Chắc chắn đến nay nhà thờ Đức bà Paris vẫn còn là một tòa nhà hùng vĩ và thiêng liêng. Nhưng mặc dù nó cổ xưa mà vẫn giữ được vẻ đẹp, ta khó lòng nén tiếng thở dài, không thể không bực mình trước vô số điêu tàn, phá phách mà thời gian và con người lần lượt bắt tòa nhà cổ kính phải chịu đựng, không thèm tôn trọng cả Charlemagne từng đặt viên đá đầu tiên lẫn Philippe-Auguste đã đặt viên cuối cùng.

Trên khuôn mặt bà chúa già nua của những nhà thờ lớn ở ta, bên cạnh nếp nhăn bao giờ cũng thấy luôn vết sẹo. Tempus edax, homo edacior*. Câu mà tôi sẵn sàng dịch như sau: Thời gian thì mù lòa, con người lại ngu ngốc.

Thời gian gặm mòn, con người gặm mòn nhiều hơn.

Nếu được rảnh rỗi để cùng bạn đọc lần lượt ngắm nghía từng vết phá hoại khác nhau in dấu lên tòa nhà thờ cổ xưa, ta sẽ thấy tội của thời gian ít hơn, còn tội của con người nặng hơn, nhất là người làm nghệ thuật. Tôi nhấn mạnh là người làm nghệ thuật, vì có những kẻ đã mang danh kiến trúc sư từ hai thế kỷ nay.

Trước hết, chỉ xin đưa ra vài dẫn chứng chủ yếu; chắc chắn hiếm có những trang kiến trúc nào đẹp đẽ hơn mặt trước nhà thờ. Ở đây lần lượt và đồng thời có ba cổng khoét hình cong nhọn; một dãy hăm tám khám tượng quốc vương xây trổ kiểu thêu ren; cái cửa sổ hoa thị lớn ở chính giữa với hai bên cửa sổ, như linh mục trợ tế và phó trợ tế; dãy hành lang cao vút và mảnh khảnh, có cửa tò vò hình tam điệp, đỡ lấy một nóc bằng lặng trên hàng cột thon; cuối cùng hai tòa tháp đen và to, với mái hiên lợp đá đen, những bộ phận hài hòa của một chỉnh thể tuyệt mỹ, chồng lên nhau thành năm tầng gác đồ sộ, tất cả triển khai rành rành trước mắt, xô bồ mà ổn định, với vô vàn ổn định, với vô vàn chi tiết về tạc tượng, điêu khắc và chạm trổ, mạnh mẽ hòa hợp cùng vẻ hùng vĩ tinh thần của toàn thể. Có thể nói đây là bản giao hưởng đá dài đặc; là tác phẩm khổng lồ của một người và một dân tộc, một chỉnh thể hoàn tất thống nhất và phức tạp như trường ca Iliad* và dân ca Romanceros* vốn cùng chị em với nó; là sản phẩm của sự chung đúc tất cả sức lực một thời đại, mà trên mỗi hòn đá nổi bật hàng trăm ngàn cách khác nhau, khi tài hoa người thợ được uốn nắn theo thiên tài nghệ sĩ; tóm lại, đây là một thứ sáng tạo của nhân loại. Mãnh liệt và phong phú như sáng tạo của thiên thần, mà hầu như nó đã đoạt lấy hai tính chất: Đa dạng, vĩnh cửu.

Hát trường ca của nhà thơ Hy-Lạp, Homère, gồm 24 khúc ca, kể lại chuyện chiến đấu trước thành Troia.

Romanceros: tuyển tập dân ca Tây-Ban-Nha, thuộc thời kỳ đền cổ điển, kể lại những phong tục cổ xưa nhất của đất nước.

Và điều chúng tôi nói ở đây về mặt tiền, cũng phải nói như vậy về toàn thể ngôi nhà thờ; và điều nói về ngôi nhà thờ lớn Paris này, cũng phải nói như vậy về mọi nhà thờ Cơ Đốc giáo thời trung cổ. Tất cả nằm trong ngành nghệ thuật tự nó đã đến lúc hoàn chỉnh, hợp lý và cân đối. Đo kích tấc ngón chân cái, tức là đo chiều cao người khổng lồ.

