiêm cả. Chúng ta có cảm giác bằng cách nào đó rằng Scrooge trông thậm chí còn xấu xí hơn khi ông ta tử tế so với lúc ông ta độc ác. Con gà tây mà Scrooge mua béo đến mức, Dickens nói, nó không bao giờ có thể đứng thẳng được. Con chim nặng nề và quái dị đó là một biểu tượng tốt cho niềm hạnh phúc nặng nề của những câu chuyện.

Việc phê bình chi tiết hai câu chuyện còn lại ít có lợi hơn vì chúng đại diện cho các biến thể về chủ đề theo hai hướng; và những biến thể đó, nhìn chung, không phải là những cải tiến. The Chimes là một đài tưởng niệm cho phẩm chất đáng trân trọng của Dickens về tính hiếu chiến. Ông không thể ngưỡng mộ bất cứ điều gì, ngay cả hòa bình, mà không muốn trở nên hiếu chiến về nó. Tất cả điều đó đều như thế là đúng.

[114]

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 19 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.