“Nostromo” là cuốn tiểu thuyết dài được suy ngẫm kỹ lưỡng nhất trong số những tác phẩm ra đời giai đoạn nối tiếp tập truyện ngắn “Typhoon”.
Tôi không có ý nói rằng khi ấy mình đã nhận thức được bất kỳ sự thay đổi sắp xảy ra nào trong tư duy cũng như thái độ đối với sứ mệnh cầm bút của bản thân. Và có lẽ chưa từng có sự thay đổi nào, ngoại trừ thứ kỳ diệu và ngoại lai ấy vốn chẳng dính dáng gì đến các học thuyết nghệ thuật; một sự biến đổi tinh tế trong bản chất của nguồn cảm hứng; một hiện tượng mà tôi hoàn toàn không thể chịu trách nhiệm. Tuy nhiên, điều khiến tôi đôi chút bận lòng là sau khi hoàn thành câu chuyện cuối cùng trong tập “Typhoon”, dường như trên thế giới này chẳng còn gì để viết nữa.
Tâm trạng tiêu cực một cách kỳ lạ nhưng cũng đầy ray rứt ấy kéo dài trong một khoảng thời gian; rồi thì, cũng như bao sáng tác dài hơi khác của tôi, tia gợi ý đầu tiên cho “Nostromo” đến với tôi dưới hình hài một giai thoại lang thang hoàn toàn trống vắng những chi tiết đắt giá.
Thực ra vào năm 1875 hoặc 1876, khi còn rất trẻ, ở vùng Tây Ấn hay đúng hơn là vịnh Mexico — bởi những lần tôi đặt chân lên bờ thật ngắn ngủi, ít ỏi và lướt qua nhanh — tôi đã nghe được câu chuyện về một kẻ nào đó được cho là đã đơn độc đánh cắp cả một chiếc xuồng đầy ắp bạc, đâu đó dọc theo dải duyên hải Tierra Firme giữa những năm tháng nhiễu nhương của một cuộc cách mạng.
Thoạt nghe thì đây quả là một kỳ tích. Nhưng tôi chẳng hề nghe được chi tiết nào, và vốn chẳng mặn mà gì với tội ác tự thân tội ác, tôi hẳn đã chẳng bận tâm ghi nhớ nó trong đầu. Và tôi đã quên bẵng nó đi, cho đến tận hai mươi sáu hay hai mươi bảy năm sau, tôi tình cờ bắt gặp đúng câu chuyện ấy trong một cuốn sách cũ rách nhặt được bên ngoài một tiệm sách cũ. Đó là cuốn tự truyện của một bão táp hải hồ người Mỹ, do chính ông ta chấp bút với sự giúp đỡ của một nhà báo. Trong những chuyến phiêu lưu dặm trường của mình, người thủy thủ Mỹ ấy đã làm việc vài tháng trên một chiếc schooner mà thuyền trưởng kiêm chủ nhân lại chính là tên trộm mà tôi từng nghe kể hồi còn niên thiếu. Tôi chẳng mảy may nghi ngờ điều đó, bởi khó lòng có tới hai chiến tích kỳ lạ đến thế ở cùng một góc quả địa cầu và đều gắn liền với một cuộc cách mạng Nam Mỹ.
Gã đó quả thực đã xoay sở đánh cắp được một chiếc xuồng chở bạc, và có vẻ như, điều này chỉ diễn ra nhờ vào việc gã được chủ nhân hết mực tin tưởng — những kẻ hẳn phải có con người mắt nhìn người vô cùng tệ hại. Trong câu chuyện của người thủy thủ, gã hiện lên như một kẻ vô lại đích thực, một tên tiểu nhân vặt vãnh, hung ác một cách ngu xuẩn, lầm lì, bề ngoài tầm thường, và hoàn toàn không xứng đáng với tầm vóc vĩ đại mà cơ hội ấy đã trao phó. Điều thú vị là gã lại thường khoe khoang về chiến tích đó một cách công khai.
Gã thường nói: “Mọi người cứ nghĩ tôi kiếm được đống tiền từ chiếc tàu schooner này của tôi. Nhưng chẳng thấm vào đâu đâu. Tôi chẳng màng tới chuyện đó. Thỉnh thoảng tôi lại lén lút ra tay và hốt một thỏi bạc. Tôi phải làm giàu từ từ chứ — anh hiểu chứ.”
Cũng có một chi tiết kỳ lạ khác về gã. Một lần nọ trong một trận cãi vã, người thủy thủ đã đe dọa gã rằng: “Cái gì ngăn cản tôi lên bờ tố cáo những gì anh đã kể về số bạc đó chứ?”
