Việc cân nhắc kỹ lưỡng bối cảnh thời đại mà một tác phẩm giáo huấn đạo đức ra đời, cùng những lời răn dạy phù hợp với tình hình xã hội lúc bấy giờ, là điều vô cùng cần thiết để đánh giá đúng đắn giá trị của người cầm bút. Bởi lẽ, như một bậc essayist tiên phong của chúng ta từng nhận xét một cách uyên bác: "tệ nạn và sự lố bịch vẫn thường đi kèm với đủ thứ thủ đoạn; khi bị bài xích khỏi xã hội dưới hình tướng này, chúng hiếm khi thiếu đi sự khôn khéo để len lỏi trở lại dưới hình tướng khác: do đó, các hình thái buông thả thay đổi nhanh gần như trang phục, và vì thế đòi hỏi con người phải liên tục quan sát để phát hiện rồi triệt hạ chúng." Thời kỳ mà tờ Rambler lần đầu tiên gánh vác sứ mệnh quở trách và răn đe đồng bào mình, có thể nói, rất cần đến một nhà đạo đức học mang dấu ấn của riêng thời đại ấy. Bởi những lề thói của đời sống thượng lưu, cùng ranh giới rạch ròi giữa kinh thành và vùng quê từng khơi gợi ngòi bút châm biếm và mở ra không gian cho những lời răn dạy của tờ Spectator và tờ Tatler, lúc bấy giờ đang nhanh chóng nhường chỗ cho những thói hư tật xấu khác và những kiểu người chưa từng tồn tại trước đó.
Đông đảo ngòi bút, dù tài năng cá nhân ra sao, khi dâng hiến thành quả lao động của mình cho công chúng trong khoảng thời gian từ khi tờ Spectator khép lại cho đến lúc tờ Rambler xuất hiện, đã góp phần một cách vô cùng rõ rệt vào việc phổ biến thị hiếu tri thức văn chương. Giờ đây, không còn là đặc quyền của một nhóm văn nhân tụ tập tại quán Button's hay quán
[vi]
Will's – những kẻ thâu tóm mọi hiểu biết về văn chương nghệ thuật để rồi phán xét với một thái độ kiêu ngạo và độc quyền đối với mọi tác phẩm kịch nghệ hay văn phòng; mà thay vào đó là một công chúng biết đọc, đối tượng mà giờ đây các nhà văn bắt đầu hướng đến để mong nhận được lời chê bai hay tán thưởng. Nền giáo dục mà thời đại chúng ta chứng kiến đang lan tỏa rộng khắp ấy khi đó mới chỉ bắt đầu những bước đi đầu tiên; và có lẽ sẽ không quá mạo hiểm khi cho rằng Johnson hầu như đã đoán trước được con đường mà nó sẽ trải qua. Ông nhìn thấy một công chúng đã sẵn sàng tiếp nhận những cuộc tranh luận có sức nặng hơn nhiều so với những gì thế kỷ trước có thể thấu hiểu. Bên cạnh một nền giáo dục phổ thông hơn, sự giao lưu được cải thiện giữa những vùng xa xôi nhất của đất nước với thủ đô đã giúp tất cả mọi người đều quen thuộc với những thói ăn chơi và lề thói mà, trong suốt thời gian tờ Spectator xuất hiện, hầu như chỉ được biết đến trong vòng tròn những kẻ thực hành chúng. Do đó, các trang viết của ấn phẩm vô song ấy được những độc giả thông thường nghiền ngẫm không chỉ để thỏaσ mãn trí tò mò, mà còn để trau dồi đạo đức. Tin tức thời sự hằng ngày, chuyện phiếm ở các phiên đấu giá hay đại lộ Mall, những sự phô trương kỳ quặc trong y phục, cùng thói đua đòi hão huyền của thời trang – những đề tài khơi gợi sự vui thích nhiều hơn là lòng căm phúng – lại chính là những điều được lựa chọn khôn ngoan nhất để lôi kéo một quốc gia đọc sách. Do đó, trong thời đại của mình, Addison và Steele đã hành động rất khôn ngoan; những người đồng thời của họ hẳn sẽ bị đẩy
