Tuy nhiên, trong khi hắn nói, vẻ bằng lòng thán phục đồng loạt do bộ quần áo gợi lên, tan dần theo lời nói; và khi hắn đi tới câu kết luận vô phúc: “Chừng nào Đại đức giáo chủ tới, chúng tôi xin bắt đầu”, tiếng hò hét như sấm dậy liền át hẳn lời hắn.
- Bắt đầu lập tức đi thôi! Diễn đi! Diễn ngay đi thôi! - Dân chúng gào lên. Và nghe thấy tiếng Johannes de Molendino vang to hơn mọi giọng, chọc thủng tiếng ồn ào như tiếng sáo trong dàn nhạc om sòm ở Nime:
- Bắt đầu ngay đi thôi! - Gã học trò rít lên.
- Đả đảo Jupiter và giáo chủ Bourbon! - Robin Poussepain cùng các giáo binh khác trèo lên cửa, chửi ầm lên.
- Diễn ngay vở morality đi! - Đám đông hùa theo. - Ngay lập tức! Ngay tức khắc! Chém đầu và treo cổ bọn kép hát cùng giáo chủ!
Thần Jupiter tội nghiệp, ngơ ngác, run sợ, tái mét mặt dưới lớp phấn hồng, đành hạ uy sấm sét, cầm lấy chiếc mũ sắt bịt mặt; rồi hắn chào và lắp bắp nói: “Đức ông... các sứ thần... lệnh bà Marguerite de Flandre...” Hắn không biết nói gì hơn. Trong thâm tâm, hắn sợ bị treo cổ.
Chờ thì bị dân đen treo cổ, không chờ thì giáo chủ treo cổ, cả hai bên đều là vực thẳm, tức giá treo cổ.
May thay có người tới cứu nguy cho hắn và gánh lấy trách nhiệm.
Một người đứng bên kia hàng rào, giữa khoảng trống quanh bàn đá, chưa ai trông thấy, vì dáng người cao và gầy khuất sau chiều ngang chiếc cột hắn tựa, đã hoàn toàn tránh mọi tia mắt, người đó, như ta nói, cao lớn, gầy gò, xanh xao, tóc hung, còn trẻ, mặc dầu trán và má nhăn nheo, mắt sáng long lanh, miệng tươi cười, mặc áo vải xéc đen, đã sờn rách và nhẵn bóng vì cũ, lại gần bàn đá và vẫy gọi gã nạn nhân khốn khổ. Nhưng hắn đang cuống quít nên không nhìn thấy.
Người mới tới tiến thêm bước nữa.
- Jupiter! - Anh ta gọi, - anh bạn Jupiter thân yêu ơi!
Gã kia vẫn chẳng nghe thấy.
Cuối cùng chàng tóc hung cao lớn sốt ruột, gần như quát lên trước mũi hắn:
- Michael Giborne!
- Ai gọi đấy! - Jupiter hỏi, như giật mình bừng tỉnh.
- Tôi, - người mặc áo đen đáp.
- A! - Jupiter thốt lên.
- Cứ diễn ngay đi, - chàng trai nói. - Hãy chiều lòng dân chúng. Rồi tôi sẽ xin với ngài pháp quan, ngài sẽ xin lại với đức giáo chủ.
Jupiter thở phào.
- Thưa quý thị dân, - hắn gân cổ gào lên trước đám đông tiếp tục ê hắn, - chúng tôi xin bắt đầu diễn ngay.
- Evoe, Jupiter! Plaudite, cives*! - Lũ học trò reo lên.
- Noël! Noël!* - Dân chúng hò theo.
Evoe, Jupiter! Plaudite, cives! Hỡi các công dân, hãy hoan hô. (Evoe là tiếng hò reo, hoan hô của các nữ tu thờ thần rượu vang Bacchus khi làm lễ tế thần. Jupiter là vị thần đứng đầu các thần linh).
Noël! Noël! là tiếng hoan hô của dân chúng ngày xưa trước các sự kiện, nhất là thắng lợi chính trị.
Thế là tiếng vỗ tay vang dậy như sấm và Jupiter đã quay vào sau màn che mà gian phòng còn rung chuyển tiếng hoan hô.
