Trong khi vị tổng trấn thành phố Gand cùng đức ông cúi rạp người chào nhau và trao đổi vài câu thật khẽ, một người cao lớn, mặt to bè, vai vạm vỡ, bước tới, cùng sóng đôi đi vào với Guillaume Rym; trông họ như con chó gộc cạnh con cáo. Cái mũ phớt trùm đầu và chiếc áo vét da nổi lên giữa đám nhung lụa vây quanh. Tưởng đó là một tên mã phu lầm đường, viên mõ tòa liền ngăn lại:

- Này, anh bạn! Đứng lại.

Người mặc áo vét da huỳnh vai đẩy bật hắn ra.

- Cái lão này muốn gì kia chứ? - Bác ta nói, giọng oang oang, làm cả phòng chú ý tới cuộc đấu khẩu kỳ lạ. - Anh không thấy tôi cùng đi với đoàn à?

- Tên ông là gì? - Mõ tòa hỏi.

- Jacques Coppenole.

- Chức vụ?

- Lái quần chẽn, ở hiệu Ba dây chuyền, tại Gand.

Viên mõ tòa lùi phắt lại. Xướng danh các thẩm phán và thị trưởng, còn tạm được; chứ một gã lái quần chẽn, thì gay go quá. Giáo chủ như ngồi trên gai. Toàn dân đang nghe và nhìn. Đã hai ngày nay, đức ông phải cố liếm sạch đàn gấu xứ Flandre đó cho tạm tươm tất để ra mắt công chúng và cuộc xưng danh kỳ quái này thật gian nan. Trong khi đó, Guillaume Rym đã mỉm cười khôn khéo, bước lại gần mõ tòa:

- Cứ xướng là thầy Jacques Coppenole, tập sự viên của các thẩm phán thành phố Gand, - ông ta bảo hắn rất khẽ.

- Này mõ tòa, giáo chủ nói ta nhắc lại, hãy xướng danh thầy Jacques Coppenole, tập sự viên của các thẩm phán ở thành phố Gand lừng danh.

Thật sai lầm. Nếu chỉ một mình thì Guillaume Rym đã gạt bỏ được khó khăn; nhưng Coppenole đã nghe thấy giáo chủ nói.

- Ồ Lạy Chúa, không! - Bác nói giọng như sấm. - Jacques Coppenole, lái quần chẽn. Nghe thấy chưa, mõ tòa? Không hơn, không kém. Lạy Chúa! Lái quần chẽn. Thế cũng đủ đẹp rồi. Ngài đại công tước đã nhiều lần nhờ quần chẽn của ta mà thành công.

Tiếng cười, tiếng vỗ tay ran lên. Một câu pha trò lập tức được Paris hiểu ngay và do đó bao giờ cũng được hoan nghênh.

Xin nói thêm Coppenole là người bình dân và đám công chúng vây quanh bác cũng là bình dân. Cho nên sự cảm thông giữa họ và bác rất nhanh, như truyền điện, và có thể nói hết sức dễ dàng. Câu nói thách thức kiêu ngạo của bác lái quần chẽn xứ Flandre, làm nhục các triều thần, đã dấy động trong mọi tâm hồn thứ dân một thứ tình cảm tự hào còn mơ hồ và mập mờ vào thế kỷ thứ mười lăm. Thật bình đẳng cái bác lái quần chẽn vừa đối đầu với đức giáo chủ đó. Ý nghĩ này rất thú vị đối với những kẻ tội nghiệp quen khúm núm và vâng dạ trước bọn tay chân cảnh vệ của pháp quan thuộc tu viện trưởng Sainte-Geneviève, vị giáo sĩ tùy tùng giáo chủ.

