Tôi không tin trên đời này còn gì tươi vui hơn ý tưởng bừng nở trong lòng bà mẹ khi nhìn thấy chiếc giày xinh xắn của con mình. Nhất là khi đó là chiếc giày dùng vào những ngày lễ, chủ nhật, hôm rửa tội, chiếc giày thêu sát tận đế, chiếc giày đứa trẻ chưa hề xỏ chân đi bước nào. Chiếc giày thật hết sức duyên dáng và xinh xẻo, đứa trẻ chưa thể xỏ vào bước đi, khiến bà mẹ trông thấy giày tưởng nhìn thấy con. Bà mỉm cười với giày, bà hôn, bà nói chuyện với nó. Bà tự hỏi một bàn chân lẽ nào lại bé bỏng đến thế; và dù đứa trẻ vắng mặt, chỉ nhìn chiếc giày xinh đẹp, người mẹ thấy ngay trước mắt đứa bé hiền ngoan và yếu ớt. Bà tưởng trông thấy con, bà thực sự trông thấy nó, trọn vẹn toàn thân, nó hoạt động, vui chơi, với đôi bàn tay thon nhỏ, cái đầu tròn, cặp môi tinh khiết, đôi mắt bình thản lòng trắng xanh lơ. Nếu mùa đông, đứa trẻ ngồi đó, nó bò trên thảm, nhẫn nại leo lên ghế đẩu và bà mẹ run sợ chỉ lo nó lại gần lò sưởi rực lửa. Nếu mùa hè, nó chơi tha thẩn ngoài sân, trong vườn, bứt cỏ mọc giữa nền đá lát, nó thơ ngây ngắm nhìn chó to, ngựa lớn, không hề sợ hãi, nó nghịch vỏ ốc, đóa hoa và làm người coi phải kêu lên vì thấy có cát trong luống hoa và có đất trên lối đi, tất cả đều cười vui, chói sáng, chơi nhởi ở chung quanh như chính đứa trẻ, kể cả làn gió lẫn tia nắng cũng ganh nhau vui đùa trong mớ tóc phất phơ. Chiếc giày nhắc nhở mọi điều đó với người mẹ và làm trái tim bà tan ra như sáp hơ lửa.

Nhưng khi đứa trẻ mất rồi, trăm nghìn hình ảnh vui tươi, quyến luyến, thương yêu đó, dồn dập xoay quanh chiếc giày xinh xắn, liền trở thành bấy nhiêu điều khủng khiếp. Chiếc giày thêu xinh đẹp chỉ còn là một dụng cụ tra tấn vĩnh viễn, nó nghiền nát trái tim bà mẹ. Cũng vẫn dây tơ lòng đó rung lên sâu kín và nhạy cảm nhất; nhưng đáng lẽ là thiên thần nắn vuốt thì lại do quỷ sứ bật gảy đường tơ.

Một sáng, vào lúc mặt trời tháng năm đang mọc trên nền trời xanh thẫm, mà họa sĩ Garofalo ưa vẽ thành bối cảnh cho các bức tranh tả Chúa được hạ khỏi cây thập tự, bà tu kín ở tháp Roland bỗng nghe thấy tiếng bánh xe, vó ngựa và xích xiềng ngoài quảng trường Grève. Bà không thèm chú ý, quấn tóc bịt tai để khỏi nghe thấy, rồi quỳ gối ngắm vật bất động suốt mười lăm năm nay bà vẫn yêu quý. Như ta đã biết, chiếc giày xinh xắn là cả thế gian đối với bà. Tư tưởng bà bị giam hãm trong đó tới chết, nó mới chịu thoát ra. Tất cả lời nguyền rủa chua cay, lời than vãn thảm thiết, lời cầu nguyện và thổn thức hướng lên trời, về món đồ chơi đáng yêu bằng sa tanh hồng, chỉ có riêng căn hầm tối ở tháp Roland nghe thấy. Chưa bao giờ nỗi thất vọng lại tuôn ra nhiều như vậy trên một đồ vật xinh xắn và duyên dáng đến như vậy.