3 "bởi sự khắc nghiệt trong triết lý của tờ Rambler đến với những người bầu bạn vui tươi và thoáng đãng hơn." Các trang của tờ Tatler được làm cho sinh động bởi chính trị trong và ngoài nước, bởi những lời đàm tiếu thị phi đương thời, và bởi những bài phê bình nhẹ nhàng về vở kịch mới nhất; bằng những quảng cáo về "nước hoa cam dành cho các công tử 4," cùng những đơn thuốc chữa bệnh tương tư hay chứng u sầu. Tờ Guardian cất lên những bài học đạo đức từ cái miệng rộng lớn và tham lam của một con sư tử tưởng tượng, mà những tiếng gầm của nó sẽ có sức ảnh hưởng 5 "nhưng là để thanh tẩy hành vi và cải thiện phong hóa." Thế nhưng, một sứ mệnh khác lại được dành riêng cho Johnson, một sứ mệnh mà năng lực và khuynh hướng tự nhiên trong tâm hồn ông tỏ ra vô cùng
[vii]
thích hợp. Ông khinh bỉ việc dung túng cho những tâm trí phù phiếm, coi đó là điều làm tổn hại đến phẩm giá của một người thầy, và từ chối đổi chác những ý tưởng vặt vãnh để đổi lấy sự tiếp nhận những lời giáo của mình. Mục đích của ông không phải là để giải trí mà là để giáo dục, không phải để chế giễu sự phù phiếm của thời trang, mà là để quất roi vào những tội ác tày trời. Ông quyết tâm viết một cuốn sách trong đó không có điều gì được ca tụng theo thói nịnh hót mà người ta đã đồng thuận tán dương, và trong đó sẽ không có sự nương tay nào dành cho định kiến xã hội hay sự ngu ngốc cá nhân 6. Theo đuổi mục đích sâu sắc và trang nghiêm ấy, chúng ta theo đó thấy ông khẩn cầu sự trợ giúp cho công sức của mình từ "Đấng Ban Phát mọi điều thiện hảo, nếu không có sự giúp đỡ của Ngài thì mọi lao nhọc đều vô ích, và nếu không có ân điển của Ngài thì mọi sự khôn ngoan đều là khờ dại 7."
Tờ Rambler được xuất bản vào thứ Ba ngày 20 tháng 3 năm 1749-50, và liên tục ra mắt vào mỗi thứ Ba và thứ Bảy cho đến ngày 14 tháng 3 năm 1752, ngày mà nó khép lại 8. Tác giả không hề kiệt sức hay mệt mỏi; những trang viết cuối của ông không hề sút kém; có lẽ, nếu nói một cách khách quan, chúng ta có thể khẳng định rằng ông rõ ràng ngày càng vững vàng hơn khi tiến bước trong tác phẩm của mình. Thế nhưng, dù thời đại đã được chuẩn bị trước bởi các cây bút đi trước, nó vẫn chưa được khai sáng đến mức có thể tiếp nhận phổ quát những chân lý mang tính trừu tượng và bộc trực đến thế 9; nó không thể vươn tới tầm nhìn bao quát và táo bạo như vậy về bản chất con người. Trong những bài viết mang tính cách ngôn và giáo huấn của tờ Rambler, nơi chân lý hiện lên "sừng sững và uy nghi, đơn độc không bóng người trợ giúp 10," những độc giả ưa sự nhẹ nhàng đã nuối tiếc sự đa dạng đầy hứng khởi của những người tiền nhiệm. Có lẽ chúng ta không thể đưa ra bằng chứng nào mạnh mẽ hơn về việc Johnson vượt trội hơn thời đại của mình, ngoài thực tế rằng bài viết nghèo nàn, sáo rỗng và khô khan của Richardson lại là tác phẩm duy nhất đạt được sự nổi tiếng tức thời 11. Doanh số bán ra của tờ Rambler
[viii]
hiếm khi vượt quá năm trăm bản; trong khi sử sách ghi lại rằng đôi khi có tới hai mươi nghìn bản Spectator được bán ra trong một ngày 12. Thế nhưng Johnson không viết cho riêng thế hệ của ông, mà còn cho hậu thế, và hậu thế sẽ trả cho ông phần thưởng xứng đáng là sự bất tử.