Trong lúc đó, con người vô danh đã thần kỳ chuyển bão táp thành sóng lặng gió êm, như ông lão Corneille thân yêu của ta từng nói, đã khiêm tốn quay lại chỗ bóng tối chân cột, và chắc sẽ đứng đó vô hình, bất động và câm lặng như trước, nếu không bị hai thiếu nữ kéo lại, họ đứng ở hàng đầu khán giả, đã trông thấy chàng bàn bạc với Michael Giborne - Jupiter.
- Thầy ơi, - một cô gọi, vẫy chàng lại gần...
- Thôi im đi, chị Liénarde ơi, - cô bạn đứng cạnh nói, cô ta xinh đẹp, tươi tắn và rất bạo dạn vì ăn mặc rất đẹp. - Anh ta không phải giáo sinh mà là người thế tục, cho nên không được gọi là thầy ơi, mà phải gọi ông ơi.
- Ông ơi, - Liénarde gọi.
Kẻ vô danh bước lại gần hàng rào.
- Các cô cần gì tôi ạ? - Chàng ta niềm nở hỏi.
- Ồ, không! - Liénarde ngượng ngùng nói, - chị bạn em là Gisquette la Gencienne muốn nói với anh thôi ạ.
- Không đâu, - Gisquette đỏ mặt cãi lại; - chính Liénarde gọi anh: thầy ơi; em mới bảo nó là phải gọi: ông ơi.
Hai cô gái nhìn xuống. Chàng kia không mong gì hơn được bắt chuyện nên tươi cười nhìn hai cô:
- Thế các cô không cần gì đến tôi à?
- Ồ, không! - Gisquette trả lời.
- Không ạ, - Liénarde đáp.
Chàng trai tóc hung cao lớn bước lên định bỏ đi. Nhưng hai cô tò mò lại không muốn bỏ lỡ thời cơ.
- Ông ơi, - Gisquette vội nói, bồng bột như cống được thoát nước hoặc như đàn bà đã thuận lòng, - thế ra ông quen anh lính sắp đóng vai Đức Bà đồng trinh trong vở kịch?
- Chắc cô định nói sắm vai Jupiter? - Chàng vô danh hỏi lại.
- À! Vâng, - Liénarde đỡ lời, - nó thật là ngốc! Thế anh quen Jupiter à?
- Michael Giborne phải không? - Chàng vô danh hỏi lại, - thưa tiểu thư, vâng.
- Râu anh ta mới rậm chứ! - Liénarde nói.
- Vở họ sắp diễn đó, liệu có hay không? - Gisquette rụt rè hỏi.
- Thưa cô, rất hay, - chàng vô danh không chút do dự trả lời luôn.
- Thế sắp diễn vở gì vậy? - Liénarde hỏi.
- Thưa cô, xin thưa đó là vở morality: Sự phán xét tốt lành của Đức Bà đồng trinh.
- Ồ! Vở khác rồi, - Liénarde nói.
Tiếp theo là phút im lặng ngắn ngủi. Chàng vô danh lên tiếng:
- Vở morality này mới tinh, chưa từng diễn bao giờ.
- Hóa ra không phải vở đã diễn cách đây hai năm, - Gisquette nói, - vào cái hôm nghênh tiếp ngài Khâm sai của giáo hoàng và có cả ba cô gái đẹp sắm vai...
- Các nàng tiên cá, - Liénarde nói.
- Và tất cả trần truồng, - chàng trai nói.
Liénarde e thẹn cúi nhìn xuống. Gisquette nhìn cô và cũng cúi theo. Chàng vô danh tươi cười nói tiếp:
- Vở này cũng sẽ vui lắm. Hôm nay là một vở morality viết riêng cho lệnh bà tiểu thư xứ Flandre.
- Thế họ có hát dân ca không? - Gisquette hỏi.
- Xì! - Chàng vô danh nói, - làm gì có trong vở morality! Không nên lẫn lộn thể loại như vậy. Giá là một vở sotie thì đã đành.