Coppenole kiêu hãnh chào đức ông, đức ông đáp lễ người thị dân đầy quyền lực đáng gờm của vua Louis XI. Sau đó, trong khi Guillaume Rym, con người khôn ngoan và hóm hỉnh, như lời sứ giả Philippe de Comine nói, mỉm cười giễu cợt và trịch thượng nhìn họ, cả hai ai về chỗ người nấy, giáo chủ thì hết sức bối rối và lo lắng, còn Coppenole lại điềm đạm và kiêu kỳ, chắc vẫn thầm nghĩ dù sao danh hiệu lái quần chẽn của mình cũng chẳng thua kém gì ai, và Marie de Bourguignon, mẹ của Marguerite mà hôm nay Coppenole đưa đi gả chồng: hẳn không sợ đức giáo chủ bằng sợ bác lái quần chẽn: vì không phải một giáo chủ có thể xúi dân chúng thành phố Gand nổi loạn chống lại những sủng thần của con gái Charles Quả cảm, không phải một giáo chủ có thể dùng lời lẽ để động viên quần chúng chống lại nước mắt và lời cầu nguyện của họ, khi lệnh bà xứ Flandre phải tới tận chân đài tử hình để van xin dân chúng tha tội cho bọn sủng thần; trong khi bác lái quần chẽn chỉ cần giơ khuỷu tay bọc da là đủ làm rơi đầu hai vị quý ngài lãnh chúa tối cao, Guy d’Hymbercourt và chưởng ấn quan Guillaume Hugonet!

Tuy nhiên, chưa phải đã hết chuyện đối với vị giáo chủ tội nghiệp và ngài còn phải uống nốt đến đáy chén cái cặn rượu cay đắng của trò đánh bạn xúi quẩy này.

Bạn đọc chắc chưa quên tên ăn mày láo xược đã trèo lên ngồi bám vào ria bục của giáo chủ, ngay từ lúc mở màn giáo đầu. Các quý khách kéo đến không hề làm hắn nao núng và trong khi cả giáo sĩ lẫn sứ thần đang chen chúc nhau như cá mòi xứ Flandre chính cống nêm chặt, trên dãy ghế khán đài, hắn vẫn ung dung và ngang tàng khoanh chân trên đầu cột. Thái độ láo xược đó thật ít thấy và lúc đầu, không ai để ý tới, vì còn mải nhìn đi chỗ khác. Còn hắn ta cũng chẳng nhìn thấy gì hết trong gian phòng; hắn lắc lư cái đầu, vẻ vô tư như dân xứ Neapolitan và theo thói quen máy móc, thỉnh thoảng lại kêu van giữa tiếng ồn ào: “Lạy ông lạy bà, bố thí cho con”. Và dĩ nhiên, trong cả đám khán giả, chắc chắn là người duy nhất không thèm ngoảnh đầu lại xem cuộc cãi cọ giữa Coppenole và mõ tòa. Thế mà, tình cờ lại xui khiến bác lái quần chẽn thành phố Gand, người được dân chúng lập tức nhiệt liệt mến phục và đang thu hút mọi cặp mắt chăm chú, tới ngồi đúng hàng ghế đầu của bục, ngay trên đầu thằng ăn mày; và mọi người không phải ít ngạc nhiên lúc thấy vị sứ thần xứ Flandre, sau khi quan sát tên dấm dớ ngồi dưới mắt mình, liền thân ái vỗ cái vai phủ áo rách. Tên ăn mày quay lại, cả hai bộ mặt đều lộ vẻ kinh ngạc, hàm ơn, tươi cười, vv...; rồi, bất chấp cả khán giả, bác lái quần chẽn và thằng sâu quảng khẽ nói chuyện với nhau, tay cầm trong tay, trong khi mớ quần áo rách rưới của Clopin Trouillefou phơi bày trên nền dạ vàng kim tuyến phủ chiếc bục trông giống như con sâu đục quả cam.

Cảnh tượng kỳ quái, mới mẻ này làm cả phòng lại điên cuồng, vui sướng ồn ào hẳn lên, khiến giáo chủ ngay đó liền nhận thấy; ngài hơi cúi xuống, và từ chỗ ngồi đó, chỉ có thể thấp thoáng trông thấy cái áo choàng bỉ ổi của Trouillefou, cho nên rất dễ tưởng là thằng ăn mày đang xin bố thí, ngài liền tức giận vì sự cả gan lớn mật đó và quát lên:

- Ông pháp quan tòa pháp đình đâu, quẳng cái thằng khốn nạn kia xuống sông cho ta.

- Lạy Chúa! Đức ông giáo chủ ơi - Coppenole nói, vẫn nắm tay Clopin - đây là một anh bạn thân của tôi.

- Noël! Noël! Đám đông gào lên. Kể từ phút đó, bác Coppenole đã được dân chúng hết sức tín nhiệm, ở Paris cũng như ở Gand; vì những kẻ tầm cỡ như thế phải được tín nhiệm, khi họ lộn xộn phá quấy như vậy, theo lời Philippe de Comine.

