Trong chớp mắt, mọi cái đã sẵn sàng để thực hiện ý định của Coppenole. Thị dân, học trò và luật sư bắt tay vào việc. Tòa nhà nguyện nhỏ ở trước tấm bàn đá được chọn làm sân khấu nhăn mặt. Tấm kính vỡ ở cửa sổ hoa thị xinh đẹp phía trên cửa ra vào, để lộ thông thống một vòng tròn bằng đá, và mọi người quy định kẻ dự thi sẽ thò đầu qua. Muốn lên tới đó, chỉ cần trèo lên hai cái thùng to, không biết nhặt đâu về và chồng tạm lên nhau. Để cho cái mặt nhăn giữ được vẻ mới tinh và nguyên xi, mỗi người dự thi, dù đàn ông hay đàn bà (vì thế bầu cả nữ hoàng) sẽ buộc phải che mặt và đứng nấp trong nhà nguyện cho đến khi ra mắt. Chỉ lát sau, nhà nguyện đã chật ních người dự thi và cánh cửa khép lại.

Từ chỗ ngồi, Coppenole sai phái, chỉ dẫn, thu xếp mọi việc. Giữa lúc ồn ào, giáo chủ cũng cáu kỉnh không kém gì Gringoire, lấy cớ bận việc và phải làm lễ chiều, đã cùng đoàn tùy tùng rút lui, còn đám đông, náo động là thế khi đoàn đến, nay chẳng hề xúc động lúc đoàn đi. Chỉ mình Guillaume Rym nhận thấy cuộc tháo chạy của đức ông. Giống như mặt trời, sự chú ý của quần chúng tiếp tục cái vòng quay; bắt đầu từ đầu phòng đằng kia, sau khi ngừng lại một lát ở giữa, bây giờ nó đã ở đầu này. Tấm bàn đá, cái bục gấm đã hết thời; nay đến lượt tòa nhà nguyện của Louis XI. Từ giờ cứ việc tha hồ vui chơi phá phách. Chỉ còn lại toàn dân xứ Flandre và lũ vô lại.

Bắt đầu thi nhăn mặt. Khuôn mặt đầu tiên lộ ra ở lỗ cửa, mắt lộn mí đỏ lòm, mồm ngoác ra như mõm thú và trán nhăn lại tựa ủng kỵ binh đế quốc, làm mọi người phá ra cười nôn ruột, đến nỗi Homère cũng có thể tưởng cả bọn lê dân này đều là thiên thần. Trong lúc đó gian đại sảnh chẳng kém gì đỉnh núi Olympe và đấng Jupiter tội nghiệp của Gringoire hiểu rõ hơn ai điều đó. Một khuôn mặt nhăn thứ hai, thứ ba tiếp theo, rồi cái nữa, cái nữa và cứ thế tiếng cười, tiếng hò hét vui sướng tăng mãi. Trong trò này có cái gì đó đặc biệt cuồng loạn, vô cùng say mê và hấp dẫn, rất khó nói cho độc giả ngày nay ở các thính phòng hiểu nổi. Hãy tưởng tượng hàng loạt bộ mặt, lần lượt hiện ra với đủ mọi hình thức hình học, từ tam giác đến hình thang, từ hình nón đến khối đa diện; đủ mọi vẻ mặt con người từ giận dữ đến dâm ô; đủ mọi lứa tuổi, từ nếp nhăn trẻ sơ sinh tới nếp nhăn bà lão hấp hối; đủ mọi hình dáng hư ảo, tôn giáo, từ thần Faune đến quỷ Belzébuth; đủ mọi mặt súc vật, từ mõm thú đến mỏ chim, từ thủ lợn đến mồm chó. Hãy hình dung đủ loài ma quái ở cầu Mới. Những ác mộng kinh hoàng dưới bàn tay nhà điêu khắc Germain Pilon, bỗng hiện lên thành xương thành thịt và lần lượt tới nhìn thẳng vào mặt bạn với cặp mắt đỏ như than hồng; đủ thứ mặt nạ của hội khiêu vũ trá hình ở Venice liên tiếp hiện ra trước ống nhòm của bạn; tóm lại, cả một ống kính vạn hoa bằng người.

