Trải qua bao thăng trầm vinh nhục trong dòng vận mệnh biến động của cuộc chiến tranh mà Don Jose từng miêu tả bằng câu nói, “sự sống còn của lòng trung thực quốc gia đang ngàn cân treo sợi tóc,” Khu mỏ Gould, hay còn gọi là “Imperium in Imperio” (Đế chế trong lòng đế chế), vẫn tiếp tục vận hành; ngọn núi vuông vức vẫn tuôn chảy những dòng tài nguyên quý giá qua những máng gỗ xuống các cỗ máy nghiền quặng hoạt động không ngơi nghỉ; những ánh đèn ở San Tome đêm này qua đêm khác vẫn lấp lánh soi bóng xuống vùng Campo hoang vu rộng lớn, tận chân trời; và cứ mỗi ba tháng, đoàn hộ tống bạc lại khởi hành hướng ra biển như thể cuộc chiến cùng mọi hậu quả của nó chẳng thể nào chạm đến xứ sở Occidental cổ kính nằm ẩn mình sau bức tường thành cao ngất của dãy Cordillera.

Mọi cuộc giao tranh đều diễn ra ở bên kia bức tường thành hùng vĩ với những đỉnh núi nhọn hoắt, nơi ngọn núi trắng Higuerota uy nghi ngự trị và vẫn chưa bị đường xe lửa cắt ngang — tuyến đường mà mới chỉ có đoạn đầu, đoạn Campo bằng phẳng từ Sulaco đến thung lũng Ivie dưới chân đèo, là được thi công. Tuyến dây điện tín cũng chưa vượt qua được những ngọn núi; những cột điện, tựa như ngọn hải đăng mảnh mai giữa đồng bằng, vươn vào vành đai rừng của vùng chân đồi bị cắt xẻ bởi con đường ray thẳng tắp; và đường dây kết thúc đột ngột tại trại xây dựng bên chiếc bàn gỗ linh sam trắng đặt máy điện báo Morse, trong một căn nhà gỗ dài lợp mái tôn lượn sóng được che bóng bởi những cây tuyết tùng khổng lồ — nơi ở của vị kỹ sư phụ trách đoạn thi công tiền phương.

Cảng biển cũng vô cùng nhộn nhịp với các hoạt động vận chuyển vật liệu đường xe lửa và sự di chuyển của cácρ đoàn quân dọc theo bờ biển. Công ty O.S.N. phải huy động tối đa hạm đội của mình để đáp ứng khối lượng công việc khổng lồ. Costaguana không có hải quân, và ngoại trừ một vài chiếc tàu tuần tra bờ biển, quốc gia này chẳng có tàu thuyền nào khác ngoài dăm ba chiếc tàu buôn cũ kỹ được trưng dụng làm tàu vận tải.

Đại úy Mitchell, ngày càng cảm thấy mình như đang chìm đắm giữa dòng lịch sử cuộn trào, vẫn dành ra khoảng một hai giờ đồng hồ vào một buổi chiều trong phòng khách của Casa Gould. Tại đây, với một sự ngây thơ đến kỳ lạ về những thế lực thực sự đang thao túng xung quanh, ông bày tỏ sự vui mừng khôn xiết khi được thoát khỏi những áp lực của thời cuộc. Ông tuyên bố rằng mình chẳng biết phải làm thế nào nếu thiếu đi Nostromo — người phụ tá vô giá của ông. Những rắc rối chính trị khốn kiếp ở Costaguana ấy đã mang lại cho ông lắm công việc hơn — ông tâm sự với bà Gould — so với những gì ông từng thỏa thuận ban đầu.