Hãy trở lại với mặt tiền của nhà thờ Đức Bà như nó còn lại hiện nay, khi chúng ta tới cúng bái chiêm ngưỡng tòa nhà thờ lớn uy nghiêm và bề thế, mà theo lời các nhà biên niên sử, nó làm ta run sợ; quae mole sua terrorem incutit spectantibus*.

Quae mole sua terrorem incutit spectantibus: mà khối lượng của nó làm người xem phải khiếp sợ.

Mặt tiền hiện nay thiếu mất ba vật quan trọng. Trước hết là cái thềm mười một bậc, xưa kia nâng nó lên cao khỏi mặt đất; sau là một dãy pho tượng ở bên dưới, từng được đặt vào các khám ở ba cổng và dãy tượng ở phía trên gồm hăm tám vị vua cổ xưa nhất của nước Pháp, bày dọc hành lang ở gác một, kể từ vua Childebert tới vua Philippe-Auguste, tay cầm quả “vương cầu”.

Bậc thềm là do thời gian làm mất đi, thời gian đã nâng cao mặt đất Khu thành cũ theo một tiến trình chắc chắn và chậm chạp. Nhưng trong khi nền đường Paris cứ dâng lên, lần lượt ngốn dần mười một bậc thềm từng giúp cho tòa nhà hùng vĩ cao thêm, thời gian có lẽ làm lợi hơn là làm thiệt cho nhà thờ, vì chính thời gian đã phủ lên mặt tiền một màu xám của thế kỷ, làm cho tuổi già các dinh thự lại chính là tuổi đẹp nhất.

Nhưng ai đã lấy đi hai dãy tượng? Ai để lại các khám rỗng không? Ai đã khoét vòm cung nhọn mới, lai tạp, vào ngay chính cổng giữa? Ai dám lắp vào đó cái cửa gỗ nhạt nhẽo và nặng nề, chạm trổ theo kiểu Louis XV ngay cạnh các hoa văn của Biscornette? Chính là con người; các kiến trúc sư, các nghệ sĩ ngày nay.

Nếu ta lại vào bên trong nhà thờ, ai đã lật nhào thánh Christophe khổng lồ, một pho tượng rất nổi tiếng trong các tượng, nổi tiếng ngang với gian đại sảnh tòa pháp đình nếu đem so sánh nó với các gian đại sảnh khác, ngang với tháp chuông Strasbourg nếu đem so sánh nó với các gác chuông khác? Lại còn vô số tượng được bày ở khắp các khoảng giữa hai cột của gian tiền đường và gian hát thánh ca, đủ cả tượng quỳ, tượng đứng, tượng cưỡi ngựa, nào đàn ông, đàn bà, trẻ con, vua chúa, giám mục, cảnh sát, bằng đủ thứ đá thường, đá hoa, vàng, bạc, đồng, cả sáp nữa, ai đã tàn bạo quét sạch mọi cái đó? Không phải thời gian đâu.

Và ai đã thay cái bàn thờ Gothic cổ đầy những tráp thánh tích và hòm thánh vật lộng lẫy bằng cái quách đá hoa nặng trịch, chạm trổ mặt thần tiên và mây, trông như được cóp nhặt kệch cỡm ở tu viện Val-de-Grâce hoặc lâu đài phế binh Invalides? Ai đã ngu ngốc đem chôn cái của lỗi thời bằng đá nặng nề đó vào nền đá lát kiểu carlovingien của Hercandus? Phải chăng đó là vua Louis XIV đã thực hiện ước nguyện của vua Louis XIII?

Và ai đã lắp các kính trắng lạnh lẽo thay vào những miếng kính “lộng lẫy muôn màu”, từng làm con mắt kinh ngạc của cha ông ta phải phân vân giữa cửa sổ hoa thị ngoài cổng lớn và các vòm cung nhọn nơi hậu cung? Còn người hát thánh ca của thế kỷ mười sáu sẽ nói sao, khi nhìn thấy màu vôi vàng gớm ghiếc mà các tổng giám mục phá hoại thẩm mỹ thường bôi bẩn các nhà thờ? Anh ta sẽ nhớ ra đó là màu sắc của tên đao phủ quét lên các dinh thự vô đạo; anh ta sẽ nhớ tới lâu đài Tiểu Bourbon cũng phết vàng khè vì tội phản nghịch của nguyên soái, “thật là vàng khè, sử gia Sauval nói, và quét kỹ đến nỗi hơn một thế kỷ sau còn chưa phai màu”. Anh ta sẽ tưởng nơi thánh thất đã trở nên ô uế và đành bỏ chạy.

