Chúng tôi vui mừng được báo với bạn đọc là trong suốt thời gian đó, Gringoire và vở kịch vẫn đứng vững. Các đào kép được chàng thúc đít vẫn không ngừng diễn, còn chàng không ngừng nghe. Chàng bất chấp tiếng ồn ào và quyết định diễn tới cùng, vẫn hy vọng rốt cục rồi công chúng sẽ phải quay lại xem. Ánh hy vọng đó bừng lên khi chàng thấy Quasimodo, Coppenole và đám rước Cuồng đãng giáo hoàng đinh tai nhức óc đã ầm ĩ kéo ra khỏi phòng. Đám đông nô nức chạy ùa theo sau, “Thôi được, chàng thầm nhủ, thế là tất cả bọn lộn xộn cút rồi”. - Đáng tiếc, tất cả bọn lộn xộn lại là công chúng. Trong chớp mắt, gian đại sảnh vắng tanh.
Thực tình mà nói, cũng còn lại vài khán giả, người đứng tản mạn, kẻ tụ họp quanh dãy cột, gồm đàn bà, ông già hoặc trẻ con, đã chán ồn ào và xô đẩy nhau. Dăm gã học trò ngồi cưỡi lên thành cửa sổ và nhìn ra quảng trường.
- Kể ra cũng còn đủ khán giả để xem xét nốt vở kịch của mình. Họ tuy ít, nhưng là công chúng tinh hoa, công chúng học thức, - Gringoire nghĩ bụng.
Một lát sau, bỗng thiếu mất bản giao hưởng đáng lẽ phải gây được hiệu quả mạnh nhất khi Đức Bà đồng trinh giáng lâm. Gringoire mới biết là dàn nhạc của mình đã bị đám rước Cuồng đãng giáo hoàng lôi tuột đi mất rồi. - Thôi, cho qua, chàng nhẫn nhục nói.
Chàng tới gần đám thị dân mà chàng cho là đang bàn tán vở kịch của mình. Đây mẩu chuyện chàng bất chợt nghe được:
- Ngài Cheneteau, ngài có biết cái lâu đài Navarre vốn là của ông Nemour không?
- Có, trước mặt nhà nguyện Braque chứ gì.
- Thế mà ty thuế vừa cho Guillaume Alexandre, họa sĩ trang trí bản viết tay, thuê với giá sáu đồng livre tám xu tiền Paris mỗi năm đấy.
- Tiền thuê nhà đắt lên ghê thật!
- Thôi được! - Gringoire thở dài thầm nhủ, đã có người khác nghe vậy.
- Các bạn ơi, - đột nhiên một gã kỳ cục ngồi trên cửa sổ kêu, - Esmeralda! Esmeralda! ngoài quảng trường kia kìa!
Cái tên đó tạo nên hiệu quả kỳ dị. Mọi người còn lại trong phòng đổ xô ra cửa sổ, trèo lên tường để nhìn, và reo lên: Esmeralda! Esmeralda!
Cùng lúc bên ngoài vang lên tiếng vỗ tay ran.
- Thế này là thế nào kia chứ, con Esmeralda à? - Gringoire nói, thất vọng chắp hai tay. Ồ! Trời ơi! Bây giờ đến lượt cửa sổ rồi chắc.
Chàng quay nhìn tấm bàn đá và thấy vở kịch đã ngừng diễn. Đúng vào lúc Jupiter phải ra trò với sấm sét trong tay. Thế mà Jupiter vẫn đứng im lìm dưới sân khấu.
- Michael Giborne! - Thi sĩ nổi giận quát lên, anh đứng làm gì đó? - Đến vai anh rồi chứ? Vậy lên đi!
- Chán quá, - Jupiter nói, - một thằng học trò lấy mất thang rồi.
Gringoire nhìn. Sự việc quả đúng như vậy. Mọi giao lưu bị gián đoạn giữa chỗ thắt và chỗ mở của kịch tính.
- Thằng mất dạy! - Chàng lẩm bẩm nói. - Nó lấy cái thang làm gì kia chứ?
- Để xem con Esmeralda, - Jupiter trả lời thảm hại. - Nó bảo: Đây rồi, có cái thang để không! Rồi xách luôn đi.
Đó là đòn cuối cùng. Gringoire nhẫn nhục chịu đòn.
- Quỷ tha ma bắt chúng mày đi! - Chàng bảo bọn đào kép, - nếu tao không ra gì thì chúng mày cũng sẽ chẳng ra sao.
Thế là chàng rút lui, đầu cúi gằm, nhưng là người cuối cùng, như vị tướng đã chiến đấu quyết liệt.
Vừa đi xuống dãy cầu thang khúc khuỷu của Tòa pháp đình, chàng vừa làu bàu trong miệng:
- Cái lũ dân Paris này quả là một đám đông hỗn tạp hết sức ngu ngốc và đần độn; họ đến để nghe thánh kịch mà chẳng chịu nghe gì cả! Họ chú ý đến tất cả mọi người, cả Clopin Trouillefou, cả giáo chủ, cả Coppenole, cả Quasimodo, cả quỷ sứ! Nhưng lại không hề chú ý đến Đức Bà đồng trinh. Đồ ngu, tao mà biết thế này thì rồi có khối Đức Bà đồng trinh mà xem! Còn mình, mình đến đây để nhìn khuôn mặt lại thấy toàn lưng là lưng! Là thi sĩ mà lại thắng lợi như một gã bào chế! Đúng là Homère đã phải ăn mày ở các thị trấn Hy Lạp và Nason* chết lưu đày ở Moscou. Nhưng quỷ ăn thịt cũng được, miễn mình hiểu nổi dân chúng đó thích thú cái gì ở con Esmeralda! Trước hết, cái tên đó là cái gì? Là trò bói toán cát hung kiểu Ai Cập!
Nason còn gọi là Ovid (Publius Ovidius Naso - 43 trước công nguyên - 17 sau công nguyên) nhà thơ Latinh, tác giả các tập Biến hóa, Nghệ thuật yêu thương. Ông là bạn của các nhà thơ Virgil và Horace. Được vua Augustus che chở rồi thất sủng, và chết trong lúc bị lưu đày, không phải ở Moscou như V. Hugo viết ở đây, mà tại Tomis, một thành phố của xứ Moesia, tức Constanța của Rumani ngày nay.
