Charles Gould quay gót hướng về phía thị trấn. Trước mặt hắn, những đỉnh núi lởm chởm của dãy Sierra hiện lên đen ngẫm trong ánh bình minh trong trẻo. Thoắt ẩn thoắt hiện đây đó, một gã lépero trùm kín mít lướt qua góc phố mọc đầy cỏ trước tiếng móng ngựa nện vang dồn dập. Những con chó sủa vang sau bức tường các khu vườn; và cùng với ánh sáng nhợt nhạt, cái lạnh cắt da từ chòm tuyết phủ dường như trút từ trên núi xuống những mặt đường lồi lõm, những ngôi nhà đóng kín cửa với phần gờ mái vỡ nát và lớp vữa bong tróc từng mảng giữa những trụ ốp phẳng lì ở mặt tiền. Ánh rạng đông vật lộn với bóng tối dưới những dãy hiên vòm ở Quảng trường, hoàn toàn vắng bóng cảnh người dân quê bày biện hàng hóa cho phiên chợ ngày mới — những sạp trái cây, những bó rau cài hoa, nằm dưới mấy chiếc ô bằng cót khổng lồ; chẳng có lấy một âm thanh nhộn nhịp sớm mai vui tươi của dân làng, phụ nữ, trẻ em cùng những con lừa cõng nặng. Chỉ có vài nhúm người cách mạng rải rác đứng trên khoảng không gian rộng lớn, tất cả đều hướng mắt về một phía từ dưới vành mũ sụp xuống để ngóng tin tức từ Rincon. Nhóm đông nhất trong số ấy quay phắt lại như một khối duy nhất khi Charles Gould đi qua, và gầm lên sau lưng hắn bằng giọng đầy đe dọa: “Viva la libertad!”
Charles Gould tiếp tục rải bước, rẽ vào vòm cổng nhà mình. Ở khoảng sân trong rải đầy rơm, một tay practicante — một trong những trợ lý bản xứ của Tiến sĩ Monygham — đang ngồi bệt dưới đất với tấm lưng tựa vào vành đài phun nước, khẽ khàng gảy đàn ghi-ta, trong khi hai cô gái tầng lớp hạ lưu đứng trước mặt, nhún nhảy đôi chút và khua tay múa máy, miệng ngân nga một điệu nhảy thịnh hành.
Hầu hết những kẻ bị thương trong hai ngày bạo loạn đã được thân nhân đưa đi từ trước, nhưng vẫn thấp thoáng vài bóng người đang ngồi dậy, lắc lư cái đầu băng bó theo nhịp điệu âm nhạc. Charles Gould xuống ngựa. Một gã mozo ngái ngủ bước ra từ cửa lò bánh mì liền chắp lấy dây cương; tay practicante vội vã giấu cây đàn; hai cô gái không chút ngượng ngùng, mỉm cười bước lùi lại; và Charles Gould, trên đường rảo bước lên cầu thang, liếc nhìn vào góc tối của khoảng sân — nơi một nhóm khác đang tụ tập: một phu khuân vác Cargador bị thương nặng cùng một người phụ nữ quỳ bên cạnh; nàng lẩm bẩm cầu nguyện không ngớt, đồng thời cố nhét một múi cam vào đôi môi đang cứng đờ của người sắp chết.
Sự vô nghĩa tàn nhẫn của vạn vật phơi bày trần trụi giữa sự phù phiếm và nỗi thống khổ của cái giống người không thể cứu vãn nổi ấy; sự vô nghĩa tàn nhẫn của những sinh mạng và cái chết bị quăng quác trong nỗi nhọc nhằn vô vọng nhằm đạt tới một giải pháp lâu dài cho vấn đề. Không giống như Decoud, Charles Gould không thể đóng một vai trò hời hợt trong một vở kịch hề bi thảm. Với hắn, mọi thứ bi thảm đến tận cùng xương tủy, và hắn chẳng thấy có chút yếu tố hề hạm nào trong đó. Hắn chịu đựng quá nhiều nỗi dằn vặt từ sự xác tín về một sự ngu ngốc không thể cứu chữa. Hắn quá thực tế và cũng quá mộng mơ để có thể nhìn những trò hề khủng chùng ấy bằng con mắt giải trí, như Martin Decoud — một kẻ theo chủ nghĩa duy vật giàu trí tưởng tượng — vẫn có thể làm trong ánh sáng khô khan của sự hoài nghi. Đối với hắn, cũng như đối với tất cả chúng ta, những sự thỏa hiệp với lương tâm trở nên xấu xí hơn bao giờ hết dưới ánh sáng của thất bại. Sự ít nói, vốn được hắn cố tình tạo ra, đã ngăn cản hắn ngấm ngầm xâu xé suy nghĩ của chính mình; nhưng Nhượng quyền Gould đã âm thầm gặm nhấm phán đoán của hắn. Hắn đáng lẽ phải biết, hắn tự nhủ khi tựa người lên lan can hành lang, rằng chủ nghĩa Ribierism chẳng bao giờ có thể đi đến đâu. Mỏ bạc đã làm hủ hóa phán đoán của hắn bằng cách khiến hắn phát ngấy những trò đút lót và mưu mô chỉ để giữ cho công việc của mình được yên ổn từng ngày. Giống như cha mình, hắn không thích bị cướp bóc. Điều đó làm hắn phát điên. Hắn từng tự thuyết phục rằng, gạt sang một bên những cân nhắc cao cả hơn, việc hậu thuẫn những hy vọng cải cách của Don Jose là một nước đi kinh doanh tốt. Hắn đã lao vào cuộc chiến vô nghĩa ấy hệt như người chú tội nghiệp của hắn — kẻ có thanh gươm treo trên tường phòng làm việc — từng lao ra: để bảo vệ những phép tắc thông thường nhất của một xã hội có tổ chức. Chỉ có điều, vũ khí của hắn là khối tài sản của mỏ bạc, uy lực và thâm thúy hơn nhiều so với một lưỡi thép lương thiện được lắp vào chiếc chuôi đồng đơn giản.
Vũ khí tài sản ấy cũng nguy hiểm hơn nhiều cho kẻ cầm nắm, mang lưỡi gươm hai mặt được tôi luyện bằng lòng tham và sự khốn cùng của nhân loại, ngâm đẫm trong mọi thói hư tật xấu của sự sa đọa chẳng khác nào một thứ thuốc sắc từ rễ cây độc, làm vấy bẩn chính nghĩa lý mà vì đó nó được rút ra, và lúc nào cũng chực chờ quay ngược lại đâm chủ một cách vụng về. Lúc này chẳng còn cách nào khác ngoài việc tiếp tục sử dụng nó. Nhưng hắn tự hứa với lòng mình rằng sẽ nhìn thấy nó vỡ vụn thành từng mảnh nhỏ trước khi để nó bị giật phăng khỏi tay.
