Từ lúc Pierre Gringoire thấy toàn bộ vụ án đã xoay chuyển ra sao và chắc chắn sẽ có đủ cả dây thừng, chuyện treo cổ lẫn mọi trò phiền phức cho các nhân vật chính của tấn hài kịch, chàng liền không thèm dây vào nữa. Chàng vẫn sống với bọn ăn mày, vì xét cho cùng, đó là lũ bạn tốt nhất Paris, bọn ăn mày vẫn tiếp tục quan tâm tới cô gái Ai Cập. Chàng thấy chuyện đó rất tự nhiên đối với họ, những kẻ giống cô gái, không có viễn ảnh nào khác ngoài Charmolue và Torterue, những kẻ không cưỡi đôi cánh con thần mã Pegasus như chàng để phi vào vùng tưởng tượng. Nghe họ trò chuyện, chàng biết cô vợ mới cưới theo tục đập vỡ vò đang trốn tránh trong nhà thờ Đức Bà và chàng rất lấy làm bằng lòng. Nhưng ngay cả ý định tới thăm, chàng cũng không hề có. Thỉnh thoảng, chàng chỉ nhớ tới con dê con, thế thôi. Vả lại, ban ngày, chàng phải làm trò kiếm ăn, còn ban đêm, lại miệt mài viết cuốn hồi ký để chống lại giám mục thành Paris, vì vẫn nhớ mình từng bị té ướt hết bởi bánh xe cối xay lúa của tòa giám mục, mà chàng vẫn còn thâm thù. Chàng cũng bận phê bình tác phẩm xuất sắc của Baudry le Rouge, giám mục Noyon và Tournay, cuốn De Cupa Petrarum*, do đó đâm ra ham thích cuồng nhiệt khoa kiến trúc; khuynh hướng này đã thay thế cho niềm say mê khoa điểm kim trong lòng chàng, mà thực ra nó cũng chỉ là hậu quả tự nhiên, vì vẫn có mối liên hệ mật thiết giữa khoa điểm kim và khoa xây dựng. Gringoire đã đi từ tình yêu một ý tưởng sang tình yêu hình thức của ý tưởng đó.
Về việc xẻ đá.
Một hôm, chàng dừng bước ở gần nhà thờ Saint-Germain l’Auxerrois, ở góc một ngôi nhà mang tên Le For-l’Évêque, đối diện với ngôi nhà khác mang tên Le For-le-Roi, tại ngôi nhà For-l’Évêque có một nhà nguyện xinh xắn xây dựng từ thế kỷ XIV, đầu hồi trông ra phố. Gringoire sùng bái ngắm nghía các điêu khắc ở bên ngoài. Chàng đang ở vào phút hưởng thụ ích kỷ, tuyệt đối, cao cả, lúc nghệ sĩ chỉ nhìn thấy có nghệ thuật ở trên đời và chỉ thấy cuộc đời trong nghệ thuật. Đột nhiên, chàng thấy một bàn tay trịnh trọng đặt lên vai. Chàng quay lại. Đó là người bạn cũ, người thầy cũ, ngài phó chủ giáo.
Chàng ngạc nhiên. Đã lâu chàng không gặp phó chủ giáo và đức cha Claude vốn thuộc loại người trịnh trọng và đam mê mà sự gặp gỡ thường làm mất thế thăng bằng ở một triết gia hoài nghi.
Phó chủ giáo nín lặng hồi lâu, trong lúc Gringoire tha hồ quan sát ông ta. Chàng thấy đức cha Claude thay đổi hẳn, trắng bệch như sáng mùa đông, mắt trũng sâu, tóc bạc gần hết. Sau cùng, linh mục lên tiếng, giọng bình tĩnh nhưng lạnh lùng:
- Thế nào, thầy Pierre, vẫn khỏe chứ?
- Sức khỏe của tôi ư? - Gringoire đáp. - Ờ, ờ cũng nhì nhằng. Dù sao, về đại thể vẫn khá. Tôi được cái không làm gì quá mức. Thưa thầy, hẳn thầy đã biết, theo Hippocrates, bí quyết của sức khỏe là It est cibi, potus, somni, Venus, omnia moderata sint*.
Miễn là thức ăn, thức uống, giấc ngủ, Vệ nữ, mọi cái đều phải điều độ.