Tờ Rambler, ngoại trừ một số ngoại lệ không đáng kể, là tác phẩm của một tác giả đơn độc không có người trợ giúp, người đã sáng tác nó trong khi đang hoàn thành một nhiệm vụ từng khiến "các viện hàn lâm liên kết và các thế hệ nhà biên soạn uyên bác nối tiếp nhau" phải kiệt sức 13. Ông viết, như chính ông đã mô tả đầy xúc động, "dưới áp lực của bệnh tật, bị cản trở bởi bản tính lười biếng, và khi phần lớn thời gian của ông trôi qua trong nỗi lo toan cơm áo qua ngày 14." Những đóng góp duy nhất hỗ trợ cho công trình của ông, tất cả đều được ông thừa nhận trong số báo Rambler cuối cùng, gồm có những bài sau đây.
Trong Số 10, bốn bức thư ngắn do cô Mulso chắp bút, ái nữ của Thomas Mulso, Esq., xuất thân từ một dòng họ lâu đời tại Twywell, Northamptonshire. Cô được công chúng biết đến nhiều hơn với tên gọi Mrs. Chapone. Các bài viết trên được cho là tác phẩm văn học đầu tay của cô 15.
Đối với Số 30, Dr. Johnson mang ơn cô Catherine Talbot, ái nữ duy nhất của Mục sư Edward Talbot, Tổng phó tế vùng Berks và là Giảng sư tại Rolls. Cô được chu cấp qua di tặng hào phóng của Tổng giám mục Secker, người mà cô từng chung sống phần lớn thời gian; và sáng tác của cô trong tờ Rambler, giống như tất cả các tác phẩm khác của cô, thấm đượm một tinh thần đạo đức mang đậm dấu ấn của người bảo trợ và che chở gương mẫu ấy.
[ix]
Số 44 và 100 là đóng góp của Mrs. Elizabeth Carter, dịch giả nổi tiếng lừng danh của tác phẩm Epictetus, người mà sự xuất sắc trong văn chương chỉ bị lu mờ bởi hạnh kiểm khả ái trong những bổn phận bình dị của đời sống gia đình 16. Richardson, tác giả của Clarissa, Pamela, v.v., đã viết Số 97, tác phẩm mà chúng tôi đã nhắc đến ở trên. Bức thư thứ hai, ký tên Amicus, trong Số 107, là của một cộng tác viên giấu tên.
Phần còn lại của tờ Rambler ra đời từ một tâm hồn duy nhất, với nguồn năng lực được khơi thông chứ không hề cạn kiệt qua tác phẩm ấy. Việc phác lại lịch sử tiến trình của nó; ghi lại những lời tán dương mà nó lập tức nhận được từ những độc giả uyên thâm 17; những tiếng la ó vô bổ mà kẻ nhẹ dạ, dốt nát và đố kỵ dựng lên chống lại nó; những lần tái bản mà nó trải qua; những quốc gia mà nó đã lan tỏa tới, và những tác động mà nó tạo ra đối với phong cách quốc gia của chúng ta, sẽ là một trong những đề tài nghiên cứu thú vị nhất, nhưng chi tiết ấy lại vượt quá khuôn khổ cho phép của một Lời tựa. Mọi chi tiết nhỏ nhặt liên quan đến nó đã được tranh luận hết lần này đến lần khác với sự ngưỡng mộ hoặc thù hằn mà chỉ những tác phẩm vĩ đại mới có thể khơi gợi. Ngay cả nhan đề của nó cũng trở thành đề tài cho những lời chỉ trích, cho những sự bắt chước dung tục 18, và cho những lời lăng mạ cay độc. "Tờ Rambler," Lady Montague hoạt bát phát biểu, "quả thực là một cái tên sai lệch trầm trọng 19: hắn luôn lê bước trên con đường mòn quen thuộc của những người tiền nhiệm, nối gót tờ Spectator (với tốc độ chậm chạp của một con ngựa thồ theo đuổi một con chiến mã) theo cái phong cách vốn dùng để kéo dài một bài báo." Một lời bác bỏ chính thức đối với một lời buộc tội hời hợt như vậy sẽ có sự ngớ ngẩn lố bịch không khác gì bản thân cuộc tấn công ấy. Đoạn văn này chỉ được trích dẫn làm bằng chứng về đời sống văn học thời bấy giờ. Bởi vì nếu một cây bút sôi nổi và sắc sảo nhường ấy mà còn có thể