Don Jose Avellanos đã thể hiện trong sứ mệnh phục vụ Chính phủ Ribiera đang lâm nguy một tài năng tổ chức cùng tài hùng biện vang xa đến tận châu Âu. Bởi vì, sau khoản vay mới dành cho Chính phủ Ribiera, châu Âu bắt đầu hướng sự quan tâm đến Costaguana. Phòng họp của Hội đồng Tỉnh (tọa lạc tại Tòa thị chính Sulaco), với những bức chân dung của các bậc anh hùng giải phóng treo trên tường và lá cờ cổ của Cortez được bảo quản trong chiếc hộp kính đặt sau ghế Chủ tịch, đã chứng kiến tất cả những bài diễn văn ấy — từ bài phát biểu thuở đầu mang lời tuyên bố đầy nhiệt huyết “Chủ nghĩa quân phiệt chính là kẻ thù,” cho đến bài diễn văn nổi tiếng về “sợi chỉ cân bằng mong manh” được đọc nhân dịp bỏ phiếu thành lập trung đoàn Sulaco thứ hai nhằm bảo vệ Chính phủ cải cách. Và khi các tỉnh miền lại giương cao những lá cờ xưa cũ của họ (từng bị cấm đoán dưới thời Guzman Bento), lại có thêm một trong những bài hùng biện hào sảng vang lên, lúc Don Jose chào mừng những biểu tượng của cuộc chiến tranh Giành độc lập được khơi lại dưới danh nghĩa của những Lý tưởng mới. Tư tưởng liên bang chủ nghĩa thuở trước đã phai mờ. Về phần mình, ông không hề muốn hồi sinh những học thuyết chính trị cũ. Chúng vốn dễ tàn lụi. Chúng rồi sẽ chết đi. Nhưng học thuyết về sự chính trực trong chính trị thì trường tồn bất tử. Trung đoàn Sulaco thứ hai, lực lượng mà ông đang trao lá cờ này, sắp sửa chứng tỏ lòng dũng cảm của mình trong cuộc đấu tranh vì trật tự, hòa bình, tiến bộ; vì công cuộc thiết lập lòng tự trọng dân tộc — mà nếu thiếu nó — như ông đã dũng cảm tuyên bố, “chúng ta mãi là nỗi ô nhục và trò cười giữa các cường quốc trên thế giới.”