Buổi sáng đó, nỗi khổ đau tựa hồ còn lộ ra mãnh liệt hơn thường ngày, và ở bên ngoài, người ta nghe thấy rên rỉ một giọng nói to, đều đều, buồn đến não lòng. Bà mẹ than:

- Ôi con ta! Con ta! Con gái bé bỏng thân yêu tội nghiệp của ta! Thế là chẳng bao giờ ta được nhìn thấy con nữa. Thế là hết! Bao giờ mẹ cũng tưởng như chuyện mới xảy ra hôm qua! Lạy Chúa, Lạy Chúa, thà đừng ban cho con, để rồi lại lấy của con nhanh như vậy. Chúa há chẳng biết con cái gắn liền với bụng mẹ, người mẹ mất con không còn tin ở Chúa nữa sao? Trời! Khốn nạn thân tôi, tại sao bữa đó tôi lại ra khỏi nhà? - Lạy Chúa! Lạy Chúa! Lấy đi mất của con đứa con như vậy hóa ra Chúa chưa hề nhìn thấy hai mẹ con chúng con sống với nhau, lúc nó hết sức vui thích được con sưởi cho ở bên lò sưởi, lúc nó bú rồi nhoẻn miệng cười, lúc con bế bổng nó để nó bước đôi bàn chân bé nhỏ lên ngực, lên môi con? Ôi! Lạy Chúa, nếu Chúa nhìn thấy như vậy, hẳn Chúa đã cảm thương niềm vui của con và không lấy đi tình yêu duy nhất còn lại trong con! Lạy Chúa, con đâu phải kẻ khốn nạn đến mức Chúa chẳng thèm nhìn con trước khi kết tội? - Than ôi! Than ôi! Chiếc giày còn đây; nhưng bàn chân đâu rồi? Con ta đâu rồi? Con ơi! Con ơi! Họ đã làm gì con? Thượng đế, hãy trả con tôi. Lạy Chúa, mười lăm năm ròng con trầy gối nguyện cầu, như vậy còn chưa đủ hay sao? Hãy trả con ta, dù một ngày, một giờ, một phút, một phút thôi, hỡi Thượng đế! Rồi sau đó cứ việc đời đời vứt ta cho quỷ sứ! Ồ! Nếu biết ở đâu đang kéo lê tà áo Chúa, ta sẽ tới níu chặt bằng hai tay và nhất định buộc Chúa phải trả lại con ta. Lạy Chúa, Chúa chẳng thương xót gì chiếc giày bé bỏng xinh đẹp này sao? Sao Chúa nỡ đày đọa cực hình một người mẹ khốn khổ suốt mười lăm năm ròng như vậy? Lạy Đức mẹ đồng trinh hằng cứu rỗi! Lạy Đức mẹ hằng cứu rỗi trên đời! Đức Jésus - hài đồng của con, họ đã lấy mất, họ đánh cắp, họ ăn thịt nó trên bãi cỏ hoang, họ uống máu, nhai xương nó! Lạy Đức mẹ đồng trinh hằng cứu rỗi, hãy cứu giúp con! Con ơi! Phải trả con ta! Dù nó được lên thiên đường, ta đâu cần đến? Ta không mong nó làm thiên thần, chỉ muốn nó là con ta! Ta là sư tử cái, ta cần sư tử con. - Ôi! Ta sẽ quằn quại trên mặt đất, ta sẽ đập đầu đến nát đá, rồi ta tự đày đọa, rồi ta nguyền rủa Chúa nếu Chúa cứ giữ con ta! Chúa chẳng thấy hai cánh tay con xây xát hết rồi hay sao! Trời ơi! Lẽ nào Chúa lòng lành lại chẳng biết xót thương? - Ôi! Chỉ cần cho ta muối và bánh mì đen, miễn trả lại con ta để nó sưởi ấm ta như mặt trời! Than ôi! Lạy Chúa tối cao, con chỉ là kẻ tội lỗi xấu xa, nhưng con gái khiến con thành ngoan đạo. Vì yêu con mà con trở nên thánh thiện; rồi con nhìn thấy Chúa qua nụ cười của nó như qua cửa mở trên trời. - Ôi! Ước gì chỉ một lần, một lần nữa, một lần thôi, ta được xỏ chiếc giày này vào bàn chân hồng hồng bé nhỏ xinh đẹp của nó, rồi ta chết, ôi Đức mẹ ơn phước, ta chết với lời vinh danh Đức mẹ! - Chao ôi! Mười lăm năm! Giờ đây con ta lớn rồi! - Tội nghiệp con ta! Sao, có thực ta sẽ không bao giờ gặp lại nó, ngay cả trên trời! Vì ta, ta sẽ chẳng được lên thiên đường! Ôi! Đau khổ biết bao! Thế mà chiếc giày của nó vẫn còn đây, và tất cả cũng chỉ còn có thế!

