Gringoire và toàn thể Cung điện thần kỳ đang lo lắng chết người. Suốt một tháng ròng, không ai biết Esmeralda ra sao, làm cho quận công Ai Cập và lũ bạn ăn mày hết sức lo buồn, mà họ cũng chẳng biết gì hơn về con dê, nên càng làm Gringoire thêm đau khổ. Một tối cô gái Ai Cập bỗng nhiên mất tích, rồi từ đó đến nay, chẳng hề thấy tăm hơi. Mọi tìm kiếm đều vô ích. Vài gã ăn mày giả động kinh vốn ác miệng cho Gringoire biết, tối đó, họ gặp cô cùng đi với một sĩ quan ở gần cầu Saint-Michel; nhưng ông chồng theo kiểu Bohême đó là một triết gia không dễ tin, hơn nữa chàng hiểu rõ hơn ai hết vợ mình còn trinh bạch nguyên vẹn. Chàng có thể phỏng đoán sự trinh tiết kiên trì là do kết quả của hai đức tính hỗn hợp giữa đạo bùa và dòng giống Ai Cập, và chàng đã tính toán rất toán học về sức kháng cự của sự trinh tiết đó được nhân lên bậc hai. Vì vậy, chàng yên tâm về mặt này.

Cho nên chàng không giải thích nổi vụ mất tích, Gringoire buồn lo vô cùng. Nếu còn có thể gầy thêm được, chàng đã gầy thêm nhiều. Chàng xao lãng hết, cả thích thú văn học lẫn tác phẩm lớn De figuris regularibus et irregularibus* chàng tính sẽ đưa in bằng món tiền đầu tiên có được. (Vì chàng cứ lải nhải mãi chuyện ấn loát, từ khi thấy cuốn Didascalon của Hugues de Saint-Victor được in bằng thứ chữ trứ danh của Vindelin de Spire).

Các hình ảnh (từ từ) bình thường và bất thường.

Một hôm, chàng buồn rầu đi ngang qua viện Tournell hình sự và thấy đám đông tụ tập trước Tòa pháp đình.

- Có chuyện gì thế? - Chàng hỏi một thanh niên từ đó đi ra.

- Thưa ông, tôi cũng không rõ, - gã trẻ tuổi đáp.

- Nghe nói họ xử một người đàn bà đã ám sát một hiến binh. Hình như có cả chuyện phù thủy trong vụ này, cho nên đức giám mục và giáo hội pháp quan mới can thiệp vào, còn ông anh tôi vốn là phó chủ giáo ở Josas cũng đang bận tíu tít trong đó. Tôi lại đang cần gặp ông ta, nhưng đông người quá nên không chen vào được, thật bực mình, vì tôi đang cần tiền.

- Thưa ông, thật đáng tiếc, - Gringoire nói, - tôi rất muốn cho ông vay tiền, nhưng nếu túi tôi thủng thì cũng chẳng phải vì chứa đầy đồng écu.

Chàng không dám nói với gã trẻ tuổi là mình cũng quen ông anh phó chủ giáo đó, vì từ ngày xảy ra vụ ở nhà thờ, chàng chưa hề đến thăm lại ông ta, một sơ suất làm chàng lúng túng.

Cậu học trò đi thẳng, còn Gringoire theo đám đông leo lên bậc thềm phòng đại hình. Chàng nghĩ, để nguôi sầu, không gì bằng tham dự một phiên tòa đại hình, vì các thẩm phán thường ngu ngốc đến buồn cười. Đám dân chúng chàng đi lẩn vào, đang lặng lẽ chen vai thích cánh bước đi. Sau một hồi dò dẫm chậm chạp và vô vị trong hành lang dài tối, chạy ngoằn ngoèo trong tòa nhà như đường hầm trong ruột dinh thự cổ, chàng tới gần khung cửa thấp thông sang một gian phòng, vì dáng người cao nên chàng có thể nhìn vượt qua đầu đám đông nhấp nhô, để quan sát khắp phòng.