Và nếu trèo lên nhà thờ, không thèm dừng lại trước trăm ngàn phá phách đủ loại, ta phải hỏi ai đã xâm phạm đến gác chuông nhỏ xinh đẹp, xây tựa trên giao điểm của chiếc cửa kính; gác chuông đó không kém phần thon mảnh, táo bạo so với gác chuông bên cạnh (cũng bị phá rối) của nhà nguyện Sainte-Chapelle và cao vút, nhọn hoắt, âm vang, trổ thủng, chọc thẳng lên trời cao hơn hẳn các tháp khác. Một kiến trúc sư đầy khiếu thẩm mỹ (1787) đã xén cụt nó rồi và tưởng chỉ cần che đậy vết thương đó bằng lá thuốc cao to rộng bằng chì, trông giống cái vung nồi.

Nghệ thuật thời trung cổ bị đối xử như vậy trên hầu khắp các đất nước, nhất là ở Pháp. Qua vết tích tàn phá, có thể phân biệt ba loại vết thương, cả ba đều hủy hoại với mức độ nặng nhẹ khác nhau: Trước hết là thời gian đã dần dà xói lở đây đó và làm hoen ố khắp các bề mặt; rồi đến các cuộc cách mạng chính trị và tôn giáo, vốn bản chất mù quáng và giận dữ, đã ào ào xông tới, xé rách bộ áo ngoài phong phú gồm những điêu khắc và chạm trổ, đập vỡ cửa sổ hoa thị, phá tan sợi dây chuyền những hoa văn và tượng nhỏ, tước đoạt các pho tượng, khi thì bá tước mũ giáo chủ lúc lại tước vương miện; cuối cùng là thói thời thượng càng ngày càng thô bỉ và ngu ngốc, kể từ những bước chệch đường hỗn loạn và tráng lệ thời Phục hưng, cứ liên tiếp thay thế nhau trong cảnh suy thoái tất yếu của kiến trúc. Thói thời thượng còn tác hại hơn cả cách mạng. Nó thẳng tay xâm phạm, đánh vào bộ khung xương của nghệ thuật, nó cắt bỏ, xén gọt, đảo lộn, giết chết dinh thự, về hình thức cũng như biểu tượng, về sự hợp lý cũng như vẻ đẹp của nó. Thế rồi, nó còn trùng tu; một tham vọng mà cả thời gian lẫn cách mạng ít nhất đều không có. Theo thị hiếu tốt đẹp, nó trắng trợn gán ghép lên các vết thương của kiến trúc Gothic, những vật ba vạ nhất thời khốn kiếp, những dải băng đá hoa, những kim khí tô điểm cầu kỳ, đúng là nham nhở như hủi với những khối hình trứng, xoáy ốc, cuộn tròn, rồi màn trướng, hoa dây, tua viền, lửa đá, mây đồng, thần ái tình béo tốt, hài đồng mũm mĩm, cái thị hiếu tốt đẹp đó bắt đầu tàn phá bộ mặt nghệ thuật trong phòng cầu nguyện của Catherine de Médicis và hai thế kỷ sau, làm nó quằn quại và nhăn nhó tắt thở luôn trong khuê phòng của Dubarry phu nhân.

