Tháng giêng, đêm xuống sớm. Phố xá đã tối om khi Gringoire rời Tòa pháp đình. Chàng thích đêm tối như vậy; chàng muốn đi ngay vào một ngõ tối và vắng để tha hồ nghĩ ngợi, để triết nhân xoa dịu nỗi đau của thi nhân. Vả lại, triết học đã trở thành nơi ẩn náu duy nhất, vì chàng không biết ở đâu bây giờ. Vở kịch diễn thì đã rành rành chết yểu, chàng không dám trở về căn nhà thuê ở phố Kho - trên sông, - ngay trước Bến cỏ, vì đã tính là ngài đô trưởng phải trả tiền cho vở chúc hôn thi, để chàng trả cho bác Guillaume Doulx-Sire, nhân viên bao thuế bò dê vào phố của Paris, số nợ sáu tháng tiền thuê nhà, tức mười hai xu tiền Paris, nó bằng mười hai lần giá trị của những gì chàng có trên đời này, kể cả quần chẽn ngắn, áo sơ mi và chiếc mũ trùm đầu. Đứng trú tạm dưới cửa tò vò con của căn nhà tối tăm viên quản ngân khố khu Sainte-Chapelle, sau khi suy nghĩ một lát về nơi tạm trú đêm nay, với đủ các hè đường Paris tha hồ lựa chọn, chàng sực nhớ tuần trước, ở phố Hàng Giày cũ, mình đã nhắm sẵn một bậc thềm để leo lên lưng lừa ở trước cửa nhà viên cố vấn Tối cao pháp viện và thầm nhủ thềm đá này có lúc sẽ thành cái gối vô cùng tuyệt diệu cho một gã ăn mày hoặc thi sĩ. Chàng tạ ơn thượng đế đã ban cho mình ý nghĩ hay ho đó; nhưng đang lúc sắp sửa đi qua quảng trường Tòa pháp đình để sang dãy mê cung khúc khuỷu của Khu thành cũ, ngoằn ngoèo mọi phố cũ cùng thời, nào phố Hàng Thùng, phố Hàng Da cũ, nào phố Hàng Giày cũ, Phố Do Thái vv... hiện nay vẫn còn nguyên với dãy nhà mười tầng, chàng chợt thấy đám rước Cuồng đãng giáo hoàng cũng vừa ở Tòa pháp đình đi ra và kéo ùa ngang qua đường, hò hét ầm ĩ, đuốc sáng trưng và cả dàn nhạc của chàng, Gringoire. Lòng tự ái bị tổn thương lại quặn đau khi nhìn thấy cảnh tượng này; chàng lủi trốn. Trong nỗi niềm chua chát về vở kịch bị thất bại, mọi điều gợi nhớ đến ngày hội đều làm chàng cáu kỉnh và rớm máu vết thương lòng.
Chàng đi qua cầu Saint-Michel; trẻ con đang chạy tung tăng trên đó, chơi pháo hoa và pháo thăng thiên.
- Pháo với phiếc chết tiệt!
Gringoire rủa thầm và rẽ sang cầu Hối đoái. Trước cửa dãy nhà ở đầu cầu có treo ba bức hình vẽ hoàng thượng, thái tử và công chúa Marguerite de Flandre, và sáu bức nhỏ hơn có chân dung công tước d’Autriche, giáo chủ Bourbon, rồi ngài Beaujeu, rồi lệnh bà Jeanne de France, rồi ngài con hoang Bourbon và một vị nào đó nữa; tất cả sáng choang dưới ánh đuốc. Đám đông đứng ngắm nghía.
- May mắn thay họa sĩ Jehan Fourbault!
Gringoire thở dài thườn thượt, thầm nhủ và quay lưng lại dãy hình lớn, hình con. Trước mắt là một căn phố; phố tối om, vắng ngắt, làm chàng hy vọng thoát khỏi mọi tiếng ồn ào cũng như ánh sáng đêm hội. Chàng đi vào phố. Lát sau, chàng vấp phải một vật, loạng choạng và té ngã. Hóa ra bó cây tháng năm, mà bọn giáo sinh của giới luật đã đặt từ sáng trước cửa nhà quan chánh án tòa Tối cao pháp viện, nhân dịp ngày lễ long trọng. Gringoire dũng cảm chịu đựng cuộc chạm trán mới này. Chàng đứng dậy và ra bờ sông. Để lại sau cái tháp nhỏ dân sự và tháp lớn hình sự, rồi men theo bức tường lớn của khu vườn ngự uyển, trên bãi sỏi không lát đá, bùn ngập tới mắt cá chân, chàng tới mỏm phía tây Khu thành cũ và đứng ngắm nghía một lát cù lao Chú đưa bò qua sông, đến nay đã biến mất dưới bức tượng con ngựa bằng đồng thau và cầu Mới. Hòn đảo nhỏ hiện trong bóng đêm, như một khối đen sì, ở phía bên kia ngòi nước hẹp, trắng bệch, ngăn đôi. Nhờ ánh đèn sáng leo lét, có thể thấp thoáng thấy một căn lều trông như tổ ong của chú đưa bò qua sông trú ngụ ban đêm.
- Sung sướng thay chú đưa bò sang sông! - Gringoire thầm nghĩ, - chú mày chẳng cần nghĩ tới tên tuổi mà cũng không làm chúc hôn thi! Chú mày mặc xác cả vua chúa kết hôn lẫn các nữ công tước Bourguignon! Chú mày còn cóc cần loại hoa nào khác loại cúc Marguerite trong bãi cỏ đầu xuân thường để cho bò gặm! Còn ta, thi nhân, ta bị la ó, ta rét run, ta nợ mười hai xu và đế giày ta mỏng tang đến nỗi có thể dùng làm kính đèn lồng cho chú mày. Cảm ơn, hỡi chú đưa bò qua sông! Căn lều của chú mày làm ta vui mắt và giúp ta quên Paris!
Chàng bừng tỉnh khỏi cơn cảm khái gần như trữ tình trước tiếng pháo kép Saint-Jean đột nhiên từ căn lều thơ mộng đó nổ đùng. Đó là chú đưa bò sang sông cũng tham gia vui chơi ngày hội và đốt pháo hoa.
Tiếng pháo làm Gringoire sởn gai ốc.
- Hội hè phải gió! - Chàng nguyền rủa, - mầy định đeo đuổi tao đến tận đâu nữa? Chao, trời ơi, đến tận túp lều của chú đưa bò qua sông.
Rồi chàng nhìn dòng sông Seine dưới chân và nảy ra ý định khủng khiếp: - Ôi! - Chàng thầm nhủ, - ta sẽ vui lòng trầm mình ngay, nếu nước không quá lạnh!
Thế là chàng liền có ngay một quyết định tuyệt vọng. Đã không thoát khỏi Cuồng đãng giáo hoàng, các tranh vẽ của Jehan Fourbault, bó cây tháng năm, pháo hoa lẫn pháo đùng, thì nên mạnh dạn lao vào giữa trung tâm hội hè, tới thẳng quảng trường Grève.
- Ít nhất, - chàng thầm nghĩ, - may ra ta cũng có được mẩu củi của đống lửa liên hoan mà sưởi ấm rồi chưa chừng còn kiếm được cả vài mẩu vụn của ba tấm huy hiệu lớn làm bằng đường của hoàng gia, chắc họ đã dựng trên quầy ăn công cộng của đô thành.