Bà mẹ khốn khổ vồ lấy chiếc giày, niềm an ủi và nỗi thất vọng của bà từ bao năm, lòng dạ tan nát bật thành tiếng nức nở như ngày đầu. Vì đối với người mẹ mất con, ngày nào cũng là ngày đầu. Nỗi đau đó không già đi. Áo tang cứ việc cũ mòn, phai bạc: trái tim vẫn đen màu tang tóc.

Vừa lúc đó, tiếng trẻ lanh lảnh tươi vui đi ngang qua căn buồng. Mỗi lần trông thấy đám trẻ, người mẹ khốn khổ lại chạy vội vào xó tối nhất nhà mồ, tưởng như bà tìm cách vùi đầu vào tường đá để khỏi nghe tiếng trẻ. Lần này, trái lại, bà giật mình đứng dậy và thèm thuồng lắng nghe. Một đứa bé trai vừa nói:

- Chả là hôm nay họ treo cổ một con Ai Cập.

Như con nhện ta thấy nó vụt nhảy bổ tới vồ con ruồi lúc mạng nhện rung rinh, bà chạy vội tới cửa sổ trông ra quảng trường Grève như ta từng biết. Quả nhiên, chiếc thang đã dựng cạnh đài treo cổ thường xuyên ở đó, và người phu chôn cất đang buộc lại dây xích han gỉ vì mưa. Chung quanh vài kẻ đứng xem.

Lũ trẻ cười đùa đã đi xa. Bà tu kín đưa mắt tìm một khách qua đường để hỏi thêm. Mụ chợt trông thấy ngay cạnh buồng mình, một linh mục đang giả tảng đọc kinh công cộng, nhưng kỳ thực mải chú ý tới đài treo cổ hơn mớ chữ nghĩa rào lưới sắt mắt cáo, cái đài thỉnh thoảng ông lại liếc nhìn bằng con mắt hằm hằm, u tối. Mụ nhận ra ông phó chủ giáo Josas, một con người thánh thiện. Mụ hỏi:

- Thưa cha, họ sắp treo cổ ai đấy ạ?

Linh mục nhìn bà ta, không đáp; mụ hỏi lại, lúc đó ông mới nói:

- Tôi không biết.

- Nghe đâu lũ trẻ bảo đó là một con Ai Cập, - bà tu kín nói.

- Có lẽ đúng thế, - linh mục đáp.

Mụ Paquette la Chantefleurie liền cất tiếng cười như lang sói. Phó chủ giáo hỏi:

- Này dì phước, bà ghét bọn Ai Cập lắm à?

- Chỉ ghét thôi ư? - Mẹ tu kín thốt lên - bọn chúng là ma cà rồng, là lũ mẹ mìn dỗ trẻ. Bọn chúng ăn thịt con của con, đứa con gái nhỏ, mụn con duy nhất của con! Con hết cả tình thương. Bọn chúng ăn mất trái tim con rồi!

Nom mụ thật khủng khiếp. Linh mục lạnh lùng nhìn mụ. Mụ nói tiếp:

- Có một đứa, con ghét nhất, con vẫn nguyền rủa; nó còn trẻ, trạc tuổi con gái của con bây giờ, nếu mẹ nó không ăn thịt đứa con của con. Mỗi lần con rắn độc non đó đi ngang qua buồng con, con lại sôi máu lên!

- Nếu vậy, bà hãy vui mừng đi, - linh mục nói, - lạnh lùng như pho tượng nhà mồ, bà sắp được xem chính con bé đó chết.

Ông gục đầu xuống ngực rồi thong thả bước đi.

Mụ tu kín vui sướng múa hai tay, thét lên:

- Con đã bảo trước, là nó sẽ bị treo cổ mà! Xin tạ ơn linh mục.

Rồi mụ rảo bước trước chấn song cửa sổ, đầu óc rối bù, mắt nảy lửa, vai húc vào tường, vẻ hung dữ như con chó sói trong lồng, đói bụng từ lâu và cảm thấy sắp tới giờ ăn.