Cuộc vui cuồng loạn mỗi lúc một mang vẻ xứ Flandre. Tenier* xem ra cũng chẳng thấm vào đâu. Hãy hình dung trận đánh trong tranh của Salvator Rosa với cảnh rượu chè phè phỡn. Không còn ai là học trò, sứ thần, thị dân, đàn ông, đàn bà; không còn Clopin Trouillefou, Gille Lecornu, Marie Quatrelivres, Robin Poussepain. Tất cả hòa tan trong cảnh phóng túng. Gian đại sảnh chỉ còn là một lò lửa lớn nghịch ngợm và vui cười, mà mỗi cái mồm là một tiếng thét, mỗi con mắt là một ánh chớp, là một tư thế. Tất cả gào lên, thét lên. Bao nhiêu khuôn mặt quái gở lần lượt tới nhe răng há miệng ở lỗ cửa hoa thị giống như bấy nhiêu bùi nhùi rơm vứt thêm vào đống lửa. Và từ tất cả đám đông sôi sục bốc lên, như hơi lò lửa, một thứ ồn ào lanh lảnh, the thé, đinh tai nhức óc, rít lên như tiếng cánh ruồi bay.

Họa sĩ xứ Flandre, gồm hai cha con, Tenier già: (1582-1649) và Tenier trẻ (1610-1690) chuyên vẽ cảnh sinh hoạt bình dân xứ Flandre, nơi quán rượu, hội chợ... với tính hiện thực mạnh mẽ.

- Ôi chao! Chết tiệt!

- Nhìn xem cái mắt kia kìa!

- Trông chẳng ra làm sao cả.

- Đến lượt cái khác thôi!

- Guillemette Maugerepui, hãy nhìn xem cái mõm bò tót, chỉ còn thiếu có cặp sừng nữa thôi! Có phải chồng chị đó không?

- Cái khác!

- Ôi giáo hoàng! Mặt gì nhăn nhúm thế kia?

- Ê ê! Đồ ăn gian. Chỉ được giơ mặt ra thôi.

- Cái con Perrette Callebotte trời đánh! Nó chẳng từ cái gì.

- Noël! Noël!

- Chết cười đi được!

- Thằng cha này thì không chui lọt tai! vv., vv...

Tuy nhiên, cũng phải công bằng với anh bạn Jehan của chúng ta. Giữa không khí ngày hội quỷ đó, vẫn thấy anh ta đứng trên đầu cột, tựa gã thủy thủ trên cột buồm. Anh ta múa may như phát điên phát cuồng. Mồm anh ta há hốc, phát ra tiếng thét không nghe thấy, chẳng phải bị át đi tiếng ồn ào chung dù ầm ầm đến đâu chăng nữa, mà chắc vì đã đạt tới giới hạn của những âm cao có thể nghe thấy, khoảng mười hai nghìn rung động của Sauveur hoặc tám nghìn của Biot*.

Joseph Sauveur (1653-1716): Nhà toán học và vật lý học Pháp, dù điếc, đã phát minh ra môn âm nhạc âm hưởng học.

Jean-Baptist Biot (1774-1862): nhà vật lý và thiên văn học Pháp.

Còn Gringoire, phút chán nản đầu tiên đi qua, bắt đầu trấn tĩnh lại. Chàng vẫn cứng rắn trước bọn đào kép, những cái máy nói. Rồi rảo bước đi lại trước bàn đá, chàng bỗng nảy ra ý định chơi ngông, là cũng tới ló mặt ở lỗ cửa nhà nguyện, dù chỉ để có cái thích thú là nhăn mặt chế giễu lũ dân chúng vô ơn - Không thể được, cái đó không xứng đáng với ta; không cần trả thù! Ta phải chiến đấu tới cùng, chàng thầm nhủ. Quyền lực của thi ca rất lớn đối với nhân dân; ta sẽ giành lại họ. Rồi sẽ thấy ai thắng ai, trò nhăn mặt hay là văn chương.