Suy cho cùng, với gốc gác và sự giáo dục mang đậm phong cách Anh quốc, hắn nhận ra mình chẳng qua chỉ là một kẻ phiêu lưu trên đất Costaguana, là hậu duệ của những kẻ phiêu lưu đầu quân cho một binh đoàn nước ngoài, của những con người từng tìm kiếm vận may trong một cuộc chiến tranh cách mạng, từng hoạch định các cuộc cách mạng và tin tưởng vào cách mạng. Bất chấp sự chính trực trong tính cách, hắn vẫn mang chút đạo đức lỏng lẻo của kẻ phiêu lưu — thứ đạo đức luôn tính toán đến rủi ro cá nhân khi đánh giá đạo đức trong hành động của mình. Hắn sẵn sàng, nếu cần thiết, thổi bay cả ngọn núi San Tome cao chọc trời ra khỏi lãnh thổ nước Cộng hòa. Nghị lực này thể hiện tính kiên trì trong bản chất của hắn, sự cắn rứt từ mối tình ngoại tình tinh tế khiến vợ hắn không còn là người duy nhất ngự trị trong tâm trí hắn, một chút yếu đuối giàu trí tưởng tượng từ người cha, và cả tinh trạng của một tên cướp biển thà ném que diêm đang cháy vào kho đạn còn hơn đầu hàng chiến thuyền.
Dưới sân, người phu khuân vác bị thương nặng đã chút hơi thở cuối cùng. Người phụ nữ kêu lên một tiếng, và tiếng kêu xé lòng đầy bất ngờ ấy khiến tất cả những kẻ bị thương đều chồm dậy. Tay practicante lồm cồm bò dậy, tay ôm cây đàn ghi-ta, trân trân nhìn về hướng nàng với đôi chân mày nhướng cao. Hai cô gái — giờ đây mỗi người ngồi một bên người thân bị thương của mình, đầu gối co cao và ngậm điếu xì gà dài trên môi — gật đầu ra hiệu với nhau đầy ẩn ý.
Charles Gould, nhìn xuống từ lan can, thấy ba người đàn ông ăn mặc trang trọng trong bộ âu phục đen thắt cà vạt trắng, đội mũ tròn kiểu Âu, từ ngoài đường bước vào sân. Một trong số họ, cao hơn hai người kia cả cái đầu và đôi vai, tiến lên với vẻ uy nghiêm rõ rệt, dẫn đầu đoàn. Đó chính là Don Juste Lopez, đi cùng hai người bạn là nghị viên Quốc hội, đến thăm Người quản lý mỏ San Tome vào lúc sáng sớm này. Họ cũng nhìn thấy hắn, vội vã khoát tay ra hiệu, bước lên cầu thang như thể trong một đám rước.
Don Juste, thay đổi đến ngỡ ngàng vì đã cạo sạch bộ râu bị bỏ bẵng, đã đánh mất tới chín phần mười vẻ oai nghiêm bề ngoài cùng với nó. Ngay cả trong thời điểm vô cùng bận rộn ấy, Charles Gould vẫn không thể không nhận ra sự bất tài lộ rõ trên vẻ bề ngoài của người đàn ông đó. Các đồng sự của ông ta trông ủ rũ và ngái ngủ. Người này liên tục đưa đầu lưỡi liếm đôi môi khô khốc; kẻ kia thẫn thờ đảo mắt nhìn xuống sàn lát gạch của hành lang, trong khi Don Juste, đứng nhô lên phía trước một chút, đang hùng hồn diễn thuyết trước Senor Quản lý mỏ San Tome. Quan điểm kiên quyết của ông ta là các thể thức phải được tuân thủ. Một thống đốc mới luôn được đến thăm bởi các phái đoàn từ Cabildo — tức Hội đồng Thành phố, từ Consulado — tức Ủy ban Thương mại, và thật phải đạo khi Hội đồng Tỉnh cũng nên cử một phái đoàn, dẫu chỉ để khẳng định sự tồn tại của các thể chế nghị viện. Don Juste đề xuất rằng Don Carlos Gould, với tư cách là công dân lỗi lạc nhất của tỉnh, nên tham gia phái đoàn của Hội đồng. Vị thế của hắn là đặc biệt, nhân danh hắn được biết đến trên khắp chiều dài và chiều rộng của nước Cộng hòa. Những phép xã giao chính thức không được lơ là, dù cho chúng được thực hiện với một trái tim rỉ máu. Việc chấp nhận những sự đã rồi đôi khi vẫn có thể cứu vãn những di tích quý giá của các thể chế nghị viện. Đôi mắt Don Juste ánh lên vẻ đờ đẫn; ông ta tin tưởng vào các thể chế nghị viện — và giọng nói đều đều đầy xác tín của ông ta chìm khuất vào sự tĩnh lặng của ngôi nhà giống như tiếng vo ve trầm đục của một loài côn trùng nặng nề nào đó.
Charles Gould đã quay người lại để kiên nhẫn lắng nghe, chống khuỷu tay lên lan can. Hắn khẽ lắc đầu từ chối, suýt nữa thì động lòng trước ánh mắt đầy lo âu của Chủ tịch Hội đồng Tỉnh. Chính sách của Charles Gould không phải là lôi kéo mỏ San Tome tham gia vào bất kỳ thủ tục hình thức nào.
“Lời khuyên của tôi, thưa các ngài, là các ngài nên chờ đợi số phận của mình ngay tại nhà. Chẳng có lý do gì để các ngài phải chính thức đầu hàng Montero cả. Sự khuất phục trước điều tất yếu, như cách gọi của Don Juste, nghe thì hay đấy, nhưng khi cái điều tất yếu ấy mang tên Pedrito Montero thì chẳng việc gì phải phô bày rõ mồn một toàn bộ quy mô đầu hàng của các ngài cả. Căn bệnh của đất nước này là sự thiếu chừng mực trong đời sống chính trị. Sự ngoan ngoãn chấp nhận tính phi pháp, tiếp nối bằng một cuộc phản ứng đẫm máu — thưa các ngài, đó không phải là con đường dẫn đến một tương lai ổn định và thịnh vượng.”