Cho nên, để tóm tắt những điểm chúng tôi vừa trình bày, có ba loại tàn phá hiện nay đang hủy hoại nền kiến trúc Gothic. Nếp nhăn, mụn cóc ngoài da, là công trình của thời gian; bạo hành, chà đạp, toác thịt, gãy xương, là công trình của cách mạng. Kể từ Luther* tới Mirabeau*. Cưa cắt, mổ xẻ, bẻ gãy tay chân, trùng tu, đó là việc làm theo kiểu Hy Lạp, La Mã và Bộ lạc man rợ của các giáo sư, theo lời Vitruve* và Vignole*. Nghệ thuật tráng lệ này do người Vandale* sinh ra, và bị các viện hàn lâm đã giết chết. Cùng với các thế kỷ, các cuộc cách mạng, ít nhất chúng cũng tàn phá một cách vô tư và cao cả, còn kéo tới tiếp tay cả một bầy những kiến trúc sư nhà trường, có môn bài, đã tuyên thệ và thề thốt, họ làm giảm giá trị vì thói nhận định và lựa chọn thiếu thẩm mỹ, họ thay thế các diềm ren Gothic bằng lá rau diếp kiểu Louis XV, vì vinh quang vĩ đại nhất của đền Parthénon*. Đó là cú đá của con lừa đối với con sư tử ngắc ngoải. Đó là cây sồi già đang cành lá xum xuê nhưng buồn thay, lại bị loài sâu châm đốt, cắn xé.

Luther (1483-1546), nhà cải cách tôn giáo ở Đức.

Mirabeau (1749-1791), nhà hùng biện của cách mạng Pháp, chủ trương quân chủ lập hiến.

Vitruve: Kiến trúc sư La-Mã (thế kỷ 1 trước công nguyên), tác giả cuốn Về kiến trúc, rất có giá trị về nhận định tình hình kiến trúc thời đó.

Vignole (1507-1573), kiến trúc sư Ý, nổi tiếng về cuốn Bàn về năm loại kiến trúc.

Vandale: một chi thuộc giống người Germain cổ.

Parthénon: một ngôi đền nổi tiếng Athènes (Hy-Lạp) thời cổ đại.

Thật xa lắc kể từ hồi đó tới thời mà Robert Cenalis, đem so sánh nhà thờ Đức Bà Paris với ngôi đền trứ danh thờ Diane ở Éphèse, từng được các tín đồ đa thần giáo ngày xưa hết sức quý chuộng và khiến Érostrate* lưu danh bất tử, thấy ngôi nhà thờ lớn xứ Gauloise “còn tuyệt hơn về chiều dài, chiều rộng, chiều cao và cấu trúc”*.

Érostrate: một người dân ngu dốt ở thành Éphèse muốn bắt chước kẻ chinh phục, lưu danh thiên cổ bằng hành động phá hoại ghê gớm là đốt cháy đền Diane ở Éphèse, một trong bảy kỳ quan của thế giới. Tên hắn bị cấm không được nhắc đến.

“Lịch sử Pháp quốc giáo hội, quyển 2, hồi 3, trang 130, phần 1”. [Ghi chú của VHugo]

Nhà thờ Đức Bà Paris cũng hoàn toàn không thể gọi là một công trình hoàn tất, được xác định, xếp hạng. Nó không là nhà thờ roman, nhưng cũng chưa phải nhà thờ Gothic. Tòa nhà đó không phải là một điển hình. Không giống tu viện Tournus, nhà thờ Đức Bà Paris không hề có khung nhà trang nghiêm và nặng nề, vòm mái tròn và rộng, vẻ trần trụi và lạnh lùng, sự giản dị uy nghiêm của những tòa nhà lấy hình cung tròn làm động lực. Không giống nhà thờ lớn Bourges, nó không phải là sản phẩm đẹp đẽ, nhẹ nhàng, đa dạng, rầm rì, lổn nhổn, nở rộ của hình cung nhọn. Không thể xếp nó vào gia đình cổ xưa của những nhà thờ âm u, huyền bí, thấp và như bị hình cung tròn đè bẹp; chúng gần như theo kiểu Ai Cập, trừ trần nhà; chúng toàn mang tính chất tượng hình, đạo giáo, tượng trưng trong trang trí, chúng nặng về hình thoi và chữ chi hơn hoa lá, nặng về hoa lá hơn súc vật, nặng về súc vật hơn người, chúng là tác phẩm của giám mục hơn của kiến trúc sư, là bước chuyển biến đầu tiên của nghệ thuật, còn in đậm dấu vết thẩm quyền và quân sự, bắt rễ từ thời Cận đế quốc* và dừng lại ở Guillaume, kẻ chinh phục. Cũng không thể xếp tòa nhà thờ đó vào một gia đình khác, gồm những nhà thờ cao vút thanh thoát, đầy dãy cửa kính hoa và tượng; chúng mang hình nét sắc nhọn, dáng vẻ táo bạo; đứng về biểu tượng chính trị, chúng là công xã và thị dân, đứng về tác phẩm nghệ thuật, chúng lại tự do, tùy tiện, cuồng nhiệt; chúng thuộc bước biến chuyển thứ hai của khoa học kiến trúc, không còn tượng hình bất động và đạo giáo nữa, mà là nghệ sĩ tiến bộ và bình dân, nó bắt đầu từ thời quân Thập tự chinh trở về và chấm dứt vào thời vua Louis XI. Nhà thờ Đức Bà Paris không phải thuần chủng La Mã như loại thứ nhất, cũng không phải thuần chủng Ả Rập như loại thứ hai.

