Khảo Luận Và Bình Phẩm Về Tác Phẩm Của Charles Dickens

Lượt đọc: 4 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Những Câu Chuyện Giáng Sinh

❊ ❊ ❊

Sức mạnh của Dickens bộc lộ rõ ngay cả trong những mảnh vụn tác phẩm của ông, tựa như người ta vẫn nói về đức hạnh của một vị thánh hiển lộ trong những mảnh di vật hay vạt áo rách của ngài. Chính những mảnh vụn ấy là điều chúng ta chủ yếu quan tâm trong "Những câu chuyện Giáng sinh" (Christmas Stories). Nhiều câu chuyện trong tập này chỉ là những mảnh vụn theo đúng nghĩa đen; Dickens khởi bút rồi để người khác viết tiếp; chúng gần như là những ghi chép bị loại bỏ. Trong tất cả các trường hợp khác, chúng ta đã xem xét những cuốn sách mà ông đã hoàn thành; còn ở đây, chúng ta phải cân nhắc những cuốn sách mà lẽ ra ông đã có thể viết. Và chính tại đây, chúng ta tìm thấy bằng chứng cuối cùng, dấu ấn vô thức của sự vĩ đại, như cách ta có thể bắt gặp trong một bức tượng vỡ hay một mảnh khuôn đúc bị loại bỏ trong xưởng của Michael Angelo.

Những bản phác thảo hay các phần của bản phác thảo này đều thuộc về giai đoạn sau trong cuộc đời ông, khi ông đảm nhận công việc biên tập – những trọng trách vô cùng nặng nề của một biên tập viên cực kỳ nổi tiếng. Ông không hề có tố chất tự nhiên cho vị trí đó. Ông là người giỏi nhất thế gian trong việc sáng lập các tờ báo; nhưng nhiều người ước rằng giá như ông có thể bị chôn vùi dưới nền móng ấy, giống như những người thợ xây đầu tiên trong các công trình tiền sử và ngoại giáo nào đó. Ông đã khai sinh ra tờ Daily News, nhưng khi nó ra đời, chính tờ báo này lại phản đối ông dữ dội. Thật không dễ dàng, và có lẽ cũng chẳng quan trọng, để chỉ ra nguyên nhân chính xác của sự bất cập này. Đó hoàn toàn không phải là cái gọi là khuyết điểm hay yếu kém thông thường của một nghệ sĩ. Không phải vì ông bất cẩn; đúng hơn là vì ông quá tận tâm. Không phải vì ông có sự vô trách nhiệm của thiên tài; mà ngược lại, ông mang cái trách nhiệm đầy khó chịu của một thiên tài; ông muốn mọi người nhìn nhận sự vật theo cách ông nhìn. Thế nhưng bất chấp tất cả những điều đó, ông chắc chắn đã điều hành hai tờ tạp chí đại chúng lớn – Household Words và All the Year Round – với thành công vang dội. Và ông thực sự đã thành công đến mức hòa mình vào chủ nghĩa cộng đồng trong báo chí, vào tình huynh đệ vô danh của một tờ báo lớn, đến nỗi nhiều tín đồ Dickens trung thành hiện vẫn đang miệt mài chắt lọc những đoạn văn của Dickens từ các trang báo ẩn danh trên Household Words và All the Year Round, và những phần được chắt lọc và xác thực chắc chắn thường chỉ là những mảnh vụn. Văn phong đích thực của Dickens bị đứt quãng tại một điểm nào đó, và văn phong của một người khác bắt đầu. Nhưng khi văn phong của Dickens đứt quãng, tôi cho rằng chúng ta đều nhận ra điều đó.