Charles Gould khựng lại trước vẻ bàng hoàng buồn bã của những khuôn mặt, trước những ánh mắt đầy kinh ngạc và lo âu. Cảm giác thương xót dành cho những con người ấy — những kẻ đang đặt trọn niềm tin vào những từ ngữ sáo rỗng nào đó trong khi sự chém giết và cướp bóc đang hoành hành khắp xứ sở — đã đẩy hắn vào thứ được xem là sự dài dòng vô nghĩa. Don Juste lẩm bẩm —
“Anh đang bỏ rơi chúng tôi, Don Carlos. . . . Thế mà, các thể chế nghị viện—”
Ông ta nghẹn lời không nói hết câu vì đau đớn. Trong giây lát, ông ta đưa tay che mắt. Charles Gould, vì sợ sự dài dòng vô nghĩa, không đáp lại lời buộc tội ấy. Hắn lặng lẽ đáp lễ những cái cúi đầu trang trọng của họ. Sự ít nói chính là chốn nương thân của hắn. Hắn hiểu rằng điều họ tìm kiếm là lôi kéo ảnh hưởng của mỏ San Tome về phía mình. Họ muốn đến gặp kẻ chiến thắng trong một sứ mệnh hòa giải dưới đôi cánh của Nhượng quyền Gould. Các cơ quan công quyền khác — như Cabildo, Consulado — chẳng mấy chốc cũng sẽ kéo đến, tìm kiếm sự hậu thuẫn từ thế lực vững chắc nhất, hiệu quả nhất mà họ từng biết đến ở tỉnh nhà.
Vị bác sĩ đến với dáng đi nhanh nhẹn, giật cục, phát hiện ra rằng người chủ đã lui vào phòng riêng với mệnh lệnh tuyệt đối không được làm phiền vì bất kỳ lý do gì. Nhưng Tiến sĩ Monygham không hề nôn nóng muốn gặp ngay Charles Gould. Ông dành thời gian để nhanh chóng khám cho những người bị thương. Ông cúi nhìn từng người một, ngón cái và ngón trỏ chà xát cằm; ánh mắt kiên định của ông chạm phải cái nhìn thầm lặng dò hỏi của họ mà không biểu lộ chút cảm xúc nào. Tất cả các ca này đều đang tiến triển tốt; nhưng khi đến chỗ người phu khuân vác đã chết, ông dừng lại lâu hơn một chút, quan sát không phải kẻ đã ngừng chịu đựng, mà là người phụ nữ đang quỳ lặng lẽ ngắm nhìn khuôn mặt cứng đờ với đôi cánh mũi hóp lại và ánh sáng trắng loé lên trong đôi mắt nhắm không kín. Nàng từ từ ngẩng đầu lên, cất giọng vô hồn —
“Anh ấy mới làm phu khuân vác chưa lâu — chỉ mấy tuần nay thôi. Ngài Capataz đã nhận anh ấy sau bao nhiêu lần van xin.”
“Tôi không chịu trách nhiệm về tên Capataz đại nhân đó,” vị bác sĩ lầm bầm, rồi bước đi.
Hướng bước chân lên lầu về phía cửa phòng Charles Gould, vị bác sĩ có giây phút chần chừ ở phút chót; rồi quay phắt đi khỏi nắm đấm cửa kèm theo một cái nhún vai lệch lạc, ông lủi nhanh dọc theo hành lang để tìm cô hầu phòng của Mrs. Gould.
Leonarda bảo ông rằng bà chủ vẫn chưa dậy. Bà chủ đã giao cho cô ta trông nom mấy đứa con gái của gã chủ quán trọ người Ý kia. Chính Leonarda đã cho chúng ngủ trong phòng mình. Cô bé tóc vàng đã khóc đến chìm vào giấc ngủ, nhưng cô bé tóc đen — đứa lớn hơn — thì vẫn chưa chớp mắt một chút nào. Nó ngồi bật dậy trên giường, hai tay túm chặt tấm ga trải giường kéo tận lên cằm và trân trân nhìn về phía trước như một mụ phù thủy nhỏ. Leonarda không đồng ý việc cho phép lũ trẻ nhà Viola vào nhà. Cô ta bày tỏ rõ thái độ ấy qua giọng điệu dửng dưng khi hỏi thăm xem mẹ chúng đã chết hẳn chưa. Còn về phần bà chủ, chắc chắn là bà đang ngủ. Kể từ lúc bước vào phòng sau khi chứng kiến cảnh Dona Antonia rời đi cùng người cha đang hấp hối, chẳng có một thứ âm thanh nào lọt ra từ sau cánh cửa phòng bà.
Vị bác sĩ, tự chấn chỉnh lại sau những suy ngẫm sâu sắc, cộc lốc bảo cô ta gọi nữ chủ nhân dậy ngay lập tức. Ông khập khiễng bước đi để chờ Mrs. Gould ở phòng khách lớn. Ông rất mệt, nhưng quá kích động để có thể ngồi xuống. Trong căn phòng khách rộng lớn nay đã trống hoác này — nơi tâm hồn khô héo của ông từng được vỗ về sau nhiều năm khô cằn và linh hồn kẻ lưu vong từng thầm lặng chấp nhận sự dung thứ của biết bao cái liếc xéo — ông lang thang không mục đích giữa những chiếc ghế và bàn trà cho đến khi Mrs. Gould, khoác chiếc áo choàng buổi sáng, nhanh nhẹn bước vào.
“Cô biết rằng tôi chưa bao giờ tán thành việc tẩu tán số bạc,” vị bác sĩ lên tiếng ngay lập tức, như một lời mở đầu cho câu chuyện về những cuộc phiêu lưu trong đêm của ông khi kết hợp cùng Đại kapitaine Mitchell, kỹ sư trưởng, và lão Viola, tại tổng hành dinh của Sotillo. Đối với vị bác sĩ, với quan điểm đặc biệt về cuộc khủng hoảng chính trị này, việc di dời số bạc dường như là một biện pháp vô lý và điềm gở. Nó chẳng khác nào việc một vị tướng điều phần lớn lực lượng tinh nhuệ của mình rời đi ngay trước thềm trận chiến với một cái cớ thâm uyên nào đó. Toàn bộ số thỏi bạc ấy đáng lẽ có thể được giấu ở một nơi nào đó mà người ta có thể với tới bất cứ lúc nào nhằm ngăn chặn những mối nguy hiểm đang đe dọa sự an toàn của Nhượng quyền Gould. Người quản lý đã hành động như thể sự thịnh vượng to lớn và hùng mạnh của mỏ bạc được xây dựng trên những phương pháp liêm chính, trên tinh thần hữu ích. Và sự thật chẳng phải như vậy. Phương pháp được tuân thủ là phương pháp duy nhất có thể thực hiện được. Nhượng quyền Gould đã dùng tiền chuộc đường để sinh tồn suốt bao nhiêu năm qua. Đó là một quá trình tanh tưởi. Ông hoàn toàn hiểu rằng Charles Gould đã phát ngấy với nó và rời bỏ con đường cũ để hậu thuẫn cho nỗ lực cải cách vô vọng kia. Vị bác sĩ không tin vào công cuộc cải cách Costaguana. Và giờ đây mỏ bạc lại quay về con đường cũ, kèm theo bất lợi là từ nay nó phải đối phó không chỉ với lòng tham bị kích động bởi sự giàu có của mình, mà còn với sự oán hận trỗi dậy từ nỗ lực tự giải phóng khỏi xiềng xích của sự thối nát đạo đức. Đó chính là cái giá của thất bại. Điều khiến ông bất an là Charles Gould dường như đã mềm lòng vào thời điểm quyết định — thời điểm mà sự quay trở lại thẳng thừng với các phương pháp cũ mới là cơ hội duy nhất. Việc lắng nghe kế hoạch điên rồ của Decoud là một sự yếu đuối.