Giáo chủ cắn môi. Ngài ghé sát tu viện trưởng Sainte-Geneviève ngồi cạnh, và khẽ bảo:

- Ngài đại công tước phái đến chỗ chúng ta những sứ thần quả là ngộ nghĩnh, để làm mai mối cho lệnh bà Marguerite!

- Đức ông đã phí phạm lịch sự vô ích với lũ mõm lợn xứ Flandre đó, - tu viện trưởng trả lời. - Margaritas ante porcos!*

- Nên nói là: Porcos ante Margaritam!* - giáo chủ mỉm cười đáp.

Margaritas ante porcos: Hạt ngọc trước đàn lợn.

Porcos ante Margaritam: Đàn lợn trước Marguerite.

Cả cái tiểu triều đình áo chùng đó lấy làm thích thú về trò chơi chữ. Giáo chủ cảm thấy hơi nguôi giận, thế là hết nợ với Coppenole vì ngài cũng đã có câu pha trò được hoan nghênh.

Giờ đây, những ai trong bạn đọc có khả năng tổng hợp một hình ảnh và một tư tưởng, như cách nói hiện nay, cho phép chúng tôi được hỏi liệu các bạn đã hình dung được thật rõ ràng chưa cái cảnh tượng đang diễn ra ở trong căn phòng hình bình hành bốn cạnh rộng rãi của gian đại sảnh Tòa pháp đình, vào lúc chúng tôi ngăn trở sự chú ý của các bạn ở giữa phòng, tựa lưng vào tường phía tây, là cái bục rộng rãi, lộng lẫy, phủ gấm kim tuyến, ở đó long trọng bước vào, qua cái cửa nhỏ hình cung nhọn, các nhân vật bệ vệ, lần lượt được xướng danh bằng giọng the thé của viên mõ tòa. Trên hàng ghê đầu, đã đầy đủ các vị tai to mặt lớn, tùm hum mũ bằng da chồn trắng, vải nhung và vải điều. Chung quanh cái bục vẫn giữ được không khí im lặng, uy nghiêm, còn ở dưới, đằng trước, tứ phía là dân chúng đông nghịt, náo động ầm ĩ. Hàng nghìn cặp mắt dân chúng chĩa vào mỗi khuôn mặt trên bục, hàng nghìn giọng nói thì thầm bàn tán từng tên tuổi. Tất nhiên, cảnh tượng đó gợi tính tò mò và rất xứng đáng được khán giả theo dõi. Nhưng còn đằng kia, ở mãi cuối phòng, một thứ sàn gỗ với bốn gã múa may, ăn mặc sặc sỡ, ở trên và bốn người khác ở dưới là cái gì vậy? Người mặc áo choàng đen, mặt tái xanh, đứng cạnh sàn gỗ, là ai vậy? Than ôi! Bởi bạn đọc thân mến, đó là Pierre Gringoire và khúc giáo đầu của chàng.

Tất cả chúng ta quên bẵng chàng từ lâu.

Mà đó lại chính điều chàng ta lo sợ.

Kể từ lúc giáo chủ bước vào, Gringoire không ngừng lo lắng cho số phận của đoạn giáo đầu. Thoạt tiên, chàng thúc giục các đào kép đã ngừng diễn, hãy tiếp tục và nói to lên: rồi thấy chẳng ai buồn nghe, chàng bảo họ ngừng lại, và suốt gần mười lăm phút ngừng diễn, chàng luôn luôn giậm chân, cựa quậy, ơi ới gọi Gisquette và Liénarde, khuyến khích người chung quanh đòi diễn tiếp đoạn giáo đầu; tất cả đều vô ích. Chẳng ai rời mắt khỏi giáo chủ, các sứ thần và cái bục, trung tâm duy nhất của cả cái chu vi rộng rãi những tia mắt nhìn. Chẳng cần nhận thấy, thật đáng tiếc phải nói ra điều này, là khúc giáo đầu bắt đầu hơi làm phiền khán giả giữa lúc đức ông tới góp phần mua vui một cách ghê gớm đến thế. Dù sao, ở bục cũng như ở bàn đá, vẫn là một cảnh tượng duy nhất: Xung đột giữa Cày bừa và Tăng lữ, giữa Quý tộc và Hàng hóa. Và rất nhiều kẻ thấy tốt nhất là nên xem mọi người đang sống, thở hít, hoạt động, chen vai thích cánh, bằng xương và bằng thịt, qua đám sứ thần xứ Flandre, qua cái triều đình tăng lữ, sau tấm áo chùng giáo chủ, sau manh áo ngắn Coppenole, hơn là bọn vẽ mặt bôi hề, mũ mãng cân đai, ngâm vịnh thơ ca hoặc tạm nói là phủ lên hình nhân nhồi rơm những áo vàng áo trắng do Gringoire gán cho.