Phòng rộng và tối, nên càng có vẻ rộng thêm. Mặt trời đã xế, dãy cửa sổ tò vò cao chỉ còn để lọt một tia nắng nhạt yếu dần trước khi chiếu tới vòm mái, vốn là một thứ mạng lưới đồ sộ những xà kèo được chạm trổ vô vàn hình thù, chúng như đang cọ quậy hỗn độn trong bóng tối. Đây đó ở trên bàn đã có vài chiếc đèn thắp sáng và chiếu xuống đầu các lục sự đang cúi gục trên chồng giấy tờ. Phần trước gian phòng chật ních đám đông; bên phải bên trái có các ông mặc áo thụng ngồi trước bàn; cuối phòng, trên bục, rất đông thẩm phán mà các dãy trong cùng chìm trong bóng tối, với những khuôn mặt im lìm và rùng rợn. Trên tường vô số hình hoa huệ. Trên đầu thẩm phán mờ tỏ hiện ra một tượng Chúa lớn và tua tủa những giáo cùng mác, đầu mũi như được ánh đèn nhóm lửa.

- Thưa ngài, - Gringoire hỏi một người đứng cạnh, - tại sao lại có hàng loạt các vị ngồi một dãy thế kia, như các chức sắc cao cấp của giáo hội đang họp giáo nghị hội vậy?

- Thưa ngài, - người đứng cạnh đáp, - bên cạnh phải là các cố vấn tòa đại hình, còn bên trái là các cố vấn điều tra dự thẩm, quý thầy mặc áo đen, còn quý ông mặc áo đỏ.

- Thế còn cái ông to béo mặc áo đỏ, đang toát mồ hôi, ngồi phía trên họ là ai thế? - Gringoire lại hỏi.

- Đó là quan chánh án.

- Thế còn đàn cừu ngồi sau? - Gringoire hỏi tiếp.

Như tác giả từng trình bày, Gringoire vốn không ưa tòa án. Có lẽ sự thù ghét đó đối với Tòa pháp đình có từ sau lần thất bại về vở kịch của chàng.

- Đó là quý vị hội kế viên tại Hoàng cung.

- Còn cái con lợn lòi ngồi trước mặt?

- Đó là ngài lục sự của tối cao pháp viện.

- Còn con cá sấu ngồi bên phải?

- Thầy Philippe Lheulier, tham tụng đặc biệt hoàng gia.

- Còn con mèo đen to ngồi bên trái?

- Thầy Jacques Charmolue, biện lý hoàng gia tại giáo hội pháp viện, cùng quý vị trong giáo hội thẩm phán viện.

- Thưa ngài, - Gringoire hỏi, - thế tất cả các vị mặt to tai lớn đó họp nhau để làm cái trò gì vậy?

- Họ xử án.

- Xử ai? Tôi không thấy kẻ bị cáo.

- Thưa ngài, đó là một người đàn bà. Ngài không trông thấy được đâu. Thị ngồi quay lưng lại và bị đám đông che khuất. Kia kìa, thị ngồi chỗ có một nhóm người cầm giáo ấy.

- Người đàn bà đó là ai? - Gringoire hỏi. - Ngài có biết tên thị không?

- Thưa ngài, không. Tôi cũng vừa mới tới. Tôi chỉ đoán là có chuyện phù thủy, vì giáo hội thẩm phán cũng dự phiên tòa.

- Thôi được! - Triết gia của chúng ta nói, - sắp được xem vị quan tòa ăn thịt người. Cũng chỉ là trò hề như mọi trò hề khác.

- Thưa ngài, - người đứng cạnh cãi lại, - thế ngài không thấy thầy Jacques Charmolue có vẻ rất hiền từ đó sao?

- Hừm! - Gringoire đáp. - Hiền từ mà mỏng môi hỉnh mũi thì cũng đáng ngại lắm đấy.

Tới đây, người chung quanh yêu cầu hai kẻ nói chuyện hãy im lặng. Mọi người đang nghe một lời khai quan trọng.