Vị bác sĩ vung tay lên, thốt lên rằng: “Decoud! Decoud!” Ông khập khiễng đi quanh phòng kèm theo những tiếng cười khẩy giận dữ và nhẹ bẫng. Nhiều năm trước, cả hai mắt cá chân của ông đã bị tổn thương nghiêm trọng trong một cuộc thẩm vấn diễn ra tại lâu đài Sta. Marta bởi một ủy ban gồm các sĩ quan quân đội. Sự bổ nhiệm của họ được thông báo cho họ một cách bất ngờ vào lúc nửa đêm, với hàng chân mày cau có, đôi mắt tóe lửa và bằng một giọng đầy bão táp của Guzman Bento. Tên bạo chúa già, phát điên bởi một trong những cơn đa nghi bộc phát, vừa gào thét kêu gọi sự trung thành của họ vừa nguyền rủa và đe dọa rợn người. Các phòng giam và lô-cốt của lâu đài trên đồi đã chật ních tù nhân. Ủy ban bấy giờ được giao phó nhiệm vụ khám phá ra âm mưu tội ác chống lại Đấng Cứu thế-Công dân của đất nước.
Nỗi sợ hãi đối với tên bạo chúa cuồng loạn ấy đã chuyển hóa thành sự tàn bạo vội vã trong quy trình tố tụng. Đấng Cứu thế-Công dân không quen phải chờ đợi. Một âm mưu bắt buộc phải được hé lộ. Các khoảng sân của lâu đài vang dội tiếng xiềng xích va vào nhau, tiếng đòn roi, tiếng thét đau đớn; và ủy ban các sĩ quan cao cấp làm việc một cách phờ phạc, che giấu nỗi đau khổ và sợ hãi của họ với nhau, đặc biệt là với viên thư ký của họ — Cha Beron, một tuyên úy quân đội, vào thời điểm đó rất được Đấng Cứu thế-Công dân tin tưởng. Vị linh mục đó là một người đàn ông to béo, vai rụt, với một chỏm tóc đã cạo mọc lởm chởm nom mất vệ sinh trên đỉnh cái đầu phẳng lì, da ngăm vàng bủng beo, mềm nhão béo bở, với những vết bẩn dính mỡ lem luốc từ trên xuống dưới vạt áo đồng phục trung úy, và một cây thánh giá nhỏ thêu bằng chỉ trắng trên ngực áo trái. Lão ta có chiếc mũi nặng nề và đôi môi trễ xuống. Tiến sĩ Monygham vẫn còn nhớ lão. Ông nhớ lão bất chấp mọi nỗ lực của ý chí đang cố gắng hết sức để quên đi. Cha Beron đã được Guzman Bento gí vào ủy ban cốt để lòng nhiệt thành sáng suốt của lão có thể hỗ trợ họ trong công việc. Tiến sĩ Monygham không tài nào quên được sự nhiệt thành của Cha Beron, hay khuôn mặt lão, hay thứ giọng tàn nhẫn, đơn điệu khi lão thốt lên câu nói: “Bây giờ anh có chịu khai không?”
Ký ức này không khiến ông run rẩy, nhưng nó đã biến ông thành con người như trong mắt những kẻ đạo mức — một kẻ coi thường những phép tắc thông thường, đứng lửng lơ giữa một tên lang thang ranh mãnh và một gã bác sĩ tai tiếng. Nhưng không phải người đàng hoàng nào cũng có đủ sự tinh tế trong cảm xúc để hiểu được với bao nhiêu sự dằn vặt trong tâm trí và sự minh bạch trong thị giác mà Tiến sĩ Monygham — y sĩ của mỏ San Tome — nhớ về Cha Beron, tuyên úy quân đội và từng là thư ký của một ủy ban quân sự. Sau bao nhiêu năm tháng ấy, Tiến sĩ Monygham, trong căn phòng của mình ở cuối tòa nhà bệnh viện thuộc hẻm núi San Tome, vẫn nhớ về Cha Beron rõ mồn một như ngày nào. Đôi khi vào ban đêm, trong giấc ngủ, ông lại nhớ về vị linh mục đó. Vào những đêm như thế, vị bác sĩ chờ đợi ánh bình minh với một ngọn nến được thắp sáng, đi lại dọc chiều dài căn phòng của mình, trân trân nhìn xuống đôi bàn chân trần, hai cánh tay ôm chặt lấy mạn sườn. Ông sẽ mơ thấy Cha Beron ngồi ở đầu chiếc bàn dài màu đen, phía sau, xếp thành một hàng là đầu, vai và cầu vai của các thành viên quân sự, đang cắn ngòi bút lông ngỗng và lắng nghe với vẻ chán chường, thiếu kiên nhẫn trước những lời kêu trời làm chứng cho sự vô tội của một tù nhân nào đó, cho đến khi lão ta gùng lên: “Lãng phí thời gian với mấy thứ vô nghĩa khốn kiếp ấy làm gì! Dắt hắn ra ngoài một lát đi.” Và Cha Beron sẽ đi ra ngoài theo sau người tù nhân đang xiềng xích lê lết bị dắt giữa hai người lính. Những khoảng đệm như thế diễn ra vào rất nhiều ngày, rất nhiều lần, với rất nhiều tù nhân. Khi tù nhân được dẫn trở lại, hắn đã sẵn sàng khai nhận toàn bộ, Cha Beron sẽ tuyên bố như vậy, người chúi về phía trước với cái vẻ mặt đờ đẫn, ngấy ngở thường thấy trong đôi mắt của những kẻ phàm ăn sau một bữa tiệc nặng nề.