Than ôi! Chàng vẫn là khán giả duy nhất của tác phẩm mình.

Còn tệ hơn cả lúc nãy. Chỉ thấy toàn lưng là lưng.

Chúng tôi lầm. Cái ông to béo kiên nhẫn mà chàng đã hỏi ý kiến vào lúc nguy kịch, vẫn quay mặt về phía sân khấu. Còn Gisquette và Liénarde, hai cô ả đã chuồn đi từ lâu.

Gringoire xúc động tận đáy lòng trước vị khán giả duy nhất trung thành. Chàng tới gần, khẽ lắc tay ông và nói: vì con người trung thực đó đứng tựa hàng rào, đang thiu thiu ngủ.

- Thưa ngài, - Gringoire nói, - xin đa tạ ngài.

- Thưa ngài, - ông to béo ngáp và hỏi lại, - sao ạ?

- Tôi thấy điều làm phiền ngài, - thi sĩ nói tiếp, - là tất cả tiếng ồn ào này làm ngài không thể nghe được thoải mái. Nhưng xin cứ yên tâm: ngài sẽ lưu danh hậu thế. Xin ngài cho biết quý tính cao danh?

- Xin tự giới thiệu: Renault Château, quan chấp án của tòa Châtelet ở Paris.

- Thưa ngài, ở đây ngài là đại biểu duy nhất của thi ca. - Gringoire nói.

- Thưa ngài, ngài thật thà quá, - quan chấp án tòa Châtelet trả lời.

- Ngài là người duy nhất đã hạ cố xem vở kịch đến nơi đến chốn. - Gringoire nói tiếp. - Ngài thấy nó thế nào?

- Ờ! Ờ! - Vị pháp quan to béo còn ngái ngủ trả lời, - kể ra thì cũng vui vui đấy.

Thế là Gringoire đành bằng lòng với lời khen, vì tiếng vỗ tay như sấm ran xen lẫn tiếng hoan hô dậy đất, chấm dứt câu chuyện giữa hai người. Cuồng đãng giáo hoàng đã được bầu xong.

- Noël! Noël! Noël! - Dân chúng tứ phía gào lên hoan hô.

Quả thật là kỳ diệu cái mặt nhăn lúc đó đang sáng ngời lỗ cửa hoa thị. Sau hàng loạt các mặt ngũ lăng, lục giác và dị dạng lần lượt hiện ra ở lỗ cửa, không cái nào đạt tới lý tưởng của sự kỳ quái đã thành hình trong trí tưởng tượng được kích thích vào ngày hội cuồng dật, đúng là phải có nổi cái nhăn mặt cao siêu vừa làm đám đông lóa mắt đó mới giành được cử tri. Chính ngài Coppenole cũng vỗ tay; cả Clopin Trouillefou cũng dự thi - và chỉ có Chúa mới biết bộ mặt hắn đã vươn lên tới đỉnh cao của sự xấu xí - đành chịu thua. Chúng tôi cũng thúc thủ. Chúng tôi không định giúp độc giả có một ý niệm về cái mũi bè bè thành ba mặt tam giác, cái mồm vành móng ngựa, con mắt trái ti hí che lấp bởi chùm lông mày đỏ quạch rậm rì trong khi con mắt phải hoàn toàn biến mất dưới cái mụn cóc to tướng, hàm răng khấp khểnh, hổng đôi ba chỗ như lỗ châu mai pháo đài, cặp môi sần chai có chiếc răng mọc đâm ra như ngà voi, cái cằm vênh váo, và nhất là vẻ mặt toát ra từ mọi cái đó, một thứ hỗn hợp tinh quái, kinh ngạc và buồn rầu. Nếu có thể, xin cứ tưởng tượng về cái toàn thể đó.