Cận đế quốc hoặc đế quốc Byzantine là tên gọi đế quốc La Mã, bắt đầu từ vua Constantinus và đế quốc Phương Đông, bắt đầu từ vua Theodosius, cho tới khi quân Thổ Nhĩ Kỳ chiếm được Constantinopolis vào năm 1453.

Đó là một tòa nhà của thời quá độ. Kiến trúc sư Saxon vừa dựng xong các cột đầu tiên của gian giữa nhà thờ thì hình cung nhọn, từ cuộc Thập tự chinh trở về, đã tới chiếm lĩnh, ngự trên nóc cột roman to rộng, đáng lẽ chỉ đỡ lấy hình cung tròn. Hình cung nhọn từ đó làm chủ, xây dựng nốt phần nhà thờ còn lại. Tuy nhiên, buổi đầu còn thiếu kinh nghiệm và rụt rè, nó phình ra, tỏa rộng, tự hạn chế và không dám vút nhọn lên thành mũi tên và mũi dao trổ, như sau này nó sẽ thực hiện trong bao nhà thờ lớn kỳ diệu. Có thể nói nó còn chịu ảnh hưởng của sự tiếp cận với các cột roman nặng nề.

Tuy nhiên, các dinh thự của thời gian quá độ từ roman chuyển sang Gothic đó không kém phần quý giá trong việc nghiên cứu, nếu so chúng với các điển hình thuần túy. Chúng biểu hiện một sắc thái nghệ thuật, nếu không có chúng, thì cũng sẽ tiêu vong. Đó là việc lai ghép hình cung nhọn lên hình cung tròn.

Nhà thờ Đức Bà Paris đặc biệt là một mẫu mực kỳ lạ của loại hình đó. Mỗi bề mặt, mỗi hòn đá của tòa nhà đáng kính này không những là một trang lịch sử đất nước mà còn của lịch sử khoa học và nghệ thuật. Cho nên ở đây chỉ xin đưa ra những chi tiết chủ yếu: trong khi cái cổng Đỏ nhỏ bé gần như đạt tới giới hạn về sự tinh vi Gothic của thế kỷ mười lăm, hàng cột của gian giữa nhà thờ, bằng hình khối và vẻ bề thế, lại ngược lên tới thời tu viện Carlovingiennes* Saint-Germain-des-Prés. Tưởng như đã trải qua sáu thế kỷ, từ cái cổng tới hàng cột. Ngay cả các pháp sư điểm kim cũng thấy những nét tượng trưng trên cổng lớn là một toát yếu mỹ mãn về pháp thuật của họ, còn nhà thờ Saint-Jacques-de-la-Boucherie lại là thứ chữ tượng hình rất hoàn chỉnh. Cho nên, tu viện roman, nhà thờ điểm kim, nghệ thuật Gothic, nghệ thuật Saxon, cái cột tròn nặng nề làm nhớ tới Grégoire VII, vẻ tượng trưng điểm kim từ đó Nicolas Flamel mở đầu trước cả Luther, vẻ thống nhất kiểu giáo hoàng, sự phân ly của giáo hội, tu viện Saint-Germain-des-Prés, nhà thờ Saint-Jacques-de-la-Boucherie, tất cả đều hòa tan, hỗn hợp, trộn lẫn ở nhà thờ Đức Bà. Tòa nhà thờ trung tâm đầy sinh lực này là một quái vật thần thoại giữa bao nhà thờ cổ đại của Paris; đầu nó thuộc cái này, chân tay thuộc cái kia, mông thuộc cái nọ: gần như thuộc của mọi cái.