Bản năng thẩm vấn của vị linh mục chẳng mấy khi bị thiếu vắng những công cụ tra tấn kinh điển của Tòa án Dị giáo. Chưa bao giờ trong lịch sử nhân loại mà con người lại thiếu đi cách thức để giáng những nỗi thống khổ tinh thần và thể xác lên đồng loại của mình. Năng khiếu này đến với họ cùng với sự phức tạp ngày càng tăng trong cácp đam mê và sự tinh tế sớm nở trong óc sáng tạo. Nhưng có thể khẳng định chắc chắn rằng con người nguyên thủy chẳng buồn bận tâm đi phát minh ra những màn tra tấn. Họ lười biếng và trong sáng trong tâm hồn. Họ đập vỡ đầu hàng xóm một cách tàn bạo bằng một chiếc rìu đá vì nhu cầu sinh tồn và không hề mang dạ ác tâm. Ngay cả tâm trí đần độn nhất cũng có thể phát minh ra một câu nói xoáy sâu hay gán ghép cho người vô tội một lời vu khống độc ác. Một đoạn dây thừng và một cây thông nòng; vài khẩu súng hỏa mai kết hợp với một đoạn dây da thú; hoặc thậm chí chỉ là một chiếc vồ đơn giản làm bằng gỗ cứng nặng nề được giáng xuống những ngón tay hay các khớp xương trên cơ thể con người bằng một cú vung tay cũng đủ để gây ra nỗi đau đớn tinh vi nhất. Vị bác sĩ từng là một tù nhân vô cùng ngoan cố, và là hệ quả tất yếu của cái “bản tính tồi tệ” ấy (như cách gọi của Cha Beron), sự khuất phục của ông vô cùng tàn khốc và triệt để. Đó là lý do tại sao vết thọt trong dáng đi, cái vẹo trên đôi vai, những vết sẹo trên má ông lại hằn sâu đến thế. Những lời khai của ông, khi cuối cùng cũng được thốt ra, cũng vô cùng đầy đủ. Đôi khi vào những đêm thao thức đi lại trên sàn nhà, nghiến răng trong sự hổ thẹn và cơn thịnh nộ, ông lại tự hỏi về sự phong phú trong trí tưởng tượng của mình khi được kích thích bởi một loại đau đớn có thể biến sự thật, danh dự, lòng tự trọng và chính mạng sống thành những điều phù phiếm không đáng bận tâm.
Và ông không tài nào quên được Cha Beron với câu nói đơn điệu “Bây giờ anh có chịu khai không?” vọng đến tai ông trong một sự lặp đi lặp lại đến rợn người và minh bạch đến tột cùng xuyên qua mớ hỗn độn mê sảng của cơn đau không thể chịu nổi. Ông không thể nào quên. Nhưng đó chưa phải là điều tồi tệ nhất. Nếu chạm mặt Cha Beron trên đường phố sau bao nhiêu năm trời như thế, Tiến sĩ Monygham chắc chắn rằng mình sẽ phải run rẩy trước mặt lão ta. Khả năng này giờ đây không còn đáng sợ nữa. Cha Beron đã chết; nhưng sự chắc chắn đến phát nôn ấy lại ngăn cản Tiến sĩ Monygham dám nhìn thẳng vào mặt bất cứ ai.
Tiến sĩ Monygham đã trở thành, theo một cách nào đó, nô lệ của một bóng ma. Rõ ràng là không thể mang sự hiểu biết của ông về Cha Beron về lại châu Âu. Khi đưa ra những lời khai bị ép cung trước Hội đồng Quân sự, Tiến sĩ Monygham không hề tìm cách trốn tránh cái chết. Ông khát khao nó. Ngồi ngửa nửa người suốt nhiều giờ trên nền đất ẩm ướt trong phòng giam, bất động đến mức lũ nhện — những người bạn đồng hành — giăng đầy mạng nhện lên mái tóc rối bù của ông, ông an ủi nỗi đau đớn trong tâm hồn bằng những lý luận sắc bén rằng mình đã khai nhận đủ tội danh để nhận bản án tử hình — rằng họ đã đẩy mọi thứ đi quá xa để có thể để ông sống mà kể lại câu chuyện.
Nhưng, như một sự tàn nhẫn được tinh vi hóa, Tiến sĩ Monygham bị bỏ mặc suốt nhiều tháng trời để mục rữa dần trong bóng tối của phòng giam giống như một ngôi mộ. Không nghi ngờ gì nữa, họ hy vọng rằng điều đó sẽ kết liễu đời ông mà không cần tốn công xử tử; nhưng Tiến sĩ Monygham có một thể chất sắt đá. Chính Guzman Bento mới là kẻ chết — không phải bởi lưỡi dao của một kẻ âm mưu, mà từ một cơn đột quỵ, và Tiến sĩ Monygham được trả tự do một cách vội vã. Xiềng xích của ông bị đập vỡ dưới ánh nến — thứ ánh sáng sau nhiều tháng chìm trong bóng tối đã làm mắt ông đau buốt đến mức ông phải lấy tay che mặt. Ông được đỡ đứng dậy. Trái tim ông đập dữ dội vì nỗi sợ hãi trước sự tự do này. Khi ông cố bước đi, sự nhẹ bẫng kỳ lạ của đôi chân khiến ông chóng mặt và ngã nhụy xuống. Hai chiếc gậy được dúm vào tay ông, và ông bị đẩy ra khỏi lối đi. Trời chập tối; những ngọn nến đã lấp lánh bên cửa sổ các khu nhà sĩ quan quanh khoảng sân; nhưng bầu trời chạng vạng khiến ông lóa mắt bởi vẻ rực rỡ khổng lồ và ngợp thở. Một chiếc poncho mỏng manh vắt hờ trên đôi vai trần gầy guộc; mảnh quần rách rưới thõng xuống không quá đầu gối; mái tóc mọc suốt mười tám tháng ròng xõa thành những lọn xám xịt bẩn thỉu ở hai bên gò má húp húp. Khi lê lết lướt qua cửa phòng canh gác, một tên lính đang nằm dài bên ngoài, bị thúc đẩy bởi một xung lực mơ hồ nào đó, bỗng chồm dậy với một tiếng cười kỳ lạ và đội phịch một chiếc mũ rơm cũ rách lên đầu ông. Và Tiến sĩ Monygham, sau khi lảo đảo, vẫn tiếp tục lê bước. Ông đưa một chiếc gậy, rồi một bàn chân tàn tật, rồi đến chiếc gậy kia; bàn chân bên kia chỉ nhích tới một đoạn rất ngắn dọc theo mặt đất, nhọc nhằn như thể nó quá nặng để có thể di chuyển; thế mà đôi chân của ông nằm dưới những vạt poncho buông thõng trông chẳng dày hơn hai chiếc gậy trên tay. Một cơn run rẩy không dứt làm rung chuyển cơ thể còng cọp, toàn bộ những chi teo tóp, chiếc đầu trơ xương, chóp mũ rôm rách rưới với vành rộng trùm lên bờ vai.
Trong hoàn cảnh dáng đi và trang phục ấy, Tiến sĩ Monygham bước ra để tiếp quản sự tự do của mình. Và những hoàn cảnh ấy dường như trói buộc ông không thể tách rời với mảnh đất Costaguana như một thủ tục nhập tịch rợn ngợm, kéo ông lún sâu vào đời sống quốc gia, sâu hơn nhiều so với bất kỳ sự thành công hay vinh danh nào có thể làm được. Chúng tước bỏ đi tính chất châu Âu trong con người ông; bởi Tiến sĩ Monygham đã tự dựng lên cho mình một hình mẫu lý tưởng về sự nhục nhã của bản thân. Đó là một hình mẫu hoàn toàn phù hợp và đúng đắn đối với một sĩ quan và một quý tộc. Tiến sĩ Monygham, trước khi đến Costaguana, từng là bác sĩ phẫu thuật trong một trung đoàn bộ binh của Nữ hoàng. Đó là một quan niệm không màng đến các dữ kiện sinh lý học hay những lý lẽ hợp lý; nhưng điều đó không có nghĩa là nó ngu ngốc. Nó rất đơn giản. Một quy tắc ứng xử dựa chủ yếu vào sự khước từ nghiêm ngặt thì tất yếu phải đơn giản. Quan điểm của Tiến sĩ Monygham về những gì ông phải làm là vô cùng nghiêm ngặt; đó là một quan điểm lý tưởng, ở chỗ nó là sự phóng đại giàu trí tưởng tượng của một cảm xúc đúng đắn. Nó cũng là quan điểm của một bản chất vô cùng trung thành, xét về sức mạnh, ảnh hưởng và sự bền bỉ của nó.