- Thầy Pierre, thế thầy không có mối lo nghĩ nào ư? - Phó chủ giáo hỏi, nhìn chằm chằm Gringoire.
- Quả thực không.
- Thế bây giờ thầy làm gì?
- Thưa thầy, như thầy đang thấy đó. Tôi ngắm các tảng đá được cắt xén ra sao và cách thức chạm trổ bức phù điêu này.
Linh mục mỉm cười, nụ cười chua chát chỉ nhếch mép.
- Thế thầy có thích thú không?
- Thật tuyệt diệu! - Gringoire thốt lên.
Rồi cúi xuống các hình điêu khắc với vẻ mặt rạng rỡ của kẻ thuyết minh những hiện tượng sống, chàng nói:
- Chẳng hạn ngài có thấy các biến dạng của hình chạm nổi này được thực hiện rất khéo léo, xinh xắn và công phu không? Hãy ngắm cây cột nhỏ kia. Liệu ngài có thấy nóc cột nào có nổi chùm lá non tơ và được đục khéo tay hơn không? Còn đây, ba hình chạm nổi của Jean Maillevin. Cũng chưa phải các kiệt tác hoàn mỹ nhất của thiên tài vĩ đại đó. Tuy nhiên, vẻ hồn nhiên, dịu dàng của những khuôn mặt, sự vui tươi trong dáng điệu cùng nếp áo, vá tính hoa mỹ không thể giải thích quyện vào mọi khuyết điểm, làm các pho tượng nhỏ trở nên rất vui tươi và tinh tế, thậm chí hơi quá mức nữa. - Ngài có thấy thật thú vị không?
- Có chứ! - Linh mục đáp.
- Và nếu ngài lại còn được ngắm phía bên trong nhà nguyện! - Nhà thơ quen thói sốt sắng, ba hoa nói tiếp. - Toán điêu khắc là điêu khắc. Rậm rì như cái lõi bắp cải! Hậu cung được xây dựng rất tôn nghiêm và đặc biệt, tôi chưa từng thấy ở đâu như vậy!
Đức cha Claude ngắt lời:
- Thế thầy đang sung sướng lắm nhỉ?
Gringoire hăng hái đáp:
- Vâng, quả tình như vậy! Thoạt tiên tôi yêu đàn bà rồi tôi yêu súc vật. Bây giờ tôi yêu gạch đá. Nó cũng thú vị như yêu súc vật, yêu đàn bà, mà còn bớt bất trắc hơn.
Linh mục đưa tay xoa trán. Cử chỉ đó quen thuộc với ông.
- Đúng thế!
- Này! Còn nhiều cái khác hay lắm! - Chàng khoác tay linh mục cứ để mặc dẫn đi, đưa ông vào tháp nhỏ cầu thang ở tòa nhà For-l’Évêque, nói tiếp:
- Đây mới thật là cầu thang! Mỗi lần thấy nó, tôi đều sung sướng. Bậc thang này làm thật đơn giản và rất hiếm có ở Paris. Tất cả các bậc đều bào tròn cạnh ở bên dưới, vẻ đẹp và đơn giản thể hiện ở bề mặt bậc thang, rộng một bộ hoặc xấp xỉ, được bắt chéo, khớp mộng, lồng ghép, ràng buộc, chống đỡ, lắp ráp với nhau và ăn khít thật vững vàng, đẹp mắt!
- Thế thầy không ham muốn gì ư?
- Không.
- Cũng chẳng luyến tiếc gì sao?
- Chẳng luyến tiếc mà cũng không ham muốn. Tôi đã ổn định xong cuộc đời tôi.
- Điều gì con người ổn định được, sự vật lại tới hủy hoại, - Claude nói.
- Tôi là triết gia hoài nghi đồ đệ của Piarông, cho nên luôn giữ thế thăng bằng trong mọi việc, - Gringoire đáp.
- Thế thầy kiếm ăn bằng cách nào?
- Tôi thỉnh thoảng cũng viết sử thi và bi kịch, nhưng kiếm chác nhiều nhất là nhờ vào cái trò vè ngài biết đấy. Dùng răng đỡ từng chồng ghế.
- Nghề đó quá thô tục đối với triết gia.