Tên du côn cạo giấy ấy chẳng hề mảy may sợ hãi. Hắn ta còn bật cười sảng khoái. “Đồ ngu, nếu mày dám mở miệng nói những điều đó về tao trên bờ thì mày sẽ ăn một nhát dao vào lưng đấy. Mọi đàn ông, đàn bà và trẻ con ở cái cảng đó đều là bạn tao. Và ai chứng minh được là chiếc xuồng không bị chìm hả? Tao có chỉ cho mày chỗ giấu bạc đâu nào? Phải không? Nên mày có biết cái quái gì đâu. Rồi nhỡ tao nói dối thì sao? Hả?”
Cuối cùng, người thủy thủ vì quá ghê tởm sự ti tiện đê hèn của tên đạo tặc không mảy may hối cải ấy nên đã đào tẩu khỏi con tàu. Toàn bộ giai thoại đó chỉ chiếm vỏn vẹn chừng ba trang trong cuốn tự truyện của ông ta. Chẳng có gì đáng kể; thế nhưng khi tôi lật giở lại chúng, sự xác thực kỳ lạ của những lời thì thầm thoáng qua trong tuổi trẻ đã gợi dậy trong tôi những ký ức về thời gian xa xôi ấy — khi mọi thứ còn quá đỗi tươi nguyên, ngạc nhiên, phiêu lưu và thú vị; những mảnh bờ biển kỳ lạ dưới bầu trời đầy sao, bóng những ngọn đồi trong ánh nắng, niềm đam mê của con người trong chạng vạng, những câu chuyện phiếm nửa vời đã phai mờ, những gương mặt dần nhòe đi... Biết đâu đấy, biết đâu trên thế giới này vẫn còn điều gì đó để viết thành văn.
Thế nhưng thoạt đầu tôi chẳng nhìn thấy giá trị gì ở cốt truyện đơn thuần ấy. Một tên vô lại đánh cắp một bọc lớn chứa thứ tài sản có giá trị — người ta đồn đại thế. Chuyện ấy có thể thật hoặc giả; và dù thế nào đi nữa, tự thân nó chẳng có chút giá trị nào. Việc bịa ra một tường thuật chi tiết về vụ trộm không hề hấp dẫn tôi, bởi tài năng của tôi không vốn không theo hướng đó và tôi không cho rằng trò chơi ấy đáng để tốn kém tâm sức. Chỉ đến khi tôi chợt nhận ra rằng kẻ chôm chỉa kho báu ấy không nhất thiết phải là một tên gian hùng cố cựu, rằng hắn hoàn toàn có thể là một con người có bản lĩnh, một nhân vật trung tâm và đôi khi là nạn nhân trong những đổi thay của thời cuộc cách mạng — chỉ khi ấy, tôi mới màng hình dung ra một vùng đất chạng vạng vốn sẽ trở thành xứ sở Sulaco, với dãy núi Sierra cao vời vợi và vùng Campo mờ sương làm những chứng nhân lặng thầm cho những biến cố tuôn trào từ khát vọng của con người vốn cạn cận tầm nhìn trong cả điều thiện lẫn điều ác.
Đó mới thực sự là nguồn gốc u uất của “Nostromo” — cuốn sách. Kể từ khoảnh khắc đó, tôi đoán rằng nó ra đời là điều tất yếu. Dẫu vậy, ngay cả lúc ấy tôi vẫn chần chừ, như thể được đánh thức bởi bản năng tự vệ trước khi dấn thân vào một hành trình xa xôi và nhọc nhằn chốn đất khách quê người ngập tràn âm mưu và cách mạng.
Nhưng rồi việc ấy vẫn phải được hoàn thành.
Nó ngốn phần lớn quãng thời gian 1903-1904; với biết bao khoảng gián đoạn của sự chần chừ tái diễn, sợ rằng tôi sẽ lạc lối trong những chân trời mở rộng không ngừng khi dấn sâu hơn vào sự thấu hiểu vùng đất ấy. Thường thì, khi cảm thấy mình đã bế tắc trước những rối ren chồng chất của nước Cộng hòa, tôi sẽ — ví von mà nói — thu xếp hành lý, rời bỏ Sulaco để đổi gió và viết vài trang cho cuốn “Mirror of the Sea”. Nhưng nhìn chung, như tôi đã đề cập trước đó, quãng thời gian lưu trú của tôi tại lục địa Mỹ Latinh vốn nổi tiếng hiếu khách ấy kéo dài khoảng hai năm. Khi trở về, tôi thấy (nói theo văn phong của Thuyền trưởng Gulliver) gia đình đều bình an, vợ tôi vô cùng mừng rỡ khi biết mọi rắc rối đã qua đi, và cậu con trai nhỏ của chúng tôi đã cao lớn lên trông thấy trong thời gian tôi vắng nhà.