Có một nguồn mạch trung thành vô tận trong bản chất của Tiến sĩ Monygham. Ông đã gửi gắm tất cả vào đầu Mrs. Gould. Ông tin rằng bà xứng đáng với mọi sự tận tụy. Tận đáy lòng, ông cảm thấy một sự bất an đầy tức giận trước sự thịnh vượng của mỏ San Tome, bởi sự bành trướng của nó đang cướp đi của bà mọi sự bình yên trong tâm hồn. Costaguana không phải là nơi dành cho một người phụ nữ như thế. Charles Gould đã nghĩ gì khi đưa bà đến vùng đất này chứ! Thật là quá đáng! Và vị bác sĩ vẫn luôn theo dõi dòng chảy của các sự kiện với một vẻ dè dặt lạnh lùng và xa cách mà ông tưởng rằng lịch sử thảm hại của mình buộc ông phải làm thế.
Tuy nhiên, lòng trung thành với Mrs. Gould không thể bỏ qua sự an toàn của chồng bà. Vị bác sĩ đã tìm cách có mặt ở thị trấn vào thời điểm khủng hoảng bởi ông không tin tưởng Charles Gould. Ông cho rằng hắn đã bị nhiễm một cách vô phương cứu chữa căn bệnh điên rồ của những cuộc cách mạng. Đó là lý do tại sao ông lại khập khiễng đầy đau đớn trong phòng khách của Casa Gould vào buổi sáng hôm đó, thốt lên: “Decoud, Decoud!” với giọng đầy vẻ bực bội sầu muộn.
Mrs. Gould, với sắc mặt bừng lên và đôi mắt long lanh, trân trân nhìn thẳng về phía trước trước sự tột cùng bất ngờ của thảm họa ấy. Những đầu ngón tay của một bàn tay khẽ đặt hờ lên chiếc bàn trà nhỏ thấp bên cạnh, và cánh tay run lẩy bẩy lên tận bả vai. Mặt trời — kẻ luôn ghé thăm Sulaco muộn màng, vươn lên với toàn bộ uy lực trên bầu trời cao vòi vọi từ sau rìa tuyết chói lóa của đỉnh Higuerota — đã bóp méo thứ ánh sáng xám xẻ trơn lùn, mượt mà và ngọc trai mà thị trấn đắm mình trong những giờ đầu ngày thành những khối bóng râm đen đặc cắt gọt sắc nét và những khoảng lóa nắng mù mịt đến chói mắt. Ba hình chữ nhật dài ánh nắng rọi qua những ô cửa sổ phòng khách; trong khi ngay bên kia đường, mặt tiền ngôi nhà của gia đình Avellanos trông thật ảm đạm trong chính bóng râm của nó khi nhìn qua dòng thác ánh sáng.
Một giọng nói cất lên ngoài cửa: “Decoud thế nào rồi?”
Đó là Charles Gould. Họ không hề nghe thấy tiếng hắn bước đi dọc hành lang. Ánh mắt hắn lướt qua người vợ và đâm thẳng vào vị bác sĩ.
“Anh mang tin tức gì đến à, bác sĩ?”
Tiến sĩ Monygham tuôn ra tất cả một cách thô ráp, không vòng vo. Một lúc sau khi ông dứt lời, Người quản lý mỏ San Tome vẫn đứng nhìn ông không nói một lời. Mrs. Gould lả người xuống chiếc ghế thấp, hai tay đặt trên đùi. Sự im lặng bao trùm giữa ba con người bất động ấy. Rồi Charles Gould cất tiếng —
“Chắc em đói bụng rồi.”
Hắn đứng né sang một bên để vợ đi trước. Bà níu lấy tay chồng và siết chặt khi bước qua, đưa khăn tay lên lau mắt. Sự xuất hiện của chồng đã gợi nhắc bà nhớ đến tình cảnh của Antonia, và bà không thể kìm nén được những giọt nước mắt khi nghĩ đến tội nghiệp cô bé. Khi bà nhập hội lại với hai người đàn ông trong phòng ăn sau khi đã rửa mặt, Charles Gould đang nói với vị bác sĩ qua bàn —
“Không, có vẻ không còn chỗ nào để nghi ngờ nữa.”
Và vị bác sĩ đồng tình.
“Không, bản thân tôi không thấy chúng ta có thể hoài nghi câu chuyện của gã Hirsch khốn kiếp đó bằng cách nào. E rằng mọi chuyện quá ư là sự thật.”
Bà ngồi xuống với vẻ buồn bã ở đầu bàn và đưa mắt nhìn từ người này sang người kia. Hai người đàn ông, dù không hẳn quay mặt đi chỗ khác, nhưng đều cố tránh cái nhìn của bà. Vị bác sĩ thậm chí còn làm ra vẻ đang rất đói; ông chộp lấy dao nĩa, bắt đầu ăn một cách đầy kịch tính như đang diễn trên sân khấu. Charles Gould không hề giả vờ làm thế; với hai khuỷu tay giương vuông vức, hắn xoắn cả hai đầu bộ ria mép rực lửa của mình — chúng dài đến mức hai tay hắn cách xa khuôn mặt.
“Tôi không ngạc nhiên,” hắn lầm bầm, buông thõng bộ ria mép và vắt một tay lên lưng ghế. Khuôn mặt hắn bình thản với sự bất động trong biểu cảm — thứ phản ánh cường độ của một cuộc đấu tranh nội tâm. Hắn cảm thấy tai nạn này đã đẩy tất cả những hệ quả gắn liền với đường lối hành động của hắn đi đến cực điểm, cùng với những ý định hữu thức và vô thức. Phải chấm dứt ngay sự im lặng dè dặt này, cái vẻ bất khả xâm phạm mà đằng sau đó hắn vẫn luôn bảo vệ phẩm giá của mình. Đó là hình thức ngụy trang ít đê tiện nhất bị ép buộc phải mang bởi chính thứ trò hề nhại lại các thể chế văn minh vốn đang làm tổn thương trí tuệ, sự chính trực và ý thức về lẽ phải của hắn. Hắn giống cha mình. Hắn không có con mắt mai múng. Hắn không hề cảm thấy buồn cười trước những sự vô lý đang hoành hành trên thế giới này. Chúng làm tổn thương hắn bằng sự nghiêm túc bẩm sinh. Hắn cảm thấy cái chết thảm khốc của tên tội nghiệp Decoud đã tước đi khỏi hắn vị thế bất khả xâm phạm của một thế lực đứng sau hậu trường. Nó buộc hắn phải dấn thân công khai trừ phi hắn muốn vứt bỏ ván bài — và điều đó là bất khả thi. Các lợi ích vật chất đòi hỏi hắn phải hy sinh sự xa cách — và có lẽ cả sự an toàn của chính bản thân. Và hắn ngẫm nghĩ rằng kế hoạch ly khai của Decoud không hề chìm xuống đáy biển cùng với số bạc bị mất.