- Cũng là để giữ cái thế thăng bằng, - Gringoire đáp. - Khi đã có một tư tưởng, ở đâu ta cũng thấy lại nó.
- Tôi biết, - phó chủ giáo đáp.
Nín lặng giây lát rồi linh mục lại hỏi:
- Nhưng chắc thầy cũng khá khốn đốn?
- Khốn đốn thì có; còn đau khổ thì không.
Vừa lúc đó, có tiếng vó ngựa, rồi hai người trông thấy ở đầu phố một đội cung thủ ngự lâm quân, giáo mác giơ cao, sĩ quan đi đầu, đang diễu hành. Đoàn người ngựa thật lộng lẫy, gõ móng vang dội mặt đường.
- Ngài nhìn viên sĩ quan ghê thế! - Gringoire bảo phó chủ giáo.
- Chả là ngờ ngợ có quen hắn.
- Tên hắn là gì?
- Hình như tên là Phoebus de Châteauper, - Claude đáp.
- Phoebus! Cái tên khêu gợi tò mò! Còn có Phoebus khác, bá tước Foix. Tôi nhớ có quen một cô gái lúc nào cũng nhắc tới cái tên Phoebus.
- Ta đi thôi, - linh mục nói. - Tôi có chuyện muốn nói với thầy.
Từ lúc đội quân đi qua, vẻ ngoài lạnh lùng của phó chủ giáo hơi lộ ra xúc động. Ông bước đi. Gringoire đi theo, quen thói phục tùng ông ta, như bất cứ ai từng một lần tiếp xúc với con người đầy uy lực đó. Họ lặng lẽ tới phố Bernardin khá vắng vẻ. Đức cha Claude dừng lại. Gringoire hỏi:
- Thưa thầy, thầy có chuyện gì cần dạy bảo?
- Thầy có thấy bộ nhung phục của các kỵ sĩ ta vừa gặp, đẹp hơn bộ quần áo của thầy và của ta không? - Phó chủ giáo hỏi lại, vẻ suy nghĩ thâm trầm.
Gringoire lắc đầu:
- Thú thực, tôi thích cái xác bướm vàng pha đỏ của tôi hơn bộ vảy sắt thép đó. Vui sướng gì cái trò cứ vừa đi vừa làm ầm ĩ như ở bến sông phố Hàng sắt đang động đất.
- Gringoire, hóa ra thầy không bao giờ ao ước được như các công tử tuấn tú mặc nhung phục đó ư?
- Ao ước gì mới được kia chứ, thưa ngài phó chủ giáo. Ao ước sức lực, giáp trụ, kỷ luật của họ ư? Thà rách rưới mà có được triết học và tự do vẫn hơn. Tôi thích làm đầu ruồi hơn đuôi sư tử.
- Thế thì kỳ lạ thật, - linh mục mơ màng nói. - Một bộ đồng phục đẹp cũng đẹp lắm chứ.
Thấy ông tư lự, Gringoire liền bỏ đi ngắm nghía chiếc cổng một nhà ở ngay cạnh. Chàng quay lại, vỗ tay đôm đốp:
- Thưa ngài phó chủ giáo, nếu ngài bớt quan tâm tới nhung phục đẹp đẽ của chiến binh, tôi sẽ mời ngài tới xem cái cổng nhà kia. Tôi vẫn thường nói, ngôi nhà của ông Aubry có chiếc cổng nguy nga nhất đời.
- Pierre Gringoire, - phó chủ giáo hỏi, - thầy từng làm gì cô múa rong Ai Cập bé bỏng đó?
- Cô Esmeralda ư? Ngài lái câu chuyện quá đột ngột đấy.
- Cô ta chẳng phải vợ thầy đó sao?
- Vâng, theo tục đập vỡ vò. Chúng tôi là vợ chồng trong vòng bốn năm. - Này, - Gringoire nói thêm, hơi giễu cợt nhìn phó chủ giáo, - xem ra ngài luôn luôn nghĩ tới cô ta, phải không?
- Thế còn thầy, thầy không nghĩ tới cô ta nữa hay sao?
- Ít thôi. Tôi còn bận bao nhiêu việc!... Lạy Chúa, con dê con xinh quá!
- Cô Bohémienne đã chẳng cứu sống thầy đó ư?