Tiếng hoan hô nhất tề nổi lên. Mọi người đổ xô vào nhà nguyện. Họ long trọng đưa ra vị cuồng đãng giáo hoàng may mắn. Nhưng lúc đó sự ngạc nhiên và khâm phục mới đạt tới đỉnh cao. Cái mặt nhăn chính là mặt thật của hắn.

Hoặc đúng hơn là cả người hắn là một khối nhăn. Một cái đầu to tướng lởm chởm tóc đỏ quạch; giữa đôi vai là cái bướu kếch xù làm đằng trước ngực như nhô ra; hệ thống đùi và chân vòng kiềng bẻ quẹo rất kỳ quái, chỉ có thể chạm nhau ở đầu gối, và nhìn thẳng đằng trước, trông giống như hai lưỡi hái kề nhau ở chỗ tay cầm; hai bàn chân to bè, hai bàn tay lớn khủng khiếp; và cùng với cả hình thù quái dị này, còn là một dáng đi đáng sợ, rất mạnh mẽ, nhanh nhẹn và quả cảm, một ngoại lệ kỳ lạ khác với luật lệ muôn thủa cho rằng sức mạnh cũng như vẻ đẹp là kết quả của hài hòa. Đó là đức giáo hoàng do bọn cuồng đãng vừa bầu lên.

Có thể nói đây là một gã khổng lồ bị tháo rời từng mảnh và được hàn lại vụng về.

Khi tên quỷ hiện ra trên ngưỡng cửa nhà nguyện, bất động, mập mạp, chiều ngang gần bằng chiều cao, vuông vắn ở cái nền, giống như một vĩ nhân* với áo ngoài nửa đỏ nửa tím, thêu hình tháp chuông bằng ngân tuyến, nhất là với vẻ xấu xí hoàn hảo, đám dân chúng nhận ngay ra hắn và đồng thanh reo lên:

Ám chỉ Napoléon Bonaparte.

- Tên Quasimodo, thằng kéo chuông! Tên Quasimodo, thằng gù nhà thờ Đức Bà! Quasimodo, thằng chột! Quasimodo, thằng khoèo chân! Noël! Noël!

Thấy ngay gã đáng thương có vô khối biệt hiệu.

- Các bà có chửa hãy cẩn thận! - Bọn học trò thét lên.

- Cả những ai định có chửa nữa, - Joannes nói tiếp.

Các bà quả nhiên vội che mặt.

- Ôi! Con khỉ khốn nạn, - một bà nói.

- Vừa xấu lại vừa ác, - bà khác nói.

- Nó là quỷ đấy, - bà thứ ba xen vào.

- Tôi chẳng may lại ở gần nhà thờ Đức Bà; suốt đêm, tôi nghe thấy nó cứ lảng vảng trên ống máng.

- Với lũ mèo.

- Nó luôn luôn ở trên nóc nhà chúng tôi.

- Nó gieo tai họa qua ống khói.

- Tối hôm vừa rồi, nó tới trợn mắt nhe răng ở cửa mái nhà tôi. Tôi cứ tưởng là người nào. Sợ quá đi mất!

- Tôi tin chắc nó đi dự dạ hội phù thủy. Có lần nó để chổi lên chậu rác của tôi.

- Eo ôi! Cái mặt thằng gù gớm ghiếc!

- Trời! Cái linh hồn độc ác!

- Tởm!

Trái lại, bọn đàn ông vui thích và vỗ tay.

Quasimodo, đối tượng của đám đông ồn ào, vẫn đứng sững trên ngưỡng cửa nhà nguyện, vẻ mặt âm thầm và nghiêm trang, mặc cho mọi người ngắm nghía.