Điều kỳ lạ là một số tác phẩm xuất sắc nhất mà Dickens từng viết, thậm chí vượt xa cả những tiểu thuyết hay nhất của ông, lại có thể được tìm thấy trong những mảnh vụn báo chí tuy nhỏ lẻ và chắp vá này. Ví dụ, lời tự sự trang nghiêm và đầy tự mãn về bổn phận và phẩm giá của một người bồi bàn trong chương mở đầu của "Hành lý của ai đó" (Somebody’s Luggage) hoàn toàn tinh tế và trọn vẹn chẳng kém gì bất kỳ đoạn văn nào mà tác giả từng viết với cùng một lối châm biếm xa hoa. Nó cũng hay như lời kể của ông Bumble về cứu tế ngoại trú, thứ mà "nếu được hiểu đúng, là sự bảo vệ của giáo khu. Điều quan trọng nhất là phải cấp cho những người nghèo khổ những thứ họ không cần, để rồi họ sẽ không bao giờ quay lại nữa." Nó hay như cách ông Podsnap mô tả Hiến pháp Anh, thứ được Chúa ban tặng cho ông ta. Không có đoạn trích nổi tiếng nào trong số này cho thấy một Dickens ở phong độ xuất sắc nhất rõ rệt hơn đoạn văn này – lời mô tả đáng ngưỡng mộ về "những nguyên tắc đích thực của nghề bồi bàn," hay câu chuyện về việc cha của người bồi bàn quay trở lại gặp mẹ anh ta giữa ban ngày, "bản thân nó đã là một hành động điên rồ đối với một người bồi bàn," và cách ông ta hấp hối khi cứ lặp đi lặp lại câu "hai xu sáu là ba xu bốn là chín." Lời độc thoại giải thích của người bồi bàn đó hoàn toàn có thể mở đầu cho một cuốn tiểu thuyết xuất sắc, giống như cách Martin Chuzzlewit mở đầu bằng những lời tán gẫu thông minh về phả hệ nhà Chuzzlewits, hay cách Bleak House mở đầu bằng lời mô tả châm biếm về cuộc sống ẩm ướt, mờ mịt của một tòa án. Tuy nhiên, Dickens gần như đã từ bỏ đề cương của "Hành lý của ai đó"; ông chỉ viết được hai bản phác thảo trong số những phần rõ ràng là đã được dự định. Có thể nói rằng ông chỉ mới viết một lời dẫn nhập rực rỡ cho cuốn sách của người khác.

Tuy nhiên, chính trong những sự bùng phát đứt quãng ấy, sự vĩ đại của ông mới hiện lên. Nếu một người vứt bỏ những ý tưởng tồi, anh ta đã thể hiện sự khôn ngoan của mình, nhưng nếu anh ta vứt bỏ những ý tưởng tốt, anh ta đã thể hiện thiên tài của mình. Ông đã chứng minh rằng ông thực sự sở hữu sức sáng tạo dồi dào mà chúng ta thấy trong chính tự nhiên, "rằng trong một trăm hạt giống, thiên nhiên thường chỉ để một hạt nảy mầm." Dickens buộc phải trở thành một kẻ theo học thuyết Malthus đối với những đứa con tinh thần của mình. Các nhà phê bình từng gọi Keats và những người khác mất sớm là "những tiềm năng vĩ đại chưa thành hiện thực của lịch sử văn học." Dickens chắc chắn không chỉ đơn thuần là một tiềm năng chưa thành hiện thực. Dickens, nói một cách khiêm tốn nhất, là một sự hiện hữu vĩ đại.

Tuy nhiên, điều này vẫn chưa lột tả hết sự phong phú trong tài năng của ông; bởi sự thật là ông vừa là một sự hiện hữu vĩ đại, vừa là một tiềm năng vĩ đại chưa thành hiện thực. Ông đã nói những gì cần nói, nhưng vẫn chưa phải là tất cả những gì ông muốn nói. Những bức tranh hoang dã, những câu chuyện khả dĩ, những dòng suy nghĩ quyến rũ và đầy gợi mở, những viễn cảnh phiêu lưu, liên tục ùa vào tâm trí ông đến mức cuối cùng, còn lại một khối lượng khổng lồ những ý tưởng mà theo nghĩa đen là ông không có cơ hội để phát triển, những câu chuyện mà ông thực sự không có thời gian để kể. Điều này được thể hiện rõ qua các ghi chép và thư từ cá nhân của ông, vốn đầy rẫy những dự định vô cùng nổi bật và đầy gợi ý, những dự định mà ông chưa bao giờ thực hiện. Điều này thậm chí còn được chỉ ra rõ ràng hơn qua "Những câu chuyện Giáng sinh" này, được thu thập từ sự giàu có hỗn loạn của Household Words và All the Year Round. Ông viết truyện ngắn thực sự là vì ông không có thời gian để viết truyện dài. Ông thường đưa vào truyện ngắn một ý tưởng sâu sắc và phân nhánh vốn rất thích hợp cho một cuốn tiểu thuyết dài; nhiều cuốn tiểu thuyết dài của ông, có thể nói, đã kết thúc giữa chừng. Đây là điểm khác biệt của ông so với hầu hết những người được gọi là "tiềm năng chưa thành hiện thực" trong văn học. Marlowe và Chatterton thất bại vì sự yếu đuối. Dickens thất bại vì sức mạnh của chính mình.