Tuy nhiên, khi thấy trật tự dần dần trở lại, nhà thơ của chúng ta liền nghĩ ra một chiến thuật, đã cứu nguy tất cả.

- Thưa ông, - chàng quay lại nói với người đứng cạnh, một ông to béo, bệ vệ, nét mặt nhẫn nại, - hay ta làm lại từ đầu?

- Làm cái gì kia? - Ông ta hỏi.

- Vở mystère chứ còn gì nữa! - Gringoire trả lời.

- Cái đó tùy ông, - ông kia đáp.

Thấy được câu tán thành lơ lửng như vậy là đủ, Gringoire tự thu xếp làm lấy công việc của mình, liền gào lên, cố hòa vào đám đông:

- Diễn lại vở mystère từ đầu đi thôi! Diễn lại từ đầu đi thôi.

- Quái quỷ! - Joannes de Molendino nói, - ở đằng kia chúng nó kêu la cái gì vậy? (Vì Gringoire một mình hò hét bằng bốn người) Này các bạn ơi! Vở mystère đã chẳng diễn xong rồi là gì? Thế mà chúng nó lại còn diễn lại từ đầu. Thật bố láo.

- Không! Không diễn nữa! - Tất cả lũ học trò thét lên. - Đả đảo vở mystère! Đả đảo!

Nhưng Gringoire hăng lên, càng gào to hơn:

- Diễn lại từ đầu!

Tiếng gào thét làm giáo chủ chú ý.

- Này ông pháp quan Tòa pháp đình, - ngài bảo một người cao lớn mặc đồ đen đứng cạnh đó vài bước, - lũ quỷ quái kia ở trong bình nước phép hay sao mà làm ầm ầm như vỡ chợ vậy?

Vị pháp quan Tòa pháp đình là thứ quan tòa lưỡng tính, một loài dơi của ngành tư pháp, vừa là chuột vừa là chim, vừa là quan tòa vừa là lính tráng. Ông ta bước lại gần đức ông, chỉ e ngài nổi trận lôi đình, lắp bắp bẩm về sự vô lễ của dân chúng: rằng buổi trưa đã tới trước đức ông, rằng bọn đào kép buộc phải khai diễn, không chờ được đức ông.

Giáo chủ cười phá lên.

- Ồ không sao, đến ông hiệu trưởng trường đại học cũng phải làm như vậy thôi. Ngài Guillaume Rym, ngài thấy thế nào?

- Thưa đức ông, - Guillaume Rym trả lời, - ta nên bằng lòng đã thoát nợ được một nửa vở kịch. Như vậy là có lợi rồi.

- Bọn vô lại đó có thể diễn tiếp vở kịch chứ ạ? - Viên pháp quan hỏi.

- Cứ diễn, cứ diễn tiếp đi, - giáo chủ nói, - ta thì thế nào cũng được. Trong lúc diễn, ta sẽ đọc sách kinh.

Viên pháp quan bước tới trước bục và khoát tay ra hiệu im lặng rồi nói to:

- Hỡi thị dân, lê dân và cư dân, để làm vừa lòng những người muốn diễn lại từ đầu cũng như kẻ muốn chấm dứt, đức ông hạ lệnh cứ diễn tiếp.

Cả hai phe đều phải chịu như vậy. Tuy nhiên cả tác giả lẫn công chúng còn thù mãi giáo chủ.

Các nhân vật trên sân khấu liền diễn tiếp khúc minh họa. Gringoire hy vọng ít nhất mọi người cũng lắng nghe phần tác phẩm còn lại. Hy vọng đó chẳng mấy chốc cũng xẹp xuống như mọi ảo tưởng khác; tuy rằng khán giả đã trở lại im lặng như cũ; nhưng Gringoire không nhận thấy, vào lúc giáo chủ hạ lệnh diễn tiếp, cái bục còn lâu mới đầy đủ số người và sau các sứ thần xứ Flandre, còn lục tục kéo tới những nhân vật mới trong đoàn khách mà tên tuổi và chức vụ, được viên mõ tòa xướng lên liên tục, chen ngang vào đối thoại kịch, gây tai hại vô cùng. Đúng thế, thử tưởng tượng tiếng the thé của viên mõ tòa chen vào những câu mở ngoặc như sau giữa hai vần thơ và đôi khi giữa hai nửa câu thơ:

Thầy Jacques Charmolue, biện lý hoàng gia tại giáo hội pháp viện!