- Ồ, đúng thế.
- Vậy bây giờ cô ta ra sao? Thầy đã làm gì cho cô ta?
- Lẽ ra không cần nói cho ngài biết. Hình như họ đã treo cổ cô ta.
- Thầy có tin chắc như vậy không?
- Tôi cũng không được biết chắc chắn. Khi thấy họ tính chuyện treo cổ, tôi bèn chuồn thẳng.
- Thầy chỉ biết có vậy thôi ư?
- Khoan đã. Nghe họ nói cô ta trốn tránh vào nhà thờ Đức Bà, đang ở đó yên ổn; tôi cũng lấy làm mừng, nhưng cũng chưa tìm cách biết được con dê có trốn thoát với cô ta không, tất cả tôi chỉ biết có vậy thôi.
- Ta sẽ cho thầy biết thêm, - đức cha Claude thét lên, giọng ông nói từ nãy vẫn trầm trầm, thong thả và gần như thì thầm, bỗng trở nên oang oang. - Cô ta đúng là đang tị nạn trong nhà thờ Đức Bà. Nhưng trong vòng ba ngày nữa tòa án sẽ bắt lại cô ta, cô ta sẽ bị treo cổ ở quảng trường Grève. Đã có trát bắt giữ của Tối cao pháp viện.
- Thế thì lôi thôi quá nhỉ, - Gringoire nói.
Trong chớp mắt, linh mục lại lạnh lùng và bình thản như cũ. Nhà thơ hỏi:
- Nhưng ma quỷ nào đã bày trò yêu cầu hạ trát bắt lại? Để cho Tối cao pháp viện yên thân không được hay sao? Để một cô gái khốn khổ ẩn náu dưới vòm mái nhà thờ Đức Bà cạnh tổ chim én có sao đâu?
- Trên đời này thiếu gì quỷ Satan, - phó chủ giáo đáp.
- Thật chẳng ra cái quái gì cả, - Gringoire nhận xét.
Nín lặng giây lát rồi phó chủ giáo lại hỏi:
- Như vậy là cô gái từng cứu sống thầy, phải không?
- Cứu sống tôi ở chỗ lũ bạn ăn mày tốt bụng, chỉ suýt nữa tôi bị treo cổ. Bây giờ chắc họ còn bực mình vì chuyện đó.
- Thế thầy có muốn làm một việc gì đó để giúp cô gái không?
- Đức cha Claude ạ, tôi chẳng có mong gì hơn, nhưng tôi sẽ bị rắc rối vì cái vụ khốn kiếp này mất!
- Cần gì
- Ồ! Cần gì ư? Thưa thầy, thầy quả là người tốt bụng! Nhưng tôi đang bắt đầu viết hai tác phẩm lớn.
Linh mục vỗ trán. Mặc dù làm ra vẻ bình thản, thỉnh thoảng một cử chỉ hung bạo lại bộc lộ những quằn quại nội tâm của ông.
- Làm cách nào cứu cô gái?
Gringoire nói:
- Thưa thầy, tôi xin trả lời: Il padelt, tiếng Thổ Nhĩ Kỳ có nghĩa: Chúa là niềm hy vọng của ta.
- Làm cách nào cứu cô gái? - Claude mơ màng nhắc lại.
Đến lượt Gringoire vỗ trán:
- Xin thầy hãy nghe tôi. Tôi vốn giàu óc tưởng tượng. Tôi sẽ tìm cách giúp thầy. - Hay là ta xin nhà vua ân xá?
- Xin vua Louis XI? Xin ân xá?
- Chứ sao?
- Đi giật khúc xương trong miệng hổ!
Gringoire moi óc tìm biện pháp khác.
- Đây rồi! - Thầy có muốn tôi gửi cho các bà mụ một lá đơn báo tin cô gái đang có thai?
Câu hỏi làm tròng mắt sâu hõm của linh mục lóe sáng.
- Có thai! Đồ hề! Anh cũng dây vào chuyện đó ư?
Gringoire hoảng sợ vì vẻ mặt phó chủ giáo. Chàng vội nói:
- Ồ, không phải tôi! Vụ hôn nhân của chúng tôi là một forismaritagium* thực thụ. Tôi vẫn đứng ngoài cuộc. Nhưng dù sao cũng sẽ được gia hạn.