Tư liệu chính của tôi về lịch sử Costaguana dĩ nhiên là người bạn khả kính quá cố của tôi, ngài Don Jose Avellanos, cựu Đại sứ tại các triều đình Anh và Tây Ban Nha, v.v., qua tác phẩm vô tư và đầy hùng biện mang tên “Lịch sử Năm mươi năm Cai trị Sai lầm”. Công trình ấy chưa từng được xuất bản — độc giả rồi sẽ khám phá ra lý do — và quả thực tôi là người duy nhất trên thế giới nắm giữ nội dung của nó. Tôi đã lĩnh hội toàn bộ qua không ít giờ phút chiêm nghiệm thành khẩn, và tôi hy vọng sự chuẩn xác của mình sẽ được đặt trọn niềm tin. Để tỏ lòng công bằng với bản thân, cũng như để xoa dịu nỗi lo của những độc giả tương lai, tôi xin nhấn mạnh rằng những ẩn dụ lịch sử hiếm hoi không bao giờ bị lôi vào chỉ để phô trương sự bác học độc nhất vô nhị của tôi, mà mỗi chi tiết đều gắn kết chặt chẽ với thực tế; hoặc rọi chiếu ánh sáng vào bản chất của các sự kiện đương thời, hoặc tác động trực tiếp đến vận mệnh của những con người mà tôi đang kể đến.
Về phần lịch sử của chính họ, tôi đã cố gắng ghi lại — từ giới Quý tộc đến Bình dân, nam lẫn nữ, người Latinh lẫn Anglo-Saxon, tướng cướp đến chính trị gia — với một cái đầu lạnh nhất có thể giữa cái nóng bức và sự va đập của những cảm xúc xung đột trong tôi. Suy cho cùng, đây cũng là câu chuyện về những cuộc xung đột của chính họ. Phần độc giả sẽ phán xét xem hành động cùng những mục đích thầm kín nơi đáy lòng họ, được phơi bày qua nghịch cảnh cay đắng của thời đại, đáng được quan tâm đến mức nào. Tôi thú nhận rằng, đối với tôi, thời kỳ ấy là thời kỳ của những tình bạn sắt son và sự hiếu khách không thể phào phai. Và trong lòng biết ơn, tôi buộc phải nhắc đến nơi đây bà Gould, “đệ nhất phu nhân Sulaco”, người mà chúng ta có thể yên tâm phó thác cho lòng trung thành thầm kín của Tiến sĩ Monygham, cùng Charles Gould, kẻ mộng mơ kiến tạo nên Những Lợi ích Vật chất, người mà chúng ta đành phải để mặc bên mỏ bạc của ông — chốn chẳng có lối thoát ở cõi đời này.
Về phần Nostromo, người thứ hai trong hai con người có sự tương phản sâu sắc về chủng tộc và địa vị xã hội, cả hai đều bị thâu tóm bởi mỏ bạc San Tome, tôi cảm thấy có trách nhiệm phải thổ lộ thêm đôi điều.
Tôi không hề chần chừ khi biến nhân vật trung tâm ấy thành một người Ý. Trước hết, điều đó hoàn toàn hợp lý: người Ý đổ xô vào Tỉnh phương Tây thời điểm ấy rất nhiều, như bất kỳ ai đọc tiếp câu chuyện sẽ thấy; và thứ hai, chẳng có ai đủ tư cách đứng bên cạnh Giorgio Viola — con người Garibaldino, nhà tư tưởng của những cuộc cách mạng nhân đạo thuở trước. Về phần mình, tôi cần nơi ấy một Con Người của Nhân Dân, càng ít bị ràng buộc bởi các quy chuẩn giai cấp và mọi khuôn mẫu tư duy càng tốt. Đây không phải là lời chỉ trích bóng gió đối với các lề thói. Lý do của tôi mang tính nghệ thuật chứ không phải đạo đức. Nếu ông ta là một người Anglo-Saxon, ông ta hẳn đã tìm cách chen chân vào chính trường địa phương. Nhưng Nostromo không khao khát làm lãnh đạo trong một cuộc chơi cá nhân. Ông không muốn nâng mình lên trên quần chúng. Ông mãn nguyện khi cảm nhận bản thân là một thế lực — nằm ngay trong lòng Nhân Dân.