Jehan de Harlay, kỵ sĩ, cận vệ sự vụ hiệp sĩ của đoàn tuần đêm đô thành Paris!

Ông Galiot de Genoilhac, hiệp sĩ, lãnh chúa Brussac, đoàn trưởng pháo binh ngự lâm quân!

Thầy Dreux-Raguier, kiểm soát viên thủy lợi và lâm nghiệp của đức hoàng thượng ở Pháp, Champagne và Brie!

Ông Louis de Gravin, hiệp sĩ, cố vấn và thị vệ quốc vương, thủy sư đô đốc Pháp quốc, quan kiếm lâm rừng Vincennes!

Thầy Denis Le Mercier, giám đốc Viện người mù Paris!

Cứ thế mãi quả thực không chịu nổi.

Khúc hòa tấu kỳ lạ làm vở kịch rất khó theo dõi càng khiến Gringoire cáu kỉnh, nhất là chàng không thể giấu giếm rằng tình tiết đang mỗi lúc một phát triển tới cao trào và vở kịch chỉ cần được lắng nghe là đủ. Quả thật, khó mà tưởng tượng nổi một cốt kịch khác tài tình và bi tráng hơn. Bốn nhân vật của đoạn giáo đầu, lâm vào cảnh lúng túng chết người, đang than vãn thì đích thân Vénus giáng lâm, vera incessu paluit dea* nàng mặc chiếc váy ngắn xinh đẹp vẫn được treo làm huy hiệu trên chiếc thuyền của đô thành Paris. Nàng tự đến, đòi lấy Thái tử đã ước hẹn cho người đẹp nhất. Jupiter, mà ta nghe tiếng sấm sét ầm vang trong phòng hóa trang, tán thành và nữ thần đã định mang Thái tử đi, nói toạc ra nghĩa là lấy chàng, thì một cô gái trẻ, mặc gấm trắng và tay cầm đóa hoa cúc Marguerite (nhân cách hóa lờ mờ công chúa xứ Flandre) tới tranh giành với Vénus. Kịch tính đạt tới cao trào và diễn biến phức tạp. Sau khi tranh cãi, Vénus, Marguerite và dàn hát đế đồng ý là sẽ tới nhờ sự xét xử công bằng của Đức mẹ đồng trinh. Còn một vai trò đặc sắc nữa, đó là Dom Pèdre, vua xứ Mésopotamie. Nhưng trải qua bấy nhiêu đứt đoạn, thật khó mà hiểu nổi là vai trò đó ích lợi gì. Mọi nhân vật đều trèo thang leo lên.

Vera incessu patuit dea: Ngay cả dáng đi cũng chứng tỏ nàng là nữ thần.

Nhưng thế là hỏng bét. Không một vẻ đẹp nào của vở kịch được cảm thụ, thưởng thức. Từ khi giáo chủ bước vào, có thể nói một sợi dây vô hình và ma quái đã đột nhiên kéo tất cả các cặp mắt đang hướng về bàn đá quay lại nhìn cái bục, đang hướng về đầu phòng phía nam quay lại góc tây. Không còn làm gì khán giả tỉnh nổi cơn say. Mọi cặp mắt đều chăm chút nhìn vào đó, và những hành khách mới tới, cùng tên tuổi chết dẫm, cùng mặt mũi, cùng quần áo, luôn luôn trở thành trò vui. Thật chán quá. Trừ Gisquette và Liénarde, hai cô thỉnh thoảng quay đầu lại khi Gringoire kéo tay áo, trừ ông to béo kiên nhẫn đứng cạnh, còn chẳng ai chịu quay lại xem vở kịch tội nghiệp bị bỏ rơi. Gringoire chỉ còn thấy những khuôn mặt trông nghiêng.