- Bẩm các quan lớn, - một mụ già nói, mụ già đứng giữa phòng xử, mặt lấp kín dưới quần áo trông như đống giẻ rách biết đi, - bẩm các quan lớn, chuyện này có thật cũng như tôi đích thật là mụ Falourdel, lập nghiệp từ bốn chục năm nay tại cầu Saint-Michel, có đóng đủ thuế lợi tức, thuế nhượng tài sản và địa tô, nhà tôi đối diện với nhà của Tassin-Caillart, thợ nhuộm, ở phía thượng lưu con sông. Bẩm các quan lớn, tôi nay đã già nua tội nghiệp, chứ xưa kia là con gái đẹp lắm kia đấy! Từ vài bữa nay, có người vẫn bảo tôi: này mụ Falourdel, buổi tối đừng có quay sợi nhiều, quỷ sứ thích lấy sừng nó chải guồng sợi của các bà già. Chắc chắn con ma đội lốt thầy tu năm ngoái ở Khu đền, bây giờ nó lại đang lảng vảng tại Khu thành cũ. Mụ Falourdel ạ, hãy coi chừng kẻo nó gõ cửa nhà mụ đấy. Một tối, tôi đang kéo sợi thì có người gõ cửa. Tôi hỏi ai, nó văng tục. Tôi bèn mở cửa. Hai người bước vào. Một áo thâm đi với một sĩ quan tuấn tú. Tôi chỉ nhìn thấy cặp mắt người áo thâm, trông như hai cục than hồng. Toàn thân còn lại của hắn chỉ là áo choàng và mũ. Họ mới bảo tôi: - Căn phòng Sainte-Marthe. - Bẩm các quan lớn, đó là căn phòng trên gác, sạch sẽ nhất. Họ trả tôi một đồng écu. Tôi cất tiền vào ngăn kéo rồi nói: “Để mai mua lòng lợn ở hàng thịt mụ Gloriette”. - Chúng tôi lên gác. - Lên tới phòng trên, tôi vừa quay lưng đi, người áo thâm đã biến mất. Tôi hơi lấy làm sững sờ. Ông sĩ quan, đẹp như vị đại lãnh chúa, cùng tôi xuống nhà. Ông ấy ra đi. Khoảng quay được phần tư guồng sợi, ông ấy trở lại cùng một cô gái đẹp, một con búp bê có thể rực rỡ ngang mặt trời nếu được chải tóc cho khéo. Cô gái dắt theo con dê đực, một con dê đực lớn, tôi cũng không còn nhớ lông đen hay trắng nữa, Đó là điều khiến tôi băn khoăn. Cô gái, đối với tôi chả sao nhưng còn con dê!... Tôi không ưa những con vật đó, nó có râu, có sừng. Trông cứ như người ấy. Hơn nữa, nom nó lại có mùi dạ hội phù thủy tối thứ bảy. Nhưng tôi không nói gì. Vì trót nhận tiền rồi. Bẩm quan chánh án, như vậy là hợp lẽ, phải không ạ. Tôi đưa cô gái và đại úy lên phòng trên, rồi để mặc họ với nhau, nghĩa là cả con dê nữa. Tôi xuống nhà và tiếp tục quay sợi. - Xin thưa là nhà tôi có một tầng trệt và một tầng gác, mặt sau quay ra sông, như mọi nhà khác trên cầu, còn cửa sổ tầng trệt và cửa sổ tầng trên đều trông ra sông. - Lúc đó tôi đang quay sợi. Không hiểu sao tôi trông thấy con dê, tôi lại sực nhớ tới con ma đội lốt thầy tu, vả lại cô gái đẹp trang điểm cũng hơi man dại.

- Đột nhiên, tôi nghe thấy tiếng thét trên gác, rồi có gì ngã vật xuống sàn, và cửa sổ mở tung. Tôi chạy tới cửa sổ buồng tôi ở phía dưới và thấy khối đen lướt qua trước mắt rồi rơi xuống nước. Đó là một bóng ma mặc áo linh mục. Trời sáng trăng. Tôi trông nó rất rõ. Nó bơi về phía Khu thành cũ. Thế là tôi run cầm cập, đi gọi lính tuần cảnh. Các ông trong tiểu đội liền tới, thậm chí ngay lúc đầu họ chưa hiểu xảy ra chuyện gì, vì đang mải vui chơi nên họ còn đánh tôi nữa. Tôi phải nói cho các ông ấy hiểu. Chúng tôi lên gác và trước mắt thấy gì? Căn phòng khốn khổ của tôi đẫm máu, đại úy nằm sõng soài với lưỡi dao găm cắm ở cổ, cô gái bất tỉnh, còn con dê sợ cuống cuồng. - Thôi được, tôi nhủ, phải mất nửa tháng để lau sàn. Phải cọ sạch, thật đến khổ. - Người ta khiêng ông sĩ quan đi, tội nghiệp cho người trẻ tuổi! Và cả cô gái nữa. - Khoan đã: Điều tồi tệ nhất là hôm sau, lúc tôi định lấy đồng écu đi mua lòng lợn, thì chỉ thấy ở đó có mỗi chiếc lá khô.