Forismarilagium: Hôn nhân với người ngoài cuộc, (nghĩa là hôn nhân tiến hành theo một pháp quyền và địa dịch quyền khác. Ở đây, Gringoire đã đùa nghịch bẻ quẹo ý nghĩa luật pháp của từ này).
- Điên rồi! Láo lếu! Hãy câm mồm đi!
Gringoire càu nhàu:
- Ngài không nên cáu kỉnh. Xin được một ân huệ thì có hại gì cho ai đâu, hơn nữa còn khiến các bà mụ được lợi bốn chục denier tiền Paris, họ đều là kẻ nghèo khổ.
Linh mục không thèm nghe Gringoire nói, khẽ thầm thì:
- Dù sao cũng cần để cô ta ra khỏi đó. Bản án sẽ được thi hành trong vòng ba ngày! Với lại, sẽ chẳng có án lệnh nào hết, cái thằng Quasimodo! Đàn bà có lắm ưa thích thật sa đọa.
Rồi ông nói to:
- Thầy Pierre, ta suy nghĩ kỹ rồi, chỉ còn một cách cứu cô ta.
- Cách nào? Riêng tôi, chẳng còn thấy cách nào hết.
- Này, thầy Pierre, hãy nhớ thầy mang ơn cứu tử của cô gái. Ta sẽ nói thẳng ý nghĩ của ta cho thầy nghe. Nhà thờ bị canh giữ suốt ngày đêm. Chỉ những ai được trông thấy có đi vào mới được phép đi ra. Cho nên thầy có thể đi vào. Thầy cứ đến. Ta sẽ đưa thầy tới gặp cô gái. Thầy sẽ đổi quần áo với cô ta. Cô ta sẽ mặc áo của thầy còn thầy mặc váy của cô ta.
- Cho tới đây thì tạm ổn, - triết gia nhận xét. - Rồi sau ra sao?
- Sau đó ra sao ư? Cô ta sẽ đi ra với quần áo của thầy, còn thầy ở lại với quần áo của cô ta. Thầy có thể bị treo cổ, nhưng cô ta thoát nạn.
Gringoire gãi tai, vẻ hết sức nghiêm túc, nói:
- Chà! Đó là một ý kiến tự tôi không bao giờ có thể nghĩ ra.
Trước đề nghị bất ngờ của cha Claude, khuôn mặt cởi mở và hòa nhã của thi sĩ đột nhiên sa sầm, như một phong cảnh tươi vui ở Ý bỗng gặp cơn gió vô tình thổi đám mây tới che khuất mặt trời.
- Thế nào, Gringoire! Thầy nghĩ sao về cách thức đó?
- Thưa thầy, tôi nghĩ có lẽ tôi sẽ không bị treo cổ nhưng chắc chắn cổ tôi sẽ bị treo.
- Cái đó không quan hệ gì tới chúng ta.
- Mẹ kiếp! - Gringoire văng tục.
- Cô gái từng cứu sống thầy. Món nợ đó, thầy phải trả.
- Thiếu gì món nợ khác tôi không trả!
- Thầy Pierre, nhất thiết thầy phải làm việc đó.
Phó chủ giáo nói với vẻ ép buộc.
- Thưa đức cha Claude, - thi sĩ khổ sở đáp, - xem ra ngài khăng khăng giữ ý kiến đó và ngài lầm rồi. Tôi không hiểu tại sao tự mình lại chịu treo cổ thay cho kẻ khác.
- Có gì mà thầy phải bám chặt lấy cuộc sống như vậy?
- Ồ! Có hàng ngàn lý do!
- Xin cho biết những lý do nào?
- Những lý do nào ư? Không khí, bầu trời, buổi sáng buổi chiều, đêm trăng, lũ bạn ăn mày tốt bụng, những vụ cãi vã với gái điếm, các kiến trúc đẹp thành Paris cần nghiên cứu, ba cuốn sách lớn phải viết xong, trong số đó có một cuốn chống giám mục và các cối xay lúa của y, còn bao nhiêu thứ nữa, kể sao cho xiết? Triết gia Anaxagoras từng nói ông ta sinh ra ở đời để ngắm mặt trời. Vả lại, tôi được cái may mắn suốt đời từ sớm đến tối cùng chung sống với một thiên tài là tôi đây, như vậy quả là dễ chịu lắm rồi.