Chàng hết sức cay đắng thấy bao vinh quang và thi ca xây dựng lên lần lượt sụp đổ từng mảng! Thế mà đã có lúc đám dân chúng này suýt nổi loạn chống lại ngài pháp quan, chỉ vì nóng lòng muốn xem tác phẩm của chàng! Bây giờ được xem rồi thì họ lại không thèm ngó tới nữa. Ai dám ngờ được buổi trình diễn này từng bắt đầu trong tiếng hoan hô nhất loạt! Vẫn là ngọn triều lên xuống muôn thủa của làn sóng ủng hộ bình dân! Ai dám ngờ họ từng định treo cổ các cảnh vệ của pháp quan! Chàng sẵn sàng trả giá đắt để được tiếp tục sống giờ phút ngọt ngào đó!

Tuy nhiên, cuộc độc thoại tai hại của viên mõ tòa ngừng lại. Khách đã đến đầy đủ và Gringoire thở phào. Các đào kép hiên ngang diễn tiếp. Nhưng phải chăng ngài Coppenole, bác lái quần chẽn đã đột nhiên đứng dậy kia kìa, và Gringoire nghe bác tuyên đọc bài diễn văn gớm ghiếc sau đây, giữa sự chăm chú lắng nghe của dân chúng:

- Thưa quý vị thị dân và quý tộc thành Paris, Lạy Chúa, thật tôi không hiểu chúng ta đang làm gì ở đây. Rõ ràng ở góc đằng kia, trên cái sàn, tôi thấy mấy người hình như đang muốn nện nhau. Tôi không biết có phải đó là cái mà các vị gọi là vở mystère hay không, nhưng xem ra thì chán lắm. Họ chỉ khích bác nhau bằng mồm, có thế thôi. Từ nãy đến giờ, tôi vẫn chờ họ choảng nhau. Thế mà chẳng thấy gì cả. Đó là bọn hèn nhát, chỉ biết làm xước da nhau bằng chửi bới. Đáng lẽ phải mời các võ sĩ ở Luân Đôn hoặc Rotterdam tới; nếu vậy thì hay quá! Các vị sẽ được xem các quả đấm thôi sơn, từ ngoài quảng trường còn nghe thấy. Còn bọn này thật thảm hại. Ít ra chúng cũng phải cho ta xem một điệu vũ momerie hoặc một trò nhảy nhót khác! Họ đã nói với tôi khác kia. Họ hứa cho tôi xem hội cuồng đãng, có bầu giáo hoàng, ở Gand chúng tôi cũng có bầu cuồng đãng giáo hoàng và nhờ giời, chúng tôi cũng không đến nỗi lạc hậu trong chuyện này. Nhưng chúng tôi làm như sau. Một đám đông được tụ họp lại ở đây. Rồi lần lượt từng người thò đầu ra khỏi lỗ hổng và nhăn mặt dọa người khác. Ai nhăn mặt xấu nhất, được mọi người hoan nghênh, thì bầu làm cuồng đãng giáo hoàng. Như thế đấy. Vui ghê lắm kia. Các vị có đồng ý là ta sẽ bầu cuồng đãng giáo hoàng ở đây theo kiểu xứ tôi không? Dù sao cũng đỡ chán hơn là nghe cái bọn ba hoa kia. Nếu bọn chúng cũng tới nhăn mặt ở lỗ cửa thì coi như họ cũng tham gia trò chơi. Thưa quý vị thị dân, các ngài thấy thế nào? Ở đây cũng tạm đủ các mẫu mặt kỳ cục của cả nam lẫn nữ để ta có thể vui cười theo kiểu xứ Flandre, còn mặt mũi chúng tôi thì cũng khá xấu xí để có thể hy vọng nhăn mặt ra trò.

Gringoire muốn đáp lại. Chàng kinh ngạc, tức giận, khinh bỉ đến nghẹn lời. Thế nhưng, lời đề nghị của bác lái quần chẽn bình dân lại được thị dân, họ khoái chí được gọi là quý tộc, nhiệt liệt hoan nghênh, cho nên mọi phản đối đều vô ích. Chỉ còn mặc cho trôi theo dòng nước. Gringoire đưa hai tay che mặt, chẳng được may mắn có tấm áo choàng để trùm lấy đầu như l’Agamemnon của Timanthe*.

Họa sĩ Hy Lạp (thế kỷ 4 trước công nguyên), tác giả bức tranh Lễ hiến tế Iphigenia, có vẽ nhân vật Agamemnon phủ vải che mặt.