- Thật đáng tiếc, - Gisquette nói. - Hôm đó ở vòi nước Ponceau có những ông bà dữ tợn đánh nhau, họ còn làm nhiều động tác, vừa hát những bài thánh ca ngắn và dân ca.
- Cái đó thích hợp với một vị khâm sai của giáo hoàng nhưng lại không thích hợp với công chúa, - chàng vô danh lạnh nhạt nói.
- Gần họ lại còn nhiều nhạc cụ trầm đua nhau chơi, đánh những giai điệu rất du dương. - Liénarde nói.
- Còn để giải khát khách qua đường, - Gisquette tiếp lời, - vòi nước chia làm ba miệng phun ra nào rượu vang, nào sữa, nào rượu mùi, ai muốn uống tùy thích.
- Còn ở dưới vòi nước một tí, - Liénarde nói luôn, - ở nhà thờ Ba ngôi lại có cảnh thương khó bằng người mà không nói.
- Ừ, mình nhớ ra rồi! - Gisquette reo lên: - Chúa đóng đinh câu rút và hai tên vô lại bên phải và bên trái!
Đến đây, các cô gái ba hoa, sôi nổi, nhớ tới cuộc nghênh đón ngài Khâm sai của giáo hoàng đua nhau cùng nói:
- Còn ở đằng trước, chỗ cổng Họa sĩ, có nhiều người khác ăn mặc rất sang trọng.
- Còn ở vòi nước Saint-Innocent, lại có gã đi săn đuổi theo con hươu cái giữa tiếng chó sủa và tiếng kêu ầm ĩ!
- Còn ở cửa hàng thịt Paris là những giá treo cổ tượng trưng cho nhà ngục Dieppe!
- Còn khi ngài Khâm sai đi qua, này Gisquette, có nhớ không, mọi người xông lên và tất cả bọn người Anh đều bị treo cổ.
- Còn cạnh cổng Châtelet, có rất nhiều nhân vật lộng lẫy!
- Còn trên cầu Hối đoái, phía trên san sát là người!
- Còn khi ngài Khâm sai đi qua, trên cầu họ thả tới hơn hai trăm tá đủ loại chim; thật là tuyệt, Liénarde nhỉ.
- Hôm nay còn hay hơn, - anh chàng tiếp chuyện, như buộc phải kiên nhẫn nghe họ kể, cuối cùng xen vào.
- Anh tin chắc là vở này hay à? - Gisquette hỏi.
- Tin chắc chứ, - chàng trai trả lời; - rồi anh ta hơi huênh hoang nói tiếp: - Thưa quý cô, chính tôi là tác giả đó.
- Thực ư, - các thiếu nữ hết sức sửng sốt hỏi.
- Thực mà! - Thi sĩ khẽ hắng giọng đáp; - tức là chúng tôi có hai người: Jehan Marchand thì xẻ ván, dựng khung sân khấu và lát gỗ, còn tôi viết vở. Tên tôi là Pierre Gringoire.
Tác giả “Cid” cũng không thể xưng danh kiêu hãnh hơn: Pierre Corneille.
Bạn đọc hẳn nhận thấy thời gian đã trôi qua khá lâu, kể từ lúc Jupiter chui vào sau tấm màn che cho tới khi tác giả vở morality mới, bất thần xưng danh trước sự khâm phục ngây thơ của Gisquette và Liénarde. Có điều kỳ lạ: tất cả đám đông, vài phút trước còn sôi sục, giờ đây thật từ tốn, tin vào lời gã kép hát; nó chứng minh cái chân lý vĩnh cửu và hằng ngày vẫn được thử thách tại các nhà hát ở ta, rằng cách tốt nhất khiến công chúng kiên nhẫn chờ đợi là khẳng định sắp bắt đầu ngay lập tức.
Dù sao, gã học trò Joannes vẫn không ngủ.
- Ái chà chà! - Hắn đột nhiên thét lên giữa không khí im ắng chờ đợi tiếp sau phút nhốn nháo.
- Này Jupiter, Đức Bà đồng trinh, lũ hề xiếc của quỷ sứ! Chúng mày định xỏ à? Diễn đi! Diễn đi thôi! Bắt đầu ngay đi, không chúng ông lại ra tay bây giờ.