Don Jose Avellanos hết mực yêu thương đất nước mình. Ông từng dốc cạn gia tài để phụng sự Tổ quốc trong suốt sự nghiệp ngoại giao, và quãng đời bị cầm tù cùng những cực hình tàn bạo dưới ách thống trị của Guzman Bento sau đó vốn là điều ai nấy đều biết rõ. Thật kỳ diệu khi ông không trở thành nạn nhân của những vụ án tử hình dã man và chớp nhoáng từng che phủ triều đại độc ác ấy; bởi vì Guzman đã cai trị đất nước với sự ngu muội tăm tối của một kẻ cuồng tín chính trị. Quyền lực tối cao của Chính phủ trong tâm trí u mê của hắn đã trở thành một đối tượng sùng kỳ quái, tựa như một thứ thần linh tàn nhẫn. Nó hóa thân thành chính con người hắn, và những kẻ chống đối hắn — phái Liên bang — chính là những tội nhân lớn nhất, là hiện thân của lòng căm thù, sự ghê tởm và nỗi sợ hãi, chẳng khác nào dị giáo trong mắt một tu sĩ Tòa án Dị giáo cuồng tín. Suốt nhiều năm trời, hắn đã lê lết theo đuôi Quân đoàn Bình định khắp mọi miền đất nước một đoàn tù nhân gồm những kẻ tội đồ gớm ghiếc như thế, những kẻ mà bản thân họ đôi khi còn cảm thấy vô cùng bất hạnh vì chưa bị xử tử ngay lập tức. Đó là một tập hợp những bộ xương khô khốc gần như khỏa thân, xiềng xích nặng nề, đầm đìa bụi bẩn, đầy rận rết và những vết thương rớm máu. Tất cả đều là những bậc quyền quý, có học thức và giàu có, những kẻ đã học được cách tranh giành nhau từng mẩu thịt bò thối rữa do binh lính ném cho, hoặc hạ mình van xin một tên đầu bếp da đen ngụm nước đục ngầu bằng những lời lẽ thảm thương. Don Jose Avellanos, với tiếng xiềng xích va vào nhau lanh lảnh giữa những tù nhân khác, dường như chỉ còn tồn tại để chứng minh rằng một cơ thể con người có thể chịu đựng đến mức nào cái đói, nỗi đau, sự nhục nhã và những cực hình tàn độc mà vẫn không đánh đứt đốm lửa cuối cùng của sự sống. Thỉnh thoảng, những cuộc thẩm vấn kèm theo vài hình thức tra tấn nguyên thủy được áp dụng đối với họ bởi một ủy ban sĩ quan họp vội trong một cái chòi làm bằng cành cây, những kẻ trở nên nhẫn tâm vì nỗi sợ mất đi mạng sống của chính mình. Một hoặc hai kẻ may mắn trong số đoàn tù nhân ma quái ấy có lẽ sẽ được lết đi sau một lùm cây để rồi ngã xuống trước loạt đạn xử bắn của một đội lược binh. Lúc nào cũng vậy, một tuyên úy quân đội — một gã bợm nhếch nhác, râu ria xồm xoàm, thắt lưng giắt gươm và ngực áo trái của bộ quân phục trung úy thêu một chữ thập nhỏ bằng chỉ trắng — sẽ đi theo, miệng ngậm điếu thuốc lá, tay cầm chiếc đẩu gỗ, để nghe tội và ban phép giải tội; bởi vì vị Cứu tinh Công dân của Đất nước (đó là cách gọi chính thức của Guzman Bento trong các bản thỉnh nguyện) không hề tỏ ra ngại ngùng trước việc thực thi lòng khoan dung hợp lý. Tiếng súng lẻ tẻ của đội xử bắn sẽ vang lên, đôi khi theo sau là phát súng kết liễu cuối cùng; một làn khói xanh mờ ảo bay là đà trên những tán lá xanh, và Quân đoàn Bình định lại tiếp tục tiến bước qua những đồng cỏ, xuyên qua những cánh rừng, vượt qua các con sông, xâm chiếm những chòm xóm nông thôn, tàn phá những dinh cơ của lũ quý tộc đáng ghét, chiếm đóng các thị trấn nội địa để hoàn thành sứ mệnh ái quốc của mình, đồng thời bỏ lại sau lưng một mảnh đất thống nhất nơi vết nhơ của chủ nghĩa liên bang không còn có thể tìm thấy trong làn khói của những ngôi nhà bị thiêu rụi và mùi máu tanh chan chứa. Don Jose Avellanos đã sống sót qua thời kỳ đó. Có lẽ, khi lạnh lùng ra hiệu trả tự do cho ông, vị Cứu tinh Công dân của Đất nước đã nghĩ rằng gã quý tộc đần độn này đã quá kiệt quệ về thể xác, tinh thần lẫn tài sản để có thể gây ra bất kỳ mối nguy hiểm nào nữa. Hoặc có lẽ, đó chỉ đơn thuần là một cơn bộc phát bất chợt. Guzman Bento, vốn thường xuyên chìm trong những nỗi sợ vẩn vơ và mối nghi kỵ bất định, đôi khi lại bỗng dưng tự tin đến mức vô lý khi thấy mình được đặt lên đỉnh cao của quyền lực và sự an toàn, vượt ngoài tầm với của những kẻ mưu phản phàm trần. Vào những khoảnh khắc như thế, hắn sẽ bốc đồng ra lệnh cử hành một Thánh lễ tạ ơn trang nghiêm, được cất lên thật long trọng tại nhà thờ chính tòa Sta. Marta dưới sự điều hành của vị Tổng giám mục run rẩy, khép nép do chính tay hắn cất nhắc. Hắn ngồi nghe lễ trên chiếc ghế bành dát vàng đặt trước bàn thờ lớn, vây quanh bởi các yếu nhân dân sự và quân sự trong chính quyền của mình. Giới thượng lưu không chính thức của Sta. Marta sẽ chen chúc lấp đầy nhà thờ, bởi vì việc vắng mặt trong những buổi biểu hiện lòng sùng đạo của tổng thống là điều không mấy an toàn đối với bất kỳ nhân vật có tiếng tăm nào. Sau khi đã tỏ lòng tôn kính đối với quyền lực duy nhất mà hắn chịu thừa nhận đứng trên mình như thế, hắn bắt đầu ban phát những ân huệ chính trị với sự khoan dung đầy mỉa mai và ngạo mạn. Chẳng còn cách nào khác để tận hưởng quyền lực vào lúc ấy ngoài việc chứng kiến lũ kẻ thù bại trận của mình lết đi một cách vô lực ra ánh sáng ban ngày từ những ngục tối hôi hám của trường Collegio. Sự vô hại của chúng nuôi dưỡng lòng kiêu ngạo vô đáy của hắn, và hắn thì luôn có thể tóm lại chúng bất cứ lúc nào. Đó là lệ thường: tất cả phụ nữ trong gia đình các tù nhân ấy phải đến bày tỏ lòng biết ơn sau đó trong một buổi diện kiến đặc biệt. Hiện thân của vị thần kỳ lạ ấy, El Gobierno Supremo, tiếp đón họ trong tư thế đứng thẳng, đầu đội mũ tam giác, rồi cất giọng thì thầm đe dọa, buộc họ phải tỏ lòng tri ân bằng cách nuôi dạy con cái mình trung thành với hình thức chính quyền dân chủ — “mà ta đã thiết lập vì hạnh phúc của đất nước chúng ta.” Vì hàm răng cửa đã bị đánh gãy trong một tai nạn thời trai trẻ làm nghề chăn gia đình, lời nói của hắn trở nên phun phì phì và ngọng nghịu. Hắn đã đơn độc gánh vác Costaguana giữa muôn vàn sự phản bội và chống đối. Hãy để những điều đó chấm dứt ngay bây giờ, kẻo hắn lại cảm thấy chán ngán việc ban ơn tha thứ!