Mụ già ngừng nói. Có tiếng xì xào ghê rợn loang đi trong đám công chúng.

- Bóng ma, con dê, đó toàn là trò phù thủy, - một người đứng cạnh Gringoire nói.

- Lại còn chiếc lá khô nữa! - Một người khác thêm.

- Rõ rành rành là con phù thủy thông đồng với con ma đội lốt thầy tu để lột sạch các sĩ quan.

Cả Gringoire hầu như cũng thấy toàn bộ câu chuyện này thật ghê sợ và xác thực.

- Mụ Falourdel, - ngài chánh án oai vệ hỏi, - mụ còn gì khai trước tòa nữa không?

- Bẩm quan lớn, không ạ, - mụ già đáp, - ngoại trừ trong biên bản có ghi nhà tôi là một căn lều lụp xụp và hôi thối, nói như vậy thì quá quắt lắm. Nhà trên cầu chẳng sang trọng gì vì dân cư đông quá, nhưng ngay các ông hàng thịt cũng thích ở đó, mà họ đều là kẻ giàu có và lấy vợ rất sạch sẽ.

Ông thẩm phán mà Gringoire trông giống cá sấu, đứng lên nói:

- Im lặng! Xin quý tòa đừng nên quên là người ta tìm thấy can phạm mang dao găm. - Mụ Falourdel, mụ có mang tới đây chiếc lá khô từ đồng écu biến thành, sau khi con quỷ đưa cho mụ không?

- Bẩm quan lớn, có ạ, - mụ đáp, - tôi đã tìm thấy và đem tới đây.

Viên mõ tòa đưa chiếc lá khô cho lão cá sấu, hắn gật đầu rùng rợn rồi chuyền cho chánh án, ông này lại đưa cho biện lý hoàng gia tại giáo hội pháp viện, cứ thế nó chuyền tay khắp tòa. Thầy Jacques Charmolue nói:

- Đây là lá bạch dương. Thêm một chứng cớ về trò phù thủy.

Một cố vấn lên tiếng:

- Hỡi nhân chứng, có hai người cùng một lúc vào nhà mụ. Người mặc đồ thâm, mà thoạt đầu mụ thấy biến mất, rồi lại thấy mặc áo linh mục bơi qua sông Seine và viên sĩ quan. - Trong hai người đó, ai đã đưa tiền cho mụ?

Mụ già suy nghĩ một lát rồi đáp:

- Viên sĩ quan!

Đám đông xôn xao hẳn lên - Gringoire thầm nghĩ:

- A! Thế này thì cũng đáng ngờ lắm.

Nhưng thầy Philippe Lheulier, tham tụng đặc biệt hoàng gia đã cất tiếng:

- Xin quý tòa lưu ý, trong tờ cung viết trên giường bệnh, viên sĩ quan bị sát hại có khai còn mang máng nhớ lúc người áo thâm tới gặp, rất có thể là con ma đội lốt thầy tu, và khi đại úy nói mình không có tiền, con ma còn đưa cho viên sĩ quan đồng écu mà ông ta trả mụ Falourdel. Do đó, đồng écu đúng là tiền âm phủ.

Nhận xét xác đáng này như làm tiêu tan mọi nghi ngờ của Gringoire và các kẻ hoài nghi khác ở trong phòng xử án. Lúc ngồi xuống, quan tham tụng hoàng gia còn nói thêm:

- Quý tòa đã có sẵn hồ sơ để tham khảo thêm về lời khai của Phoebus de Châteauper.

Nghe nhắc tới cái tên đó, can phạm liền đứng dậy. Đầu hắn nhô ra khỏi đám đông. Gringoire hoảng sợ nhận ra Esmeralda.

Mặt cô tái xanh; mái tóc xưa kia kết bím rất duyên dáng và dát thêm đồng tiền vàng cổ Trung Đông, nay rối bù, cặp môi tái nhợt, đôi mắt sâu hõm đến hãi hùng. Than ôi!