Hãy xem xét ví dụ về người bồi bàn trong "Hành lý của ai đó". Rõ ràng Dickens hiểu đủ nhiều về người bồi bàn đó để biến nhân vật này thành một suối nguồn niềm vui xuyên suốt cả một cuốn tiểu thuyết; giống như người quản giáo trong Oliver Twist, hay người làm dịch vụ tang lễ trong Martin Chuzzlewit. Mỗi nét vẽ về nhân vật này đều rung lên sự chân thực, từ cái vẻ hào hoa mơ hồ khi ông ta hỏi, "Ngài có muốn biết không, hỡi độc giả khả kính (nếu là nữ giới đáng mến)" cho đến sự nghiêm nghị đầy quyền uy khi ông ta hạ thấp cô hầu phòng, "xuống bao nhiêu nấc tùy ý cho sự thoải mái sau này của tất cả các bên." Nếu Dickens phát triển nhân vật này trọn vẹn trong một cuốn sách, ông đã lưu giữ mãi mãi trong văn học một kiểu nhân vật hài hước tuyệt vời và đầy giá trị, một kiểu người mà có lẽ sẽ sớm biến mất khỏi lịch sử nước Anh. Ông đã làm cho người bồi bàn Anh trở nên bất tử. Nhân vật này vẫn tồn tại trong một số quán rượu cũ kỹ và những nhà trọ tươm tất ở nông thôn, nhưng không còn ai thực sự đủ khả năng để ca ngợi ông ta nữa. Tôi biết rằng ông Bernard Shaw đã làm được điều gì đó tương tự trong phần mô tả đầy ý vị về William trong "You Never Can Tell". Nhưng không gì có thể thuyết phục tôi rằng ông Bernard Shaw thực sự hiểu về người bồi bàn Anh. Ví dụ, ông ấy chắc hẳn chưa bao giờ gọi rượu vang từ họ. Và mặc dù người bồi bàn Anh, theo bản chất sự việc, luôn trang nghiêm về mọi thứ, ông ta không bao giờ có thể đạt đến đỉnh cao và sự xuất thần thực sự của sự trang nghiêm đó ngoại trừ khi nói về rượu vang. Tôi không dám dự đoán điều gì sẽ xảy ra nếu ông Shaw yêu cầu một bữa ăn chay từ một người bồi bàn Anh thực thụ. Tôi ngờ rằng lần đầu tiên trong đời, ông ta sẽ cười – một cảnh tượng kinh hoàng.

Người bồi bàn của Dickens được mô tả bởi một người không chỉ hóm hỉnh, chân thực và tinh tế như ông Bernard Shaw, mà còn là người thực sự am hiểu không khí của các quán trọ, người biết và thậm chí yêu thích mùi thịt bò, bia và rượu mạnh. Do đó, chân dung của Dickens có sự phong phú mà chân dung của ông Shaw không có. Người bồi bàn của ông Shaw chỉ là một người khéo léo; người bồi bàn của Dickens là một người có nguyên tắc. Người bồi bàn của ông Shaw là một kẻ cơ hội, giống như chính ông Shaw trong chính trị. Người bồi bàn của Dickens sẵn sàng đứng lên một cách nghiêm túc vì "những nguyên tắc đích thực của nghề bồi bàn," cũng giống như Dickens sẵn sàng đứng lên bảo vệ những nguyên tắc đích thực của chủ nghĩa Tự do. Người bồi bàn của ông Shaw là một người theo thuyết bất khả tri; phương châm của ông ta là "Ông không bao giờ biết trước được điều gì." Người bồi bàn của Dickens là một người giáo điều; phương châm của ông ta là "Ông có thể biết được; tôi sẽ nói cho ông biết." Và người bồi bàn Anh kiểu cũ thực thụ thực sự có thái độ nghiêm túc và thậm chí đạo đức này; ông ta là người phục vụ khách hàng như linh mục phục vụ giáo dân, theo một nghĩa không kém phần trang trọng. Chắc chắn không phải chỉ vì thiên kiến yêu nước mà người ta phải than thở cho sự biến mất của nhân vật cẩn trọng và đáng kính này, vốn đang bị lấn át bởi những kẻ tầm thường hơn với mức lương rẻ mạt hơn, bởi người bồi bàn Đức đã học năm thứ tiếng trong quá trình trốn chạy khỏi quê hương mình, hay người bồi bàn Ý, kẻ nhìn những người mình phục vụ với vẻ khinh khỉnh thâm trầm, ánh nhìn chắc chắn thuộc về một kẻ đặt bom hoặc một vị hoàng tử lưu vong. Người bồi bàn Anh nhân hậu và hiếu khách đang dần biến mất. Và Dickens lẽ ra có thể đã cứu vãn họ, giống như cách ông đã cứu vãn Giáng sinh vậy.