- Đồ đầu óc rỗng tuếch! - Phó chủ giáo cằn nhằn. - Này, ta hỏi, cuộc sống mi thấy tươi đẹp như vậy, ai đã giữ gìn cho mi? Nhờ ai mi được hít thở không khí, trông thấy bầu trời và còn mua vui cho đầu óc chim sơn cả của mi bằng những mơ tưởng hão và trò điên rồ? Không có cô ta, nay mi đã ở đâu? Thế mà mi lại muốn cô ta phải chết, chính cô ta là người từng cứu sống mi? Cứ để mặc cho cô ta chết, một con người xinh đẹp, hiền dịu, đáng yêu, cần thiết để soi sáng thế giới, còn thần thánh hơn cả Chúa! Trong khi mi chỉ là đứa dở khôn dở dại, một phác thảo vô dụng, đồ cỏ cây tưởng mình biết đi đứng, tưởng mình biết nghĩ ngợi, mi tiếp tục sống bằng cuộc đời ăn cắp được của cô ta, cũng vô ích như ngọn nến giữa ban trưa? Nào hãy biết xót thương, Gringoire! Đến lượt thầy hãy biết độ lượng. Chính cô ta đã nêu gương trước.
Linh mục nói rất hăng. Mới đầu Gringoire còn nghe ông nói với vẻ lưỡng lự, rồi chàng mủi lòng và sau cùng mếu máo bi thảm, trông giống hệt khuôn mặt trẻ sơ sinh đang đi tướt. Chàng lau nước mắt, nói:
- Ngài nói thật thống thiết. Thôi được! Để tôi suy nghĩ thêm. Kể ra ý kiến của Ngài cũng thật kỳ quặc. - Nín lặng một lát sau rồi chàng nói tiếp. - Và chăng, biết đâu đấy? Chưa chừng họ không treo cổ tôi cũng nên. Không phải cứ đính hôn là bao giờ cũng lấy nhau. Khi họ thấy tôi ở trong phòng cô ta, ăn mặc lố lăng như vậy, nào váy, nào khăn, có khi họ sẽ cười phá lên. Với lại, nếu họ treo cổ tôi, ái chà! Thì sợi thừng, cũng chỉ là một cách như mọi cách chết hoặc đúng hơn không phải một cái chết như cái chết khác. Đó là cái chết xứng đáng với bậc hiền giả suốt đời lao động, cái chết chẳng ra ngô ra khoai gì cả, như tinh thần kẻ hoài nghi chân chính, cái chết thấm sâu chủ nghĩa pyrrhonisme và tính do dự, chân không đến đất cật không đến trời, cứ lơ lửng lưng chừng. Đó là cái chết của triết gia và định mệnh của tôi có lẽ như vậy. Chết đúng như đã sống quả thật đẹp đẽ.
Linh mục ngắt lời chàng:
- Vậy đồng ý chứ?
- Tóm lại, chết là cái gì nhỉ? - Gringoire cuồng nhiệt nói tiếp. - Một bước khó khăn, món thuế thông hành, sự di chuyển từ rất ít tới chẳng có gì. Có người hỏi Cercidas, nhà hiền triết xứ mégalopolit, liệu ông có sẵn sàng chết không. “Sao lại không?” Ông ta trả lời; “vì sau khi chết tôi sẽ được gặp các vĩ nhân, Pythagora trong số triết gia Hecataeu trong số sử gia, Homère trong số thi sĩ, Olympe trong số nhạc sĩ”.
Phó chủ giáo chìa tay cho chàng:
- Như vậy đồng ý chứ? Mai thầy tới nhé.
Cử chỉ đó làm Gringoire trở lại tích cực. Chàng nói với giọng người vừa bừng tỉnh:
- Ồ! Không đâu, đúng thế! Bị treo cổ! Chuyện phi lý quá. Tôi không muốn.
- Nếu vậy thì vĩnh biệt!
Và phó chủ giáo khẽ rít lên:
- Ta sẽ gặp lại mi!