- Phoebus! - Cô ngơ ngác hỏi, - chàng ở đâu? Ôi quý tòa, trước khi giết tôi, hãy làm phúc cho tôi biết liệu chàng còn sống không?

- Cô kia, im đi, - chánh án đáp. - Đó không phải là công việc của tòa.

- Ôi! Tôi van các ông, hãy cho tôi biết liệu chàng còn sống không! - Cô nói, đôi bàn tay đẹp gầy guộc chắp lại và tiếng xiềng loảng xoảng vang lên dọc thân áo can phạm.

- Thôi được! Y đang hấp hối, - viên tham tụng hoàng gia lạnh lùng đáp. - Cô đã bằng lòng chưa?

Cô gái tội nghiệp gieo mình xuống ghế, câm lặng, không giọt nước mắt, trắng bệch như khuôn mặt bằng sáp.

Chánh án cúi xuống phía một người ngồi dưới chân, hắn đội mũ kim tuyến, mặc áo dài thâm, cổ quàng dây xích, tay cầm roi.

- Mõ tòa, hãy đưa can phạm thứ hai vào.

Mọi cặp mắt đều quay lại phía chiếc cửa nhỏ vừa mở ra, làm Gringoire hết sức hồi hộp và một con dê cái xinh đẹp, sừng và chân đều dát vàng, chạy vào. Con vật trang nhã dừng lại giây lát trên ngưỡng cửa, nghểnh cổ, như đang đứng trên mỏm núi, nhìn xuống dưới là cả một chân trời bát ngát. Chợt nó nhận ra cô Bohémienne, liền nhảy qua bàn và đầu viên lục sự, chỉ hai bước đã tới bên gối cô chủ, cầu xin một lời hoặc vuốt ve; nhưng can phạm vẫn ngồi yên và con vật Djali đáng thương cũng không hề được ngó tới. Mụ già Falourdel nói:

- Ô kìa... đúng là con vật xấu xa đó, tôi nhận ra ngay cả hai mà!

Jacques Charmolue lên tiếng:

- Xin quý tòa cho phép hỏi cung con dê.

Quả đúng nó là can phạm thứ hai. Hồi đó rất bình thường là chuyện xử án phù thủy một con vật. Trong sổ kế toán của tòa đô chính vào năm 1466, ngoài những cái khác, người ta còn thấy một chi tiết kỳ quặc về tiền phí tổn cho vụ án Gillet-Soulart và con lợn nái của hắn, cả hai bị xử tử vì tội trạng ở Corbeil. Trong sổ ghi đủ cả, nào tiền đào hố chôn con lợn nái, rồi năm trăm bó củi ngắn lấy ở cảng Morsant, ba hũ rượu nho và bánh mì, bữa ăn cuối cùng của can phạm cùng thân ái chia sẻ với bọn đao phủ, cho tới mười một ngày công canh giữ và chăm nuôi con lợn, mỗi ngày tốn tám denier tiền Paris. Đôi khi không phải chỉ có loài vật bị xử án. Các tập pháp lệnh thời Charlemagne và Louis nhu nhược kết tội rất nặng những con ma cháy rực dám xuất hiện trên không trung.

Nhưng ông biện lý của giáo hội pháp viện đã kêu lên:

- Nếu loài ma quỷ không ám con dê này và đã chống lại mọi phép trừ tà, cứ tiếp tục giở trò ma quái ra nữa, nếu nó làm quý tòa kinh sợ, ta báo cho nó biết trước tòa sẽ buộc phải kết án nó chịu tội xử giảo hoặc hỏa thiêu.

Gringoire lạnh toát mồ hôi. Charmolue cầm cái trống basque của cô Bohémienne để lên bàn, rồi đưa ra theo một cách nào đó trước mặt con dê và hỏi:

- Bây giờ là mấy giờ?

Con dê nhìn cái trống bằng con mắt thông minh và giơ chiếc chân bịt vàng, gõ bảy tiếng. Lúc đó quả đúng là bảy giờ. Đám đông xôn xao hoảng sợ.

Gringoire không nén nổi, kêu ầm lên:

- Thế thì nó chết mất! Ai cũng thấy rõ con dê không hiểu tí gì về việc nó đang làm.

- Công chúng ở cuối phòng hãy giữ im lặng! - Viên mõ tòa quát lên.