Nhưng chẳng cần phải làm đến như vậy.
Tiếng nhạc khí trầm bổng nổi lên ở phía trong sân khấu, rồi tấm màn vén lên; bốn nhân vật quần áo và phấn son sặc sỡ đi ra, trèo lên cái thang thẳng đứng của sân khấu, tới sàn trên, liền xếp hàng trước công chúng, cúi rạp xuống chào; khúc hòa tấu liền im bặt. Vở kịch bắt đầu.
Sau khi đón nhận tiếng vỗ tay rào rào đáp lại cử chỉ cúi chào, giữa im lặng thiêng liêng, bốn nhân vật cất tiếng giáo đầu, mà chúng tôi sẵn sàng tha cho bạn đọc khỏi phải nghe. Vả lại, đến nay cũng vẫn thế thôi, công chúng thường chú ý đến quần áo họ mặc hơn vai trò họ sắm; mà thực ra, thế là phải. Cả bốn người đều mặc áo bào nửa vàng nửa trắng, chỉ khác nhau ở loại vải; cái thứ nhất bằng gấm thêu kim tuyến và ngân tuyến, cái thứ hai bằng lụa, cái thứ ba bằng len, cái thứ tư bằng vải. Nhân vật thứ nhất tay phải cầm kiếm, nhân vật thứ hai cầm hai chìa khóa vàng, người thứ ba cầm cái cân, người thứ tư cầm cái mai; và để giúp cho đầu óc lười biếng không nhìn thấy rõ qua những trang trí trong suốt đó, ta có thể đọc các dòng chữ thêu to đen dưới vạt áo gấm, Ta tên là Quý tộc; dưới vạt áo lụa, Ta tên là Tăng lữ; dưới vạt áo len, Ta tên là Hàng hóa; dưới vạt áo vải, Ta tên là Cày bừa. Hai biểu tượng nam giới được chỉ dẫn rõ ràng cho mọi khán giả đứng đắn biết bằng vạt áo ngắn hơn và chiếc mũ mềm đội trên đầu, còn hai biểu tượng nữ giới, mặc áo dài hơn, đội khăn.
Cũng phải hết sức vô tình ác ý mới không nhận ra, qua đoạn thơ giáo đầu, là Cày bừa kết hôn với Hàng hóa và Tăng lữ kết hôn với Quý tộc, cả hai cặp vợ chồng sung sướng đó đều có chung một thái tử bằng vàng tuyệt đẹp mà họ dự định chỉ gán ghép cho cô nàng nào đẹp nhất. Cho nên họ đi lang thang khắp nơi để tìm kiếm và cầu gặp giai nhân, sau khi lần lượt loại bỏ nữ vương tước Golconde, quận chúa xứ Trébisonde, công chúa của Đại hãn nước Thát đát, vân vân và vân vân..., Cày bừa và Tăng lữ, Quý tộc và Hàng hóa tới ngồi nghỉ trên tấm bàn đá hoa ở Tòa pháp đình, tôn ra trước mặt đám thính giả hiền lành tất cả các tục ngữ, châm ngôn, như vẫn thường phung phí ở các cuộc thi cử hồi đó của Viện nghệ thuật về ngụy biện, phương thức, hình tượng và hồi cảnh, nơi các thầy giành lấy mũ mão văn bằng học sĩ.
Quả là mọi cái đó đều hay tuyệt.
Tuy nhiên, trong đám đông mà bốn vai biểu tượng đang đua nhau tuôn ra hàng tràng ví von, không có vành tai nào chăm chú, trái tim nào hồi hộp, con mắt nào ngơ ngác, cái cổ nào vươn ra bằng con mắt, vành tai, cái cổ và trái tim của tác giả, thi sĩ, chàng Pierre Gringoire trung thực, một lát trước đây, đã không nén nổi vui sướng xưng danh với hai cô gái xinh đẹp. Chàng bước xa các cô vài bước, trở lại đứng sau cột, từ đó chàng lắng nghe, ngắm nhìn, thưởng thức. Tiếng vỗ tay hoan hỉ chào đón khúc giáo đầu vẫn còn vang động trong lòng và chàng hoàn toàn đắm mình vào cảnh say sưa ngây ngất khi tác giả thấy tư tưởng mình từ miệng kép hát được gieo từng tiếng một xuống đám thính giả đông đảo đang im phăng phắc. Vinh dự thay Pierre Gringoire!