Carlovingiennes hay Carolingiens, dòng vua thứ hai của nước Pháp (751-967) lấy tên ở Charles Martel, bắt đầu từ Pépin le Bref tới Louis V.

Chúng tôi xin nhắc lại, các kiến trúc lai tạp đó, không phải kém hấp dẫn đối với nghệ sĩ, người nghiên cứu đồ cổ, nhà sử học. Chúng cho thấy khoa kiến trúc quả rất cổ xưa, vì chúng cũng chứng minh cho các di tích khổng lồ, các kim tự tháp Ai Cập, các chùa chiền đồ sộ Ấn Độ, là các sản phẩm vĩ đại nhất của kiến trúc đều là công trình xã hội hơn công trình cá nhân; là con đẻ của nhân dân lao động hơn hoa tay của thiên tài; là tồn trữ một dân tộc để lại; là tích tụ của những thế kỷ gom góp; là lớp cặn sau những lần bốc hơi liên tiếp của xã hội loài người; nói tóm lại, là những hình thức tạo thành. Mỗi đợt sóng thời gian chất chồng một chất phù sa, mỗi chủng tộc phủ một lớp lên tòa nhà, mỗi cá nhân góp vào một hòn đá. Như bầy hải ly, như đàn ong, như loài người vẫn thường làm vậy. Tháp Babel*, tượng trưng vĩ đại nhất của kiến trúc, là một tổ ong.

Tháp Babel, cái tháp cho dẫn ở trong Kinh Thánh. Con Noé định xây tháp ấy lên tận trời, song Thượng đế làm cho những người leo tháp ấy nói sai tiếng, không hiểu nhau, nên thất bại.

Các dinh thự lớn, cũng như các núi lớn, là công trình của nhiều thế kỷ. Thường thì chúng vẫn lơ lửng mà nghệ thuật đã thay đổi, pendent opera interrupta*; chúng vẫn bình thản tiếp diễn tùy theo nghệ thuật đổi thay. Nghệ thuật mới nhận lấy tòa nhà ở nơi nó gặp, ghi tạc vào đó, đồng hóa với nó, tùy thích phát triển nó và nếu có thể được thì hoàn thành nó. Sự việc cứ diễn ra ổn thỏa, dễ dàng thuận lợi, tuân theo một quy luật tự nhiên và êm thấm. Đó là sự lai ghép tự nhiên, một dòng nhựa chảy, một loại cây hồi sinh. Tất nhiên, trong sự hàn gắn liên tiếp của nhiều nền nghệ thuật trên nhiều tầm cao ở cùng một tòa nhà, có thể tìm thấy chất liệu cho khối cuốn sách dày cộm và đôi khi cho lịch sử thế giới của nhân loại. Con người, nghệ sĩ, cá nhân lu mơ trước những khối đồ sộ không tên tác giả; trí tuệ loài người kết tụ và tổng hợp ở đó. Thời gian là nhà kiến trúc, nhân dân là người thợ nề.

Pendent opera interrupta: công trình dở dang vẫn đình chỉ.