Điều duy nhất không thay đổi chính là vị thế của hắn đối với Mr. Holroyd. Người đứng đầu các lợi ích về bạc và thép đã dấn thân vào các vấn đề của Costaguana với một thứ đam mê cuồng nhiệt. Costaguana đã trở thành thứ thiết yếu cho sự tồn tại của ông ta; ở mỏ San Tome, ông ta tìm thấy sự thỏa mãn về trí tưởng tượng mà những bộ óc khác có thể tìm thấy ở kịch nghệ, nghệ thuật, hay một môn thể thao mạo hiểm và đầy mê hoặc. Đó là một hình thức phóng túng đặc biệt của con người vĩ đại ấy, được ban chuẩn bởi một ý định đạo đức đủ lớn để vuốt ve lòng kiêu hãnh của ông ta. Ngay cả trong sự lệch lạc thiên tài ấy, ông ta vẫn phục vụ cho sự tiến bộ của thế giới. Charles Gould cảm thấy chắc chắn rằng mình sẽ được thấu hiểu một cách chính xác và được phán xét với sự khoan dung từ đam mê chung của họ. Giờ đây không gì có thể làm con người vĩ đại ấy ngạc nhiên hay giật mình nữa. Và Charles Gould tưởng tượng ra cảnh mình đang viết một thư gửi San Francisco với những lời lẽ đại loại như thế này: “. . . . Những kẻ đứng đầu phong trào đã chết hoặc đã trốn chạy; tổ chức dân sự của tỉnh tạm thời tê liệt; đảng Blanco ở Sulaco đã sụp đổ một cách không thể tha thứ, nhưng lại theo đúng phong cách đặc trưng của đất nước này. Tuy nhiên, Barrios, vẫn nguyên vẹn ở Cayta, vẫn có thể huy động được. Tôi buộc phải công khai triển khai kế hoạch nổi dậy cấp tỉnh như là con đường duy nhất để đưa những lợi ích vật chất khổng lồ gắn liền với sự thịnh vượng và hòa bình của Sulaco vào một vị trí an toàn vĩnh cửu. . . .” Thật rành mạch. Hắn nhìn thấy những con chữ ấy hiện lên như được viết bằng chữ lửa trên bức tường mà hắn đang thẫn thờ nhìn vào.
Mrs. Gould lo lắng quan sát sự thẫn thờ của chồng. Đó là một hiện tượng gia đình và đáng sợ, làm tối sầm và lạnh ngắt ngôi nhà đối với bà hệt như một đám mây giông lướt qua mặt trời. Những cơn thẫn thờ của Charles Gould mô tả sự tập trung năng lượng của một ý chí bị ám ảnh bởi một ý tưởng cố định. Một kẻ bị ám ảnh bởi ý tưởng cố định là kẻ điên. Hắn vô cùng nguy hiểm ngay cả khi ý tưởng đó là ý tưởng về công công lý; bởi vì há chẳng phải hắn có thể lôi trời cao giáng xuống không thương tiếc một đầu người thân yêu hay sao? Đôi mắt Mrs. Gould, dõi theo đường nét khuôn mặt chồng, lại ngấn lệ. Và một lần nữa bà dường như nhìn thấy sự tuyệt vọng của cô nàng Antonia bất hạnh.
“Mình sẽ làm gì nếu Charley cướp biển chìm nghỉm lúc chúng mình đính hôn cơ chứ?” bà thốt lên trong tâm trí với nỗi kinh hoàng. Trái tim bà đông cứng lại, trong khi đôi má bừng cháy như thể bị thiêu rụi bởi ngọn lửa từ giàn hỏa táng đang nuốt chửng mọi tình cảm trần thế của bà. Những giọt nước mắt trào ra khỏi khóe mắt.
“Antonia sẽ tự sát mất!” bà kêu lên.
Tiếng kêu này rơi vào sự tĩnh lặng của căn phòng với một hiệu ứng kỳ lạ là vô cùng mờ nhạt. Chỉ có vị bác sĩ, đang bóp vụn một mẩu bánh mì, đầu nghiêng sang một bên, ngẩng mặt lên, và vài sợi lông dài chìa ra khỏi hàng chân mày rậm rạp khẽ nhúc nhích trong một cái cau mày nhẹ. Tiến sĩ Monygham nghĩ một cách hoàn toàn thành thật rằng Decoud là một đối tượng vô cùng không xứng đáng cho tình cảm của bất kỳ người phụ nữ nào. Rồi ông lại hạ thấp đầu xuống, với một cái nhếch mép, và trái tim tràn ngập sự ngưỡng mộ dịu dàng dành cho Mrs. Gould.
“Bà ấy nghĩ cho cô bé đó,” ông tự nhủ; “bà ấy nghĩ cho lũ trẻ nhà Viola; bà ấy nghĩ cho tôi; cho những người bị thương; cho những thợ mỏ; bà ấy lúc nào cũng nghĩ cho tất cả những ai nghèo khó và khốn khổ! Nhưng bà ấy sẽ ra sao nếu Charles thua cuộc trong cuộc hỗn chiến địa ngục này mà mấy kẻ Avellanos khốn khiếp kia đã lôi hắn vào? Chẳng có ai thèm nghĩ cho bà ấy cả.”
Charles Gould, trân trân nhìn bức tường, tiếp tục những suy ngẫm tinh tế của mình.
“Tôi sẽ viết thư cho Holroyd rằng mỏ San Tome đủ lớn để tự gánh vác việc dựng nên một Quốc gia mới. Điều đó sẽ làm ông ta hài lòng. Nó sẽ xoa dịu ông ta trước rủi ro.”