Tôi đã lấy trường hợp người bồi bàn của Dickens và đối trọng quan trọng không kém của nhân vật này tại Anh làm ví dụ cho những bản phác thảo chân thành và hóm hỉnh nằm rải rác trong những câu chuyện ngắn này. Nhưng còn có nhiều nhân vật khác, và ít nhất một nhân vật đòi hỏi phải được nhắc đến đặc biệt; ý tôi là bà Lirriper, bà chủ nhà trọ ở London. Dickens không chỉ chưa bao giờ làm điều gì tốt hơn về mặt văn học, mà ông còn chưa bao giờ thực hiện hoàn hảo hơn chức năng đạo đức chính của mình: khẳng định đức hạnh của lòng bác ái Cơ đốc thông qua tiếng cười và sự suồng sã. Đã có rất nhiều vở hài kịch phóng tác chế giễu những người chủ nhà trọ: chỉ một mình ông mới có thể viết hài kịch phóng tác để bênh vực bà ta. Người ta thường có xu hướng miêu tả bà chủ nhà trọ như một bạo chúa; người ta quá quên rằng nếu bà ta là một trong những kẻ áp bức thì bà ta cũng đồng thời là một trong những người bị áp bức. Nếu bà ta nóng tính thì thường cũng vì những lý do khiến mọi phụ nữ đều nóng tính (tôi cho rằng đó là những phẩm chất đáng bực bội của giới kia); nếu bà ta tham lam thì thường là vì khi người chồng biến sự hào phóng thành một thói hư thì người vợ thường buộc phải biến lòng tham thành một đức tính. Tất cả những điều này đã được Dickens gợi ý rất thấu đáo và chỉ bằng vài nét bút trong nhân vật xa xôi hơn là cô Wozenham. Nhưng ở bà Lirriper, ông đã tiến xa hơn mà không hề đánh mất sự tinh tế. Ở bà Lirriper, ông đã gợi ý một cách vô cùng chân thực về khối lượng lớn sự hài hước thực sự, lòng kiên nhẫn vô thức vĩ đại, sự lịch thiệp không thay đổi và lòng nhân ái khó khăn và thường xuyên được che giấu đằng sau biết bao cánh cửa nhà trọ, kết tinh trong khuôn mặt đỏ ửng của bao bà chủ nhà trọ lố bịch. Bất cứ ai cũng có thể dễ dàng tha thứ cho sự nóng nảy của người nghèo. Nhưng đại đa số người nghèo thậm chí còn chẳng có sự nóng nảy nào cần được tha thứ. Sự vui vẻ của họ đáng kinh ngạc đến mức có thể trở thành nền tảng cho một vở kịch tôn giáo; và chắc chắn là đủ đáng kinh ngạc để trở thành nền tảng cho một cuốn tiểu thuyết lãng mạn. Thế nhưng tôi không biết cuốn tiểu thuyết lãng mạn nào mà ở đó sự vui vẻ này được thể hiện ngoại trừ cuốn này.

Về bà chủ nhà trọ cũng như người bồi bàn, có thể nói rằng Dickens đã để lại trong một bản phác thảo sơ lược những gì ông lẽ ra có thể phát triển thành một cuốn tiểu thuyết dài và mạnh mẽ. Bởi Dickens nắm giữ một chân lý vĩ đại, mà việc bỏ qua nó đã khiến các tác phẩm của nhiều tiểu thuyết gia hiện đại tài năng trở nên cụt ngủn và héo úa. Các tiểu thuyết gia hiện đại cố gắng tạo ra những cuốn tiểu thuyết dài từ những nhân vật phức tạp. Nhưng một nhân vật phức tạp sẽ sớm đi đến hồi kết, vì nó cứ tự xoay xở và đào sâu vào chính cái tôi của mình rồi chết ở đó. Nhưng một nhân vật đơn giản sẽ tồn tại mãi mãi với sự quan tâm và năng lượng tươi mới, vì nó luôn vươn ra và hòa mình vào vũ trụ vô tận. Ông George Moore ở Pháp chẳng hề thú vị bằng bà Lirriper ở Pháp; vì bà ấy đang tìm kiếm nước Pháp còn ông ấy chỉ đang cố gắng tìm kiếm chính George Moore. Bà Lirriper là hiện thân nữ của ông Pickwick. Không giống như bà Bardell (một bà chủ nhà trọ khác và kém quan trọng hơn), bà hoàn toàn xứng đáng làm bà Pickwick. Bởi trong cả hai trường hợp, chân lý cốt lõi đều giống nhau: sự ngây thơ nguyên thủy, thứ duy nhất xứng đáng với những cuộc phiêu lưu và cũng vì chỉ có nó mới có thể trân trọng chúng. Chúng ta đã có ông Pickwick ở Anh và chúng ta có thể tưởng tượng ông ấy ở Pháp. Chúng ta đã có bà Lirriper ở Pháp và chúng ta có thể tưởng tượng bà ấy ở Lưỡng Hà hay trên thiên đàng. Nhân vật phức tạp trong các tiểu thuyết hiện đại, chúng ta thực sự không thể tưởng tượng họ ở bất cứ đâu ngoài các vùng ngoại ô hay chốn Luyện ngục.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 19 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.