Một gã học trò, hình như Robin Poussepain thì phải, đến quá gần và cười ngay vào mũi nó. Quasimodo chỉ khẽ nắm lấy thắt lưng hắn và quẳng ra xa mười bước qua đám đông. Không thèm nói nửa lời.

Ngài Coppenole thích thú, lại gần hắn.

- Lạy Chúa! Cha mẹ ơi! Suốt đời tao chưa thấy ai xấu xí tuyệt diệu như mày. Mày xứng đáng ngôi giáo hoàng ở Rome cũng như ở Paris.

Bác nói và vui vẻ đặt tay lên vai hắn. Quasimodo không động đậy. Coppenole nói tiếp:

- Mày là thằng ngợm khiến tao ngứa ngáy muốn chè chén với mày một bữa, dù có phải tốn tới một đồng douzain mới bằng mười hai đồng denier tiền Tour. Mày thấy thế nào?

Quasimodo không trả lời.

- Lạy Chúa! - Bác lái quần chẽn nói, - hay là mày điếc?

Quả nó điếc thật.

Nhưng nó bắt đầu khó chịu trước điệu bộ của Coppenole, và đột nhiên quay lại phía bác ta, răng nghiến ken két, khiến con người khổng lồ xứ Flandre phải lùi lại, như con chó gộc trước con mèo.

Thế là bao quanh nhân vật quái dị đó bỗng thành hình một vòng tròn sợ hãi và kính nể ít nhất cũng tới mười lăm bước đường bán kính. Một bà lão bảo cho ngài Coppenole biết là Quasimodo bị điếc.

- Điếc à! - Bác lái quần chẽn cười sằng sặc kiểu dân xứ Flandre. - Lạy Chúa! Đúng là một đức giáo hoàng hoàn mỹ.

- Này! Tôi biết nó, - Jehan reo lên, cuối cùng từ nóc cột tụt xuống để tới xem Quasimodo gần hơn, - nó là tên kéo chuông của ông anh phó chủ giáo của tôi.

- Chào Quasimodo!

- Người với ngợm! - Robin Poussepain, vẫn còn đau vì bị quẳng ngã, nói. - Nó xuất hiện: đó là thằng gù. Nó bước đi: đó là thằng khoèo. Nó nhìn ta: đó là thằng chột. Ta nói với nó: đó là thằng điếc. - Thế đấy, tên Polyphème* này, nó dùng lưỡi làm gì?

Nhân vật thần thoại, nổi tiếng nhất trong bọn khổng lồ độc nhỡn, bị Odyssey đâm mù mắt.

- Lúc nào thích thì nó nói. Nó điếc vì kéo chuông mãi. Nó không câm đâu, - bà lão nói.

- Nó còn thiếu mất cái đó. - Jehan nhận xét.

- Và nó thừa mất một mắt, - Robin Poussepain thêm vào.

- Không đúng, - Jehan nói thật chí lý. - Một thằng chột còn hoàn thiện hơn thằng mù nhiều. Nó biết nó thiếu cái gì.

Trong lúc đó, tất cả lũ ăn mày, tôi tớ, ăn cắp, hợp sức với học trò, đã linh đình tìm thấy trong ngăn tủ của các luật sư, chiếc mũ miện bằng bìa cứng và chiếc áo chùng cà tàng của Cuồng đãng giáo hoàng. Quasimodo lẳng lặng để cho họ mặc với vẻ ngoan ngoãn kiêu hãnh. Rồi họ đặt hắn ngồi lên chiếc kiệu sặc sỡ. Mười hai quan viên của hội cuồng đãng khiêng kiệu lên vai; và khuôn mặt u buồn của tên quỷ bỗng hớn hở một niềm vui chua chát và kênh kiệu, khi thấy tất cả đầu những người tuấn tú, hiên ngang và cân xứng đều dưới đôi chân dị hình của mình. Rồi đám rước ầm ĩ và rách rưới kéo đi, theo tục lệ, diễu qua dãy hành lanh bên trong Tòa pháp đình, trước khi ra phố và ngã tư.