Nhưng trên hết, Nostromo mang hình hài hiện tại bởi vì tôi đã nhận được nguồn cảm hứng về ông từ những ngày còn trẻ qua một thủy thủ vùng Địa Trung Hải. Những ai từng đọc qua một vài trang viết của tôi sẽ nhận ra ngay ý tôi khi nói rằng Dominic, người thuyền trưởng của chiếc Tremolino, trong những hoàn cảnh nhất định hoàn toàn có thể trở thành một Nostromo. Dù sao đi nữa, Dominic hẳn sẽ thấu hiểu người đàn ông trẻ tuổi kia một cách trọn vẹn — dẫu với chút khinh miệt. Ông và tôi từng dấn thân vào một cuộc phiêu lưu có phần ngớ ngẩn, nhưng sự ngớ ngẩn ấy chẳng hề gì. Thật là một niềm an ủi lớn lao khi nghĩ rằng hồi còn trẻ dại, thế nào trong tôi cũng phải có chút phẩm chất gì đó xứng đáng để sai khiến lòng trung thành nửa cay đắng, sự sùng bái nửa mỉa mai của con người ấy. Rất nhiều lời thoại của Nostromo tôi đã nghe được trước tiên qua giọng nói của Dominic. Với bàn tay đặt trên bánh lái và đôi mắt không sợ hãi rảo quét đường chân trời từ bên trong chiếc mũ trùm đầu như thầy tu che khuất gương mặt, ông thường cất lên câu cửa miệng quen thuộc mang thứ trí tuệ không chút dung thứ: “Vous autres gentilhommes!” với một giọng điệu cay độc vẫn còn văng vẳng bên tai tôi cho đến tận bây giờ. Giống như Nostromo vậy! “You hombres finos!” Rất giống Nostromo.
Nhưng Dominic người Corse nuôi dưỡng một niềm kiêu hãnh dòng dõi nào đó mà Nostromo của tôi không hề có; bởi dòng tộc của Nostromo đòi hỏi phải còn cổ xưa hơn thế nữa. Ông là một người mang trên mình sức nặng của vô số thế hệ đằng sau mà chẳng có lấy một gia phả nào để khoe khoang... Hệt như Nhân Dân vậy.
Trong sự bám rễ vững chắc vào mảnh đất mà ông thừa hưởng, trong sự vô tư phóng khoáng và rộng lượng, trong sự hào phóng với những món quà, trong sự kiêu hãnh nam nhi, trong ý thức mơ hồ về tầm vóc vĩ đại của chính mình cùng lòng trung thành kiên định mang theo cả sự tuyệt vọng lẫn liều lĩnh trong bản năng, ông chính là Con Người của Nhân Dân, chính là sức mạnh không chút ganh tị của họ, khinh miệt việc làm kẻ bề trên nhưng lại trị vì từ bên trong. Nhiều năm sau đó, khi đã già đi dưới thân phận vị Thuyền trưởng Fidanza nổi tiếng, nắm giữ một phần tài sản ở xứ sở này, bước đi giữa muôn vàn công việc bề bộn và được dõi theo bởi những ánh mắt kính trọng nơi các con phố hiện đại hóa của Sulaco, đến thăm người góa phụ của lão cargador, tham dự Hội Tam Điểm, lắng nghe trong sự im lặng dửng dưng những lời lẽ vô chính phủ tại các cuộc họp, vị ân nhân bí ẩn của phong trào cách mạng mới, đồng chí Fidanza giàu có và đáng tin cậy với gánh nặng sụp đổ đạo đức khóa chặt trong lồng ngực, ông vẫn mãi là Con Người của Nhân Dân về mặt bản chất. Trong sự hòa quyện giữa tình yêu và sự khinh miệt cuộc đời cùng niềm xác tín hoang mang vì bị phản bội, vì chết đi trong sự phản bội mà bản thân khó lòng biết rõ bởi ai hay vì điều gì, ông vẫn thuộc về Nhân Dân, vẫn là Đại Nhân bất khuất của họ — với một câu chuyện riêng tư chôn giấu.
Tôi muốn nhắc đến thêm một nhân vật nữa trong những thời khắc sục sôi ấy: đó là Antonia Avellanos — nàng “Antonia xinh đẹp”. Liệu nàng có phải là một biến thể khả dĩ của thiếu nữ Mỹ Latinh hay không, tôi không dám khẳng định. Nhưng đối với tôi, nàng chính là như thế. Luôn ẩn khuất phía sau cha mình (người bạn khả kính của tôi), tôi hy vọng nàng vẫn đủ sức hiện lên rõ nét để làm sáng tỏ những gì tôi sắp sửa bày tỏ. Trong tất cả những con người từng cùng tôi chứng kiến sự ra đời của nước Cộng hòa Phương Tây, nàng là người duy nhất lưu giữ trong ký ức của tôi diện mạo của một sức sống trường tồn. Antonia thuộc tầng lớp Quý tộc và Nostromo Con Người của Nhân Dân chính là những người thợ cả của Kỷ nguyên Mới, những kiến trúc sư đích thực của Quốc gia Mới; ông bằng chiến tích huyền thoại đầy táo bạo, còn nàng, tựa như bản chất người phụ nữ, đơn giản bằng sức mạnh nội tại của chính mình: sinh thể duy nhất có khả năng khơi gợi một niềm đam mê chân thành trong trái tim một kẻ lãng tử hời hợt.