Ở đây nếu chỉ xét tới nền kiến trúc cơ đốc giáo châu Âu, cô em của những tòa nhà to lớn phương Đông, ta sẽ nhận thấy nó xuất hiện như một tổng thể bao la, chia làm ba vùng rất dứt khoát, chồng chất lên nhau: vùng roman*, vùng Gothic, vùng Phục hưng, mà ta sẵn sàng gọi là vùng Hi-La. Tầng roman, vốn cổ xưa nhất và sâu xa nhất, bao gồm hình cung tròn; hình cung này được xây dựng trên nóc cột Hi Lạp, lại tái hiện ở tầng cận đại và ưu việt của thời Phục hưng. Hình cung nhọn đứng giữa hai cái đó. Các dinh thự hoàn toàn thuộc về một trong ba tầng đó đều hết sức riêng biệt, đơn nhất và hoàn chỉnh. Đó là tu viện Jumièges, đó là nhà thờ lớn Reims, đó là Sainte-Croix d’Orléans. Nhưng cả ba vùng đều dính dấp và hòa lẫn nhau ở ngoài rìa, như các màu sắc trên bản phân tích ánh nắng. Từ đó mà có những kiến trúc phức tạp, những dinh thự của từng sắc thái và của từng thời kỳ quá độ. Có cái chân thì roman, ở giữa Gothic, đầu lại Hi-La. Chả là người ta phải bỏ ra sáu trăm năm để xây dựng nó. Loại này vốn hiếm hoi. Tháp canh Étampes là một kiểu mẫu. Nhưng các tòa nhà làm theo hai kiểu thường thấy nhiều hơn. Đó là nhà thờ Đức Bà Paris, kiến trúc hình cung nhọn nhưng các cột đầu tiên lại thâm nhập vào vùng roman, nơi mà cổng Saint-Denis và gian giữa tu viện Saint-Germain-des-Prés từng lao vào. Đó là gian tăng xá xinh đẹp bán Gothic Bocherville với tầm roman lên tới bán thân. Đó là nhà thờ lớn Rouen, nếu không dìm cái mỏm chóp tháp chuông chính giữa vào vùng Phục hưng* thì đã hoàn toàn Gothic rồi.

“Cùng thuộc vùng này còn có các tên gọi là Lombarde, Saxonne và Byzantine, tùy theo địa phương, khí hậu và chủng loại.

Đó là bốn nền kiến trúc chị em và song hành, mỗi cái đều có đặc tính riêng, nhưng cùng xuất phát chung một nguyên tắc là hình cung tròn.

Facies non omnibus una,,

Non diversa tamen, qualem, etc.”

(Hai câu thơ Latinh này trích trong cuốn Biến hóa của nhà thơ Ovide, có nghĩa là:

Vẻ ngoài không giống nhau ở mọi cái,

Mặc dù không khác nhau, kể như, vân vân).

“Phần chóp tháp chuông này vốn bằng xà gỗ chính là phần đã bị sét thiêu cháy năm 1823.” [VHugo chú thích]

Tóm lại, mọi sắc thái, mọi dị biệt đó ảnh hưởng tới bề mặt của dinh thự. Chính nghệ thuật đã thay da. Còn bản thân cấu tạo của nhà thờ cơ đốc giáo không bị đụng chạm tới. Vẫn là dãy xà kèo bên trong, vẫn là các phần sắp xếp hợp lý. Bất kể cái vỏ ngoài của tòa nhà thờ lớn được chạm trổ và thêu thùa thế nào, là vẫn luôn luôn thấy, ít nhất cũng dưới dạng thức mầm mống và sơ khai, cái cốt cách bên trong của đại giáo đường La Mã. Bao giờ nó cũng phát triển trên nền đất theo cùng một quy luật, vẫn hai gian bất di bất dịch cắt nhau thành hình chữ thập, đầu trên xây tròn thành hậu cung để làm nơi của dân hát thánh ca; vẫn vĩnh viễn là những gian bên, dành cho các cuộc rước bên trong nhà thờ, cho các gian nguyện ngắm, một thứ hành lang dọc nơi gian chính tỏa ra, qua các hàng cột. Quy định như vậy rồi, số lượng các gian nguyện, cổng, tháp chuông, chóp lầu, cứ thay đổi bất tận, tùy theo thích thú của từng thế kỷ, từng dân tộc, từng nghệ thuật. Một khi nơi cúng lễ đã đầy đủ và đảm bảo, kiến trúc tha hồ muốn làm gì thì làm. Tượng thánh, kính cửa, hoa thị, hoa văn, đường răng cưa, đỉnh cột, phù điêu, chúng kết hợp mọi sáng tạo đó theo đối số thích nghi. Do đó mà các dinh thự có vẻ ngoài thiên hình vạn trạng nhưng thực chất bên trong vẫn vô cùng trật tự và thống nhất. Thân cây cố định, cành lá thì tùy nghi bay bướm.