Jacques Charmolue vẫn dùng cách xoay chuyển cái trống để sai khiến con dê làm nhiều trò khác, như trả lời về ngày, tháng vv... mà bạn đọc từng được chứng kiến. Rồi do một huyễn tượng thường thấy trong các vụ xử án, chính những khán giả có lẽ đã hơn một lần hoan hô các trò vô tội của con Djali ngoài ngã tư, nay lại run sợ dưới vòm mái Tòa pháp đình. Con dê rõ ràng là ma quỷ rồi.

Tệ hại hơn nữa, khi ông biện lý hoàng gia đổ xuống sàn nhà cái túi da đựng đầy chữ rồi đeo trên cổ Djali, mọi người lại thấy con dê dùng chân xếp các chữ rời đó thành cái tên tai vạ: Phoebus. Các yêu thuật mà đại úy là nạn nhân như được chứng minh một cách không thể chối cãi; và trước mắt mọi người, cô Bohémienne, cô gái múa rong xinh đẹp từng bao lần làm khách qua đường mê mẩn vì vẻ duyên dáng, nay chỉ là con ma cà rồng khủng khiếp.

Hơn nữa cô gái như kẻ chết rồi. Cả các trò duyên dáng của Djali lẫn lời hăm dọa của tòa, lời nguyền rủa rì rầm trong cử tọa, không gì còn làm cô chú ý tới nữa.

Để cô tỉnh lại, viên cảnh vệ phải lay cô thật mạnh và chánh án phải trịnh trọng lên tiếng:

- Cô bé kia, cô thuộc giống người Bohémienne, chuyên nghề ma quái. Cô đã đồng lõa với con dê ma ám và bị can án trong đêm 29 tháng ba vừa qua, cùng tòng phạm với các lực lượng tối tăm, rồi dùng tà thuật và bùa phép, cô đã lấy dao găm sát thương một đại úy của đội cung thủ ngự lâm quân, tên là Phoebus de Châteauper. Cô còn khăng khăng chối cãi nữa không?

- Kinh khủng! - Cô gái lấy tay che mặt, kêu lên. - Phoebus của tôi! Ôi! Quả là địa ngục!

- Cô vẫn khăng khăng chối cãi ư? - Chánh án lạnh lùng hỏi.

- Tôi không hề phạm tội đó! - Cô gái đáp, giọng ghê gớm và đứng lên, mắt sáng long lanh.

Chánh án vẫn thản nhiên hỏi tiếp:

- Nếu vậy, cô giải thích thế nào về những sự kiện buộc tội cô?

Cô nghẹn ngào đáp:

- Tôi đã nói rồi. Tôi không biết. Đó là một linh mục. Một linh mục tôi không quen. Một linh mục quỷ sứ vẫn theo đuổi tôi.

- Đúng thế, - chánh án tiếp lời, - một con ma đội lốt thầy tu.

- Ôi các quan lớn! Hãy làm phúc thương tôi! Tôi chỉ là đứa con gái khốn khổ...

- Của xứ Ai Cập, - chánh án tiếp thêm vào.

Thầy Jacques Charmolue dịu dàng lên tiếng:

- Xét can phạm vẫn một mực ngoan cố kêu oan, xin quý tòa cho phép áp dụng tra khảo.

- Tòa chuẩn y, - chánh án nói.

Cô gái khốn khổ run bần bật. Nhưng theo lệnh bọn lính cầm giáo, cô vẫn phải đứng lên và bước đi khá vững theo sau Charmolue và các linh mục thuộc giáo hội pháp viện, giữa hai hàng giáo mác, tới khung cửa giữa đột nhiên mở ra và khép ngay sau lưng cô, khiến Gringoire buồn rầu tưởng như đó là cái mõm kinh khủng vừa nuốt chửng cô gái.

Cô vừa đi khuất, liền nghe thấy tiếng kêu be be thảm thiết. Đó là con dê con đang khóc.

Phiên tòa tạm ngừng. Một cố vấn có ý kiến là quý tòa đã mệt và nếu chờ xong nhục hình thì còn rất lâu, quan chánh án liền đáp: Một vị quan tòa phải biết hy sinh cho nhiệm vụ.

- Con bé kỳ quái thật khó chịu, bực mình, - một thẩm phán giả nói, - nó lại cam chịu tra khảo khi chưa ai ăn uống gì cả!