Nhưng liệu Barrios có thực sự huy động được không? Có lẽ. Nhưng ông ta lại không thể tiếp cận được. Cử một chiếc thuyền đến Cayta là điều không còn khả thi nữa, vì Sotillo đã làm chủ cảng biển và có trong tay một chiếc tàu hơi nước. Và giờ đây, khi tất cả những người theo chủ nghĩa dân chủ trong tỉnh đều nổi dậy, và mọi thị trấn ở vùng Campo đều trong tình trạng bạo động, hắn có thể tìm đâu ra một người có thể vượt qua đường bộ đến Cayta thành công với một thông điệp — một chuyến đi ngựa ít nhất mười ngày; một con người dũng cảm và kiên quyết, biết tránh bị bắt hoặc bị sát hại, và nếu bị bắt thì sẽ trung thành nhai nuốt luôn mẩu giấy mang tin? Tên Capataz de Cargadores đáng lẽ đã là một con người như thế. Nhưng Capataz của những người khuân vác không còn nữa.
Và Charles Gould, thu hồi ánh mắt khỏi bức tường, dịu dàng cất lời: “Gã Hirsch đó! Thật là một chuyện phi thường! Tự cứu mình bằng cách bám vào mỏ neo ư? Tôi không hề biết rằng hắn vẫn còn ở Sulaco. Tôi cứ ngỡ hắn đã quay về đường bộ tới Esmeralda từ hơn một tuần trước rồi. Hắn từng đến đây một lần để nói chuyện với tôi về việc kinh doanh da thuộc và vài thứ khác. Tôi đã làm cho hắn hiểu rõ rằng chẳng thể làm được gì cả.”
“Hắn sợ không dám khởi hành quay về vì có Hernandez lảng vảng xung quanh,” vị bác sĩ nhận xét.
“Và nếu không có hắn, có lẽ chúng ta đã chẳng biết gì về những gì đã xảy ra,” Charles Gould kinh ngạc nói.
Mrs. Gould kêu lên —
“Antonia không thể biết được! Không được kể cho con bé nghe. Lúc này thì tuyệt đối không.”
“Chẳng có ai điên dại mà mang tin tức đó đi đâu,” vị bác sĩ nhận xét. “Chẳng mang lại lợi ích gì cho ai cả. Hơn nữa, người dân ở đây sợ Hernandez như sợ quỷ.” Ông quay sang Charles Gould. “Thậm chí mọi chuyện còn rắc rối hơn, bởi vì nếu anh muốn liên lạc với những kẻ tị nạn, anh sẽ chẳng tìm nổi một sứ giả nào. Khi Hernandez hoạt động cách đây hàng trăm dặm, dân chúng Sulaco từng run lẩy bẩy trước những câu chuyện kể về việc hắn quay sống tù nhân của mình.”
“Đúng vậy,” Charles Gould lẩm bầm; “Capataz của Đại kapitaine Mitchell là người duy nhất trong thị trấn từng nhìn thẳng vào mắt Hernandez. Cha Corbelan đã sử dụng hắn. Chính hắn là người mở đường liên lạc trước. Thật đáng tiếc là—”
Giọng nói của hắn bị át đi bởi tiếng chuông lớn của nhà thờ vang lên. Ba tiếng chuông đơn độc, nối tiếp nhau, vang dội bùng nổ, rồi lụi dần trong những âm hưởng trầm đục và du dương. Và ngay sau đó, toàn bộ chuông trong tháp của mọi nhà thờ, tu viện, hay nhà nguyện trong thị trấn — thậm chí cả những chiếc chuông đã đóng cửa suốt nhiều năm trời — đồng loạt đổ còi inh ỏi với một tiếng động đinh tai nhức óc. Trong dòng thác âm thanh kim loại cuồng nộ ấy ẩn chứa một sức mạnh gợi lên những hình ảnh về tranh chấp và bạo lực, làm tái mét cả gò má của Mrs. Gould. Basilio, kẻ nãy giờ vẫn đang đứng chờ sẵn bên bàn, thu rụt người lại, bám chặt lấy chiếc tủ đựng chén đĩa với bộ hàm đánh lập cập. Chẳng tài nào nghe thấy người bên cạnh nói gì.
“Đóng mấy cánh cửa sổ đó lại!” Charles Gould giận dữ hét lên với hắn ta. Tất cả những người hầu khác, khiếp sợ trước điều mà họ tưởng là tín hiệu của một cuộc thảm sát chung, đã ùa hết lên lầu, xô đẩy ngã đè lên nhau — cả nam lẫn nữ, tầng lớp vô danh và thường khuất mặt ở tầng trệt bủa vây bốn phía khoảng sân trong. Phụ nữ, vừa thét lên “Misericordia!” vừa chạy thẳng vào phòng, quỳ sụp xuống sát vách tường và bắt đầu run rẩy làm dấu thánh. Những cái đầu trân trân của đám đàn ông nghẹn cứng ở ngưỡng cửa trong chớp mắt — những gã mozo từ chuồng ngựa, những người làm vườn, những kẻ phụ việc không tên tuổi sống nhờ vào vụn bánh từ ngôi nhà hào phóng — và Charles Gould chứng kiến toàn bộ quy mô cơ ngơi gia đình mình, thậm chí cả gã gác cổng. Đó là một lão già bị liệt nửa người, mái tóc dài bạc phơ xõa xuống tận vai: một món đồ gia bảo được tiếp quản bởi lòng hiếu thảo gia tộc của Charles Gould. Lão có thể nhớ Henry Gould — một người Anh và là một người Costaguana thế hệ thứ hai, thủ lĩnh tỉnh Sulaco; lão từng là mozo riêng của ông ta từ năm này qua năm khác trong cả thời bình lẫn thời chiến; từng được phép hầu hạ chủ nhân trong ngục tối; từng, vào buổi sáng định mệnh ấy, đi theo đội hành quyết; và, hé nhìn từ sau một trong những cây bách mọc dọc theo bức tường của Tu viện Phanxicô, đã chứng kiến với đôi mắt trợn ngược, cảnh Don Enrique vung tay ngã sấp mặt vào bụi đất. Charles Gould đặc biệt chú ý đến cái đầu to lớn mang dáng vẻ phụ hệ của nhân chứng đứng nép phía sau những người hầu khác. Nhưng hắn ngạc nhiên khi thấy một hoặc hai mụ già quắt quéo nào đó mà sự tồn tại của họ bên trong những bức tường nhà hắn vốn dĩ hắn chẳng hề hay biết. Chắc hẳn họ là mẹ, hoặc thậm chí là bà của một vài kẻ hầu trong nhà. Cũng có vài đứa trẻ, đứa mặc quần áo rách rưới, đứa trần truồng, đang khóc lóc và bám chặt lấy chân những người lớn tuổi hơn. Chưa bao giờ trước đây hắn nhận thấy bất kỳ dấu hiệu nào của một đứa trẻ ở khoảng sân trong nhà mình. Thậm chí Leonarda — cô hầu phòng — cũng hốt hoảng chen lấn bước vào, với gương mặt dỗi hờn được sủng ái của một kẻ hầu cưng, dắt tay hai đứa trẻ nhà Viola. Đồ sành sứ khua lảng trên