Gringoire thầm nghĩ: - Mình chẳng muốn gặp lại con người quái quỷ này. Chàng vội đuổi theo đức cha Claude, bảo:
- Này, ngài phó chủ giáo, giữa bạn cố tri với nhau, ta chẳng nên giận dỗi! Ngài quan tâm tới cô gái, tôi muốn nói tới vợ tôi, như vậy tốt lắm. Ngài chỉ nghĩ ra mưu kế để cô gái an toàn thoát khỏi nhà thờ Đức Bà, nhưng cách làm của ngài hết sức khó chịu đối với tôi, Gringoire. - Nếu tôi có cách khác thì sao? - Xin báo cho ngài biết, vừa ngay đây, tôi mới nảy ra một sáng kiến rất sáng sủa. - Giá mà tôi nảy ra được ý kiến thích nghi, để cứu cô ta ra khỏi bước khó khăn mà không tổn hại tới cái cổ của tôi bằng bất cự sợi dây thòng lọng nào nhỉ? Ngài nghĩ sao? Như vậy liệu có vừa lòng ngài không? Có nhất thiết tôi phải treo cổ mới đẹp ý ngài chăng?
Linh mục sốt ruột bứt cái khuy áo chùng.
- Sao lắm lời thế! Mi định dùng cách gì?
Gringoire đưa ngón tay trỏ sờ lên mũi vẻ suy nghĩ thầm nhủ với mình:
- Phải, đúng thế. - Bọn ăn mày đều là người tốt. - Bộ lạc Ai Cập yêu cô ta. - Chỉ cần một lời kêu gọi, họ sẽ đứng dậy hết. - Không gì dễ dàng hơn. - Một vụ bạo động. - Nhân lúc lộn xộn, họ dễ dàng cướp cô gái đi. - Ngay tối mai... - Họ không mong muốn gì hơn.
Linh mục lay người chàng hỏi:
- Cách gì? Nói mau.
Gringoire vui vẻ quay lại:
- Hãy để tôi yên nào! Ông không thấy tôi đang sáng tác đó hay sao.
Chàng còn suy nghĩ thêm lát nữa. Rồi chàng vỗ tay thầm khen ý kiến của mình và kêu lên:
- Tuyệt diệu! Chắc chắn thành công.
- Cách gì hả? - Claude điên tiết, hỏi lại.
Gringoire hớn hở.
- Lại đây, tôi nói thầm cho ngài nghe. Đây là một phản kế thật sự táo bạo, nó giải thoát cho tất cả chúng ta. Trời ơi! Phải thừa nhận tôi không phải thằng ngốc.
Chàng bỏ lửng, hỏi:
- À này, con dê con có cùng ở với cô gái không?
- Có. Quỷ tha ma bắt mi!
- Lẽ ra họ cũng treo cổ luôn cả nó phải không?
- Ta cần gì biết chuyện đó.
- Phải, họ sẽ có thể treo cổ nó. Tháng trước, họ đã thẳng tay treo cổ con lợn cái. Gã đao phủ thích vụ đó lắm. Sau đó, chính hắn ăn thịt con lợn. Treo cổ Djali xinh đẹp của tôi! Tội nghiệp con dê non bé bỏng!
Đức cha Claude kêu lên:
- Khốn kiếp! Đao phủ chính là mi. Đồ hề, mi đã tìm ra được cách cứu giúp nào hả? Hay phải dùng đến cái kẹp thai nhi mới khai sinh được cho ý định của mi?
- Hay lắm, thưa thầy! Đây rồi.
Gringoire ghé tai phó chủ giáo nói thầm, cặp mắt lo ngại liếc nhìn suốt dãy phố, mặc dù không bóng người qua lại. Khi chàng nói xong, đức cha Claude liền cầm lấy tay chàng và lạnh lùng bảo:
- Thôi được. Mai nhé.
Gringoire đáp lại:
- Đến mai.
Trong khi phó chủ giáo đi một đường, chàng đi nẻo khác, thầm nhủ:
- Thưa ngài Pierre Gringoire, vụ này thật đáng kiêu hãnh. Bất chấp. Không phải vì ta nhỏ mà ta sợ việc lớn. Nhà toán học Biton vác cả con bò mộng to tướng trên vai; chim chìa vôi, chim bông lau và chim tước cũng bay vượt đại dương.