[x]
bỏ qua mục đích và kế hoạch của tờ Rambler đến thế, thì chúng ta còn có thể trông đợi điều gì từ những độc giả kém trau chuốt hơn? Người Ý đã dịch nó thành Il Genio errante, và tồi tệ nhất là Il Vagabondo. 20 Việc lựa chọn cái tên đó là một minh chứng cho thái độ khinh miễn cao ngạo của Tác giả đối với tầng lớp không thể thấu hiểu ý nghĩa của ông. "Tôi ngồi xuống mép giường vào lúc ban đêm," ông trò chuyện với Sir Joshua Reynolds, "và hạ quyết tâm rằng mình sẽ không ngủ cho đến khi định hình được nhan đề cho nó. Tờ Rambler có vẻ là cái tên hay nhất hiện lên trong đầu, và tôi đã lấy nó." Tâm trạng khi ấy của ông chẳng hề thảnh thơi chút nào. Ông cảm thấy bản thân mình là "một kẻ lang thang cô độc giữa chốn hoang vu của cuộc đời, không có lấy một phương hướng hay một điểm tựa cố định; một kẻ u ám ngắm nhìn một thế giới mà bản thân chẳng có mấy sự gắn kết." 21 Mô tả này về bản thân được ông thốt lên dưới nỗi ám ảnh đè nặng của một sự mất mát cụ thể; nhưng từ lâu trước đó, ông đã cảm nhận sâu sắc nhất "sự cay đắng của sự tồn tại." Ông cảm thấy nỗi thống khổ của chính mình, và với niềm xác tín triệt để rằng con người vô cùng đau khổ, ông đã dũng cảm tuyên bố niềm tin ấy.
Một niềm tin đã lan truyền, lan rộng gần như các tác phẩm của Johnson, về cách thức sáng tác vội vã và cẩu thả của ông. Ông từng được chính Boswell miêu tả là kẻ gửi bản thảo đến nhà in mà sau đó chưa từng buồn đọc lại chúng. Đối với tờ Rambler, quan điểm này hoàn toàn trái ngược với thực tế. Công sức mà ông đổ ra để trau chuốt lại nó đã minh chứng cho sự nhiệt thành cao độ nhất đối với tính hữu ích của tác phẩm. 22 Ông hầu như đã viết lại nó từ đầu. Sự đối chiếu giữa ấn bản folio gốc của tờ Rambler với những bản in đang lưu hành hiện nay sẽ chứng minh độ chính xác gần như tuyệt đối của lời khẳng định này. Mr. Chalmers trong bộ British Essayists, và Dr. Drake trong các bài luận về tờ Rambler, đã đưa ra những dẫn chứng cụ thể. 23 Có lẽ cũng sẽ thoả mãn không kém khi
[xi]
chúng ta biết rằng những chỗ sửa đổi vượt qua con số sáu nghìn. Bất cứ nơi nào Johnson đặt tay lao động, sự cải thiện và xuất sắc ắt sẽ theo sau. Và trên tờ Rambler, không có giọt mồ hôi nào là đặt nhầm chỗ; bởi vì tính hữu ích của nó mang tính phổ quát. Hầu như chẳng có hoàn cảnh nào trong đời sống mà từ đó người ta không thể đúc rút ra một quy tắc đúng đắn để điều chỉnh hành vi. Nó không lấp lánh trước mắt kẻ phàm phu, nhưng nó là một mỏ vàng sâu thẳm, nơi mà dẫu chúng ta phải nhọc nhằn khai thác, thì thành quả nhận lại vẫn là thứ quặng quý giá nhất.