Don Jose Avellanos đã từng nếm trải sự tha thứ đó.

Ông suy sụp cả về thể chất lẫn tài sản, đủ để trở thành một cảnh tượng vô cùng mãn nguyện đối với vị tối cao lãnh đạo của các thể chế dân chủ. Ông lui về Sulaco. Vợ ông có một điền trang tại tỉnh này, và chính bà đã tận tình chăm sóc, kéo ông trở về từ cõi chết và ngục tù. Khi bà qua đời, con gái họ — đứa con một — đã đủ lớn để có thể toàn tâm toàn ý chăm sóc cho “người cha tội nghiệp.”

Cô Avellanos, sinh ra ở châu Âu và lớn lên một phần tại nước Anh, là một thiếu nữ cao ráo, trầm tính, với phong thái điềm đạm, vương vấn nét thông minh trên vầng trán rộng và trắng ngần, mái tóc nâu bồng bềnh cùng đôi mắt xanh thẳm.

Những tiểu thư khác ở Sulaco đều phải kính nể khí chất và tài năng của cô. Người ta đồn rằng cô cực kỳ uyên bác và nghiêm túc. Còn về tính kiêu kỳ, ai cũng biết dòng họ Corbelan vốn nổi tiếng kiêu hãnh, mà mẹ cô lại là một người thuộc dòng dõi Corbelan. Don Jose Avellanos đặt trọn niềm tin vào sự tận tụy của cô con gái yêu dấu Antonia. Ông đón nhận tình cảm ấy theo cách vô tâm thường thấy của đàn ông — những kẻ dẫu được tạo ra theo hình ảnh của Chúa, nhưng trước làn khói của những hy tế dâng lên lại chẳng khác nào bức tượng đá vô tri vô giác. Ông đã trắng tay trên mọi phương diện, nhưng một người đàn ông mang trong mình hoài bão thì chưa bao giờ bị phá sản trước cuộc đời. Don Jose Avellanos tha thiết khát khao cho đất nước mình: hòa bình, thịnh vượng và (như lời kết của phần lời tựa cuốn “Năm mươi năm sai lầm” đã viết) “một vị trí đáng kính trong cộng đồng các quốc gia văn minh.” Đằng sau câu nói cuối cùng ấy, bóng dáng của vị Đại sứ toàn quyền — kẻ từng chịu nỗi nhục nhã ê chề bởi sự bất tín của chính phủ nhà đối với các chủ nợ nước ngoài — lại hiện lên trọn vẹn trong hình hài một người ái quốc.