Nếu có điều gì đủ sức lôi kéo tôi quay lại Sulaco (tôi vốn căm ghét việc phải chứng kiến những đổi thay ấy), thì đó chính là Antonia. Và lý do thực sự đằng sau điều đó — sao lại phải giấu giếm chứ? — lý do thực sự là tôi đã lấy mối tình đầu của mình làm hình mẫu để nhào nặn nên nàng. Cách mà chúng tôi, một đám nam sinh cao lêu khêu, những chiến hữu của hai người anh trai nàng, cách mà chúng tôi từng ngước nhìn cô thiếu nữ vừa bước ra khỏi ghế nhà trường ấy như vị hiệu kỳ của một đức tin mà tất cả chúng tôi cùng mang trong máu nhưng chỉ một mình nàng biết cách giương cao với niềm hy vọng không bao giờ suy suyển! Nàng có lẽ mang trong tâm hồn nhiều ngọn lửa nhiệt thành hơn và ít sự tĩnh lặng hơn Antonia, nhưng nàng là một tín đồ Thanh giáo bất dung tha của lòng ái quốc, trong tâm trí không hề vướng bận chút trần tục nhỏ nhoi nào. Tôi không phải là kẻ duy nhất đem lòng ái mộ nàng; nhưng chính tôi là người phải nghe nhiều nhất những lời châm biếm cay nghiệt của nàng dành cho sự bồng bột của tôi — rất giống với tội nghiệp Decoud — hay phải hứng chịu loạt đả kích nghiêm nghị không thể chối cãi từ nàng. Nàng không hoàn toàn thấu hiểu — nhưng điều đó chẳng hề gì. Buổi chiều hôm ấy khi tôi bước vào, một kẻ tội đồ vừa rụt rè vừa thách thức để nói lời từ biệt cuối cùng, tôi đã nhận được một cái siết tay làm lỡ nhịp tim mình và bắt gặp một giọt nước mắt khiến tôi nghẹt thở. Nàng đã trở nên dịu dàng hơn vào phút cuối như thể nàng chợt nhận ra (chúng tôi khi ấy vẫn còn quá đỗi ngây thơ!) rằng tôi thực sự sắp ra đi vĩnh viễn, đi đến một nơi rất xa — xa đến tận Sulaco, vùng đất vẫn còn vô danh, che khuất khỏi tầm mắt chúng tôi trong bóng tối của Vịnh Lặng.
Đó là lý do vì sao thỉnh thoảng tôi lại khao khát được thoáng nhìn thấy “Antonia xinh đẹp” (hay đó có thể là một Bóng hình khác?) đang di chuyển trong chập chùng ánh mờ của đại giáo đường, thì thầm một lời nguyện ngắn bên phần mộ của vị Hồng y Tổng giám mục đầu tiên và cũng là cuối cùng của Sulaco, đứng lặng người trong nỗi niềm hiếu thảo trước đài tưởng niệm của Don Jose Avellanos, để rồi với ánh mắt vương vấn, dịu dàng và trung thành hướng về tấm huy chương tưởng niệm Martin Decoud, thanh thản bước ra ánh nắng ngập tràn ngoài Quảng trường với vóc dáng ngay thẳng cùng mái tóc bạc phơ; một di tích của quá khứ bị ngó lơ bởi những con người đang sốt s ruột chờ đợi Bình minh của những Kỷ nguyên Mới khác, sự ra đời của những cuộc Cách mạng tiếp theo.
Nhưng đây chỉ là một giấc mơ hão huyền nhất; bởi tự cõi lòng mình, tôi thừa hiểu rằng ngay khoảnh khắc hơi thở rời khỏi thể xác của vị Capataz Vĩ đại, Người Con của Nhân Dân, cuối cùng đã được giải thoát khỏi những ngổn ngang của tình yêu và tiền tài, chẳng còn điều gì khác dành cho tôi ở Sulaco nữa.
J. C.
Tháng Mười, năm 1917.