Nói ra thật đau lòng, nhưng phút say sưa đầu tiên đó chẳng mấy chốc bị quấy rối, Gringoire vừa mới ghé môi vào chiếc cốc đầy men hoan lạc và thắng lợi đó, một giọt chua cay đã hòa lẫn ngay vào.
Một gã ăn mày rách rưới, bị át giữa đám đông, chẳng kiếm chác được gì, và chắc không tìm thấy khoản bồi thường đầy đủ ở trong túi những người chung quanh, đã nghĩ cách trèo lên một chỗ để thu hút các cặp mắt và của bố thí. Cho nên, vào lúc ngâm những câu thơ đầu tiên của khúc giáo đầu, hắn liền bám vào những cột của chiếc bục dành riêng và đã trèo lên tới gờ đỉnh cột chắn phía dưới hàng lan can, rồi ngồi đó, áo quần rách rưới và vết loét ghê tởm trên cánh tay phải, hắn cầu mong các ông các bà chú ý rủ lòng thương hại. Thực ra, hắn chẳng nói câu nào.
Vì hắn im lặng nên đoạn giáo đầu được trót lọt, và chắc cũng sẽ không có sự hỗn độn nào đáng kể, nếu ma quỷ không xui khiến gã học trò Joannes từ trên cột, chợt nhìn thấy thằng ăn mày và mọi trò vè của nó. Gã thanh niên kỳ cục phá lên cười như điên, bất chấp chuyện ngăn trở vở kịch và phá rối im lặng chung, hắn vui vẻ kêu lên:
- Kìa! Cái lão hành khất đang xin ăn!
Ai từng ném hòn đá xuống cái ao đầy ếch nhái hoặc bắn phát súng vào giữa đàn chim, chắc hiểu được hiệu quả câu nói kệch cỡm đó giữa lúc mọi người đang chăm chú xem. Gringoire giật nẩy người như bị truyền điện. Đoạn giáo đầu ngừng lại, mọi người nhấp nhổm quay đầu nhìn thằng ăn mày, nó không chút bối rối, thấy ngay đây là dịp may hiếm có để gặt hái, nên toét miệng cười phấn chấn, lim dim đôi mắt:
- Lạy ông lạy bà, bố thí cho con!
- Ơ này, chết thật, hóa ra Clopin Trouillefou. - Joannes nói. - Ái chà chà! Anh bạn, thế ra cái vết loét ở cẳng chân làm phiền nên anh bạn mới chuyển nó lên cánh tay chứ gì?
Nói xong, hắn khéo léo như khỉ, vứt đồng chinh vào chiếc mũ phớt bẩn trong cánh tay đau của tên ăn mày chìa ra. Nó lặng lẽ nhận cả tiền lẫn câu nói cay độc, và tiếp tục kêu van thê thảm.
- Lạy ông lạy bà, bố thí cho con!
Trò đó đâm ra mua vui rất nhiều cho thính giả và vô số khán giả, với Robin Poussepain cùng cả bọn học sinh đầu têu, vui vẻ vỗ tay hoan hô cuộc đối thoại kỳ quái vừa ứng tác, ngay nửa chừng giáo đầu, giữa gã học trò giọng the thé và gã ăn mày lải nhải van xin.
Gringoire rất bực mình. Thoạt đầu sửng sốt rồi trấn tĩnh lại, chàng ra sức quát tháo bảo bốn vai trò trên sân khấu: - Cứ diễn đi! Khổ lắm, cứ diễn tiếp đi! - Không thèm khinh bỉ liếc nhìn hai thằng phá quấy.