Sự hỗn loạn đầy mờ ám của những phe phái tham lam nối tiếp sau thời kỳ độc tài của Guzman Bento dường như đã đưa khát vọng của ông đến sát cửa ngõ của cơ hội. Ông đã quá già để có thể trực tiếp bước xuống trung tâm võ đài tại Sta. Marta. Nhưng những kẻ hành động ở đó vẫn tìm đến ông để xin lời khuyên trong từng bước đi. Bản thân ông nghĩ rằng mình có thể phát huy tác dụng tốt nhất khi ở khoảng cách xa, tại Sulaco. Tên tuổi, các mối quan hệ, vị thế cũ cùng kinh nghiệm của ông vẫn giành được sự kính trọng từ tầng lớp của mình. Phát hiện cho thấy con người này, dẫu sống trong cảnh nghèo khó đầy phẩm giá tại dinh thự của dòng họ Corbelan (đối diện Casa Gould), vẫn có thể huy động các nguồn lực vật chất để ủng hộ chính nghĩa, đã làm gia tăng tầm ảnh hưởng của ông. Chính bức thư ngỏ kêu gọi của ông đã quyết định việc ra tranh cử Tổng thống của Don Vicente Ribiera. Một văn kiện nhà nước không chính thức khác do Don Jose soạn thảo (lần này dưới hình thức một bản kiến nghị từ phía Tỉnh) đã thuyết phục vị hiến pháp gia cẩn trọng ấy chấp nhận những quyền lực phi thường được trao cho ông trong vòng năm năm với số phiếu áp đảo của quốc hội tại Sta. Marta. Đó là một sứ mệnh cụ thể nhằm thiết lập sự thịnh vượng cho nhân dân trên nền tảng hòa bình vững chắc trong nước, và khôi phục uy tín quốc gia thông tin qua việc giải quyết mọi khiếu nại chính đáng ở nước ngoài.

Vào buổi chiều khi tin tức về kết quả cuộc bỏ phiếu ấy truyền đến Sulaco qua con đường bưu điện vòng vèo thông qua Cayta, rồi đi ngược lên bờ biển bằng tàu thủy, Don Jose — người vẫn đang ngóng đợi thư tín trong phòng khách nhà Gould — liền đứng phắt dậy khỏi chiếc ghế búp bê, làm chiếc mũ rơi khỏi đầu gối. Ông dùng cả hai tay vò mái tóc ngắn bạc phơ, nghẹn ngào không nói nên lời vì quá đỗi vui mừng.

“Emilia, linh hồn của ta,” ông thốt lên, “hãy để ta ôm em! Hãy để—”

Đại úy Mitchell, giả như có mặt ở đó, chắc chắn sẽ đưa ra một nhận xét đanh thép nào đó về bình minh của một kỷ nguyên mới; nhưng nếu Don Jose có suy nghĩ tươngף tự, thì tài hùng biện của ông lại bất chợt nghẹn ngào vào khoảnh khắc ấy. Vị kiến trúc sư tinh thần của phong trào phục hưng phe Blanco lảo đảo ngay tại chỗ đứng. Bà Gould nhanh chóng bước tới, và vừa nở nụ cười chìa má cho người bạn già, bà vừa rất khéo léo đỡ lấy cánh tay ông — thứ mà lúc ấy thực sự đang rất cần chỗ bám.

Don Jose đã lấy lại bình tĩnh ngay lập tức, nhưng trong chốc lát ông chẳng thể thốt lên điều gì ngoài câu lẩm bẩm: “Ôi, hai con người ái quốc! Ôi, hai con người ái quốc!” — ánh mắt đảo từ người này sang người kia. Những dự án mơ hồ về một tác phẩm lịch sử khác, nơi mọi tâm huyết dành cho công cuộc phục hưng đất nước mà ông yêu dấu sẽ được lưu giữ cho thế hệ mai sau tôn kính phụng thờ, thoáng hiện qua tâm trí ông. Vị sử gia từng có đủ sự cao thượng trong tâm hồn để viết về Guzman Bento rằng: “Dẫu vậy, con quái vật đẫm máu đồng bào này không thể bị phán quyết một cách tuyệt đối bằng những lời nguyền rủa của tương lai. Có vẻ như sự thật là hắn cũng yêu đất nước mình. Hắn đã ban cho đất nước mười hai năm hòa bình; và dẫu là kẻ nắm trọn quyền sinh quyền sát trong tay, hắn lại chết đi trong cảnh nghèo khó. Sai lầm tồi tệ nhất của hắn, có lẽ không phải là sự tàn độc, mà chính là sự ngu muội;” con người có thể viết những dòng ấy về một kẻ bạo hành tàn nhọc (đoạn văn xuất hiện trong cuốn “Lịch sử thời kỳ hỗn loạn”) bỗng cảm thấy, trướcềm chiến thắng, một tình cảm gần như vô bờ bến dành cho hai người cộng sự, cho hai bạn trẻ đến từ bên kia đại dương.