Sự am hiểu đa dạng về tính cách con người là điều kiện tiên quyết đầu tiên đối với một người thầy truyền đạt sự khôn ngoan về đạo đức. 24 Đây là một trong những thành tựu sớm nhất của Johnson, bởi con người ông không phải kiểu "khôn ngoan chót lưỡi đầu môi thiếu đi trải nghiệm." 25 Ông không phải là một học giả ẩn dật, kẻ xa lạ với thế giới và những lề thói của nó, mà từ sự quan sát thực tế, ông có thể miêu tả với độ chân thực ngang nhau những kẻ tỏa sáng ở tầng lớp cao nhất của xã hội và những người đang oằn mình đấu tranh với cảnh khốn cùng ở những bậc thang thấp kém của cuộc đời. Đối tượng nghiên cứu của ông đặc biệt chính là con người; và tâm trí mang tầm vóc bao quát, khái quát hóa đã dẫn dắt ông phân tích những yếu tố nguyên thủy của bản chất con người, thay vì đi sâu khắc hoạ một cách tỉ mỉ những sắc thái của một nhân cách pha tạp.
Những lời gán ghép của Mrs. Piozzi có lẽ cũng chẳng có cơ sở thực tế nào hơn những phỏng đoán thông thái của câu lạc bộ Rumford, 26 những kẻ từng ngây ngô tự tưởng tượng mình là những nhân vật kỳ quặc duy nhất trên đời. "Không chỉ mỗi con người," tờ Rambler nhận xét, "giữa chốn đại dương bao la của thế giới, đều có rất nhiều kẻ cùng chung cảnh ngộ với mình, mà đối với họ, những sai lầm và thất bại, những lần thoát nạn hay mưu kế của anh ta sẽ mang lại giá trị thiết thực và nhãn tiền; mà còn có một sự đồng nhất lớn lao đến thế trong tình trạng của con người, nếu gạt đi những lớp ngụy trang và trang sức ngoại lai có thể tách rời, khiến cho hầu như chẳng có bất kỳ khả năng phước họa nào lại không phải là điều chung của nhân loại."
Việc liệu cái nhìn của ông về thân phận chúng ta trên mặt đất này có quá ảm đạm hay không, điều đó có thể được tranh luận như một vấn đề mà không hề làm tổn hại
[xii]
đến mong ước chân thành của ông trong việc sửa chữa lỗi lầm và xoa dịu nỗi buồn cho chúng ta. Bởi mặc dù những triết gia khác từng than thở về những điểm yếu và sai lầm của con người, và những nhà châm biếm khác từng chế giễu những thói hư tật xấu của nhân loại, nhưng hiếm ai có được lòng nhân ái ấm áp để đồng cảm với những kẻ khốn cùng và tội lỗi như Johnson. Quả thực, chính bản thân ông, như ông từng miêu tả về một người khác,
Nhiệt thành, ngây thơ, chân thành,
Là bạn của mọi kiếp người cô độc. 27
Bản tính của chính ông vốn u uất bệnh hoạn, nhưng các tác phẩm của ông lại chứa đựng những thứ thuốc giải độc tốt nhất chống lại nỗi đau đáng thương ấy. Ông chế giễu nó khi nó được nuôi dưỡng nhân dịp mỗi sự phiền toái ngẫu nhiên và tầm thường; ông khinh miễn nó như "thứ đạo đức giả của sự khốn khổ" khi nó được khoác lên bởi những tâm trí nhỏ nhen than vãn chỉ để tận hưởng sự thương hại; và ông đề xuất những phương thuốc lành mạnh nhất cho nó, khi đó là một căn bệnh thực sự và bám rễ sâu, thông qua nhữngσ hành động dã tâm huyết và cao cả. 28 Hơn hết thảy, từ góc nhìn về bản chất chóng vạnh của niềm vui trần thế, ông luôn thúc giục độc giả của mình đặt hy vọng vào những viễn cảnh cố định của chốn vĩnh hằng.