Giữa lúc đó, chàng thấy có người kéo vạt áo; chàng quay lại, hơi cáu kỉnh, rồi vội gượng cười. Tất nhiên, phải thế thôi. Vì đó là cánh tay xinh đẹp của Gisquette la Gencienne luồn qua hàng rào, tìm cách làm chàng chú ý tới.
- Thưa ông, - cô gái hỏi, - họ có diễn tiếp không ạ?
- Có chứ, - Gringoire trả lời, hơi bực mình vì câu hỏi.
- Thưa ông, - cô nói tiếp, - nếu vậy nhờ ông vui lòng cắt nghĩa hộ...
- Những điều họ sắp diễn chứ gì? - Gringoire ngắt lời. - Đây, thế này nhé!
- Không, - Gisquette nói, - cắt nghĩa những điều họ vừa mới diễn kia.
Gringoire giật nảy người, như có ai chọc vào vết thương rỉ máu.
- Cái con bé ngu ngốc, gàn dở chết tiệt! - Chàng lẩm bẩm nói.
Kể từ lúc này, Gisquette biến khỏi đầu óc chàng.
Trong khi đó, các đào kép đã tuân theo mệnh lệnh của chàng, còn công chúng thấy họ diễn tiếp lại lắng nghe, kể ra cũng bỏ sót mất khối chỗ hay, vào cái khúc nối ghép giữa hai đoạn của vở kịch bị bất thần ngắt quãng. Gringoire thầm chua chát nghĩ vậy. Thế nhưng trật tự dần dần trở lại, gã học trò lặng thinh, tên ăn mày đếm tiền trong mũ và vở kịch lại lôi cuốn mọi người.
Thực tình đó là một tác phẩm rất hay, nếu sửa chữa qua loa, chắc hẳn đến nay vẫn có thể còn dùng được tốt. Phần giao đãi, hơi dài và hơi rỗng, nghĩa là đúng theo quy tắc, thật đơn giản và trong thánh thất ngây thơ của thâm tâm. Gringoire khâm phục vẻ sáng sủa của nó. Nhưng mọi người đều đoán biết, bốn nhân vật biểu tượng có hơi mệt mỏi, vì sau khi đi khắp ba phần thế giới mà vẫn chưa tìm ra được người xứng đáng để gửi gắm thái tử vàng. Giữa lúc đó là lời ca ngợi của con cá kỳ diệu, với muôn vàn ám chỉ tinh tế về vị hôn phu trẻ trung của Marguerite de Flandre, lúc này đang vô cùng buồn bã ẩn dật ở Ambroise, và hoàn toàn không ngờ Cày bừa và Tăng lữ, Quý tộc và Hàng hóa đã vì mình vừa dạo quanh thế giới. Vị thái tử kể trên quả là trẻ, là đẹp, là khỏe, và nhất lại là con của sư tử Pháp (nguồn gốc đẹp đẽ của mọi đức tính đế phương!). Tôi xin tuyên bố hình ảnh ví von táo bạo đó thật tuyệt diệu, và lịch sử tự nhiên của sân khấu, vào một ngày của biểu tượng và chúc hôn thi đế vương, không hề sợ hãi một thái tử con của sư tử. Chính những pha trộn hiếm hoi và cầu kỳ đó đã xác nhận nhiệt tình. Dù sao, gọi là để góp phần phê bình, thi sĩ chỉ nên phát triển ý thơ tài tình đó dưới hai trăm câu thôi. Đã đành, theo lệnh ngài đô trưởng, vở kịch phải kéo dài từ mười hai giờ trưa đến bốn giờ chiều, cho nên nhất định phải nói năng gì đó. Vả lại, mọi người đều kiên nhẫn nghe.
Bỗng nhiên, giữa lúc cô nương Hàng hóa và lệnh bà Quý tộc đang cãi nhau, khi ngài Cày bừa ngâm câu thơ bay bướm:
Khó thấy trong rừng con vật nào đắc thắng hơn;
thì cánh cửa chỗ bục dành riêng, từ nãy đến giờ vẫn ngang chướng đóng kín, bỗng mở ra càng ngang chướng hơn; và giọng nói sang sảng của viên mõ tòa bất thần rao lên: Đức ông hồng y giáo chủ Bourbon.