Cũng giống như nhiều năm về trước, một cách bình thản, xuất phát từ niềm xác tín về nhu cầu thực tế còn mạnh mẽ hơn bất kỳ học thuyết chính trị trừu tượng nào, Henry Gould đã rút gươm, thì nay, khi thời thế đã đổi thay, Charles Gould cũng đã tung nguồn bạc của mỏ San Tome vào trận chiến. Người Inglez ở Sulaco, “người Anh gốc Costaguana” thế hệ thứ ba, hoàn toàn xa lạ với hình ảnh một kẻ mưu mô chính trị cũng như người chú của anh chẳng phải là một tên côn đồ cách mạng. Xuất phát từ bản tính ngay thẳng tự nhiên, hành động của họ đều có sự suy xét thấu đáo. Họ nhìn thấy cơ hội và nắm lấy thứ vũ khí sẵn có trong tay.

Vị thế của Charles Gould — một vị thế thống lĩnh ở hậu trường trong nỗ lực khôi phục hòa bình và uy tín cho nước Cộng hòa — vô cùng rõ ràng. Ngay từ đầu, anh đã phải dung hòa bản thân với những thực tế tham nhũng trơ trẽn đến mức ngây ngô, đến độ có thể làm lu mờ cả lòng căm phẫn của một người đủ dũng khí để không sợ hãi trước sức mạnh vô trách nhiệm có thể hủy diệt mọi thứ nó chạm vào. Với anh, điều đó quá đỗi tầm thường để mà nổi giận tột độ. Anh sử dụng nó bằng một sự khinh miệt lạnh lùng, không chút sợ hãi, được bộc lộ rõ hơn là che giấu qua những lớp vỏ bọc lịch thiệp lạnh lùng — thứ đã gột bỏ phần lớn sự nhục nhã của hoàn cảnh. Sâu thẳm bên trong, có lẽ anh cũng phải chịu đựng điều đó, bởi anh không phải là kẻ sống trong những ảo tưởng hèn nhát, nhưng anh từ chối tranh luận về khía cạnh đạo đức với vợ mình. Anh tin rằng, dẫu có đôi chút vỡ mộng, bà vẫn đủ thông minh để hiểu rằng nhân cách của anh bảo vệ cho sự nghiệp cuộc đời họ nhiều hơn hoặc ít nhất cũng ngang bằng với chính sách của anh. Sự phát triển phi thường của mỏ quặng đã trao vào tay anh một quyền lực to lớn. Cảm giác nhìn sự thịnh vượng ấy luôn nằm dưới sự chi phối của lòng tham vô minh đã bắt đầu trở nên phiền toái đối với anh. Còn đối với bà Gould, đó là một sự sỉ nhục. Dù thế nào đi nữa, điều đó vẫn vô cùng nguy hiểm. Trong những thông điệp kín đáo qua lại giữa Charles Gould — vị Vua của Sulaco — và người đứng đầu các lợi ích về bạc và thép ở tận California xa xôi, niềm tin ngày càng lớn dần rằng bất kỳ nỗ lực nào từ những con người có học thức và liêm chính đều phải được hỗ trợ một cách kín đáo. “Cô có thể nói với người bạn Avellanos rằng tôi nghĩ như vậy,” ông Holroyd đã viết vào thời điểm thích hợp từ thánh địa bất khả xâm phạm của mình nằm bên trong tòa nhà mười một tầng của những đại sự án. Và chẳng bao lâu sau đó, với một khoản tín dụng được mở bởi Ngân hàng Miền Nam thứ ba (nằm cách Tòa nhà Holroyd đúng một căn nhà), phe Ribierist ở Costaguana đã hình thành một cách thực tế dưới sự giám sát của vị quản lý mỏ San Tome. Và Don Jose, người bạn thâm giao lâu đời của gia đình Gould, đã có thể thốt lên rằng: “Có lẽ, Carlos thân mến của tôi, tôi sẽ không phải thất vọng vô ích.”