Rousseau từng được mệnh danh là "sứ giả của nỗi thống khổ." Thế nhưng niềm xác tín của ông ta về sự trống rỗng của vinh quang và danh tiếng, cùng thái độ khinh miễn những sự phân biệt ngẫu nhiên của giàu sang và địa vị, lại xui khiến ông ta đặt mọi niềm vui có thể có của con người, và tìm kiếm sự khuây khỏa duy nhất cho nỗi khốn khổ bất khả kháng của mình, vào sự thỏa mãn nhục dục tức thời; trong khi thiên tài của ông ta lại mang đến điều bất hạnh là khả năng phủ lên những sự thỏa mãn giác quan thuần túy ấy một lớp hào quang đầy quyến rũ.
Nơi đây kẻ ngụy biện tự đày ải, Rousseau hoang dại,
Sứ giả của muôn nỗi thống khổ, kẻ gieo rắc
Mê lực lên niềm đam mê, rồi từ niềm đau đớn
Rút ra thứ hùng biện áp đảo, lần đầu hít thở
Hơi thở khiến hắn khốn cùng; thế nhưng hắn lại biết
Cách biến sự điên cuồng thành nét đẹp, và khoác lên
Những lời nói, hành vi sai lầm một sắc thái thiên đàng
Tựa những tia nắng chói lòa khi chúng lướt qua
Đôi mắt tuôn rơi những giọt lệ dạt dào cảm xúc.
Childe Harold, Khúc 3, Khổ thơ 77.
[xiii]
Bức tranh miêu tả này được phác họa bởi một thi hào, người dẫu không có thành kiến với tác giả cuốn Tân Héloïse, vẫn sắc sảo nhận ra những tác động thực tế mà triết lý của kẻ đó gây ra trong lòng xã hội, và cách thức nó kéo tụt phẩm giá đạo đức cùng trí tuệ của chúng ta xuống bùn đen. 29 Byron thừa hiểu, và chẳng cần phải ai nhắc nhở, rằng thứ tình cảm sướt mướt của Rousseau chẳng qua chỉ là một bản năng được trau chuốt tinh vi; dẫu rằng, giống như Democritus đầy khinh miễn và vô cảm, 30 hắn sẽ mỉm cười cay đắng giữa những ngôi mộ, nơi niềm kiêu hãnh và những niềm vui của con người đều bị tàn phá thành hoang tàn. Thế nhưng Johnson lại tìm cách xoa dịu những nỗi thống khổ mà ông rơi lệ vì chúng; và chưa từng có ai trượt ngã vào vũng lầy nhục dục vì sự tuyệt vọng sinh ra từ những lời than khóc của ông trước nỗi bất hạnh của con người. Trong bất kỳ tác phẩm đa dạng nào của mình, ông chưa từng dụ dỗ người khác rời bỏ con đường đức hạnh, hay dọn đường cho sự diệt vong, hay phủ hoa lên những chiếc gai của tội lỗi, hay dạy cho sự cám dỗ những nốt nhạc ngọt ngào hơn, những lời ve vãn dịu dàng hơn, hay những sức hút mạnh mẽ hơn. 31 Ông chưa bao giờ mỉm cười trước cái ác như Boileau, cứ như thể nửa hài lòng với những hình ảnh lố bịch mà nó khắc sâu vào tâm trí; cũng chẳng bao giờ, như Swift, phanh thây bản chất con người rồi ném ánh nhìn cau có đầy đắc thắng của bạo chúa lên những vết thương do chính tay mình gây ra. 32 Ông khóc thương cho những nỗi thống khổ của chúng ta bằng lòng thương xót dịu êm của một Cowper – người, khi cảnh báo chúng ta về những theo đuổi thấp hèn và niềm vui trống rỗng của cuộc đời, đã tìm cách kéo chúng ta khỏi ách thống trị lừa dối của chúng để chuẩn bị cho "một thế giới khác tốt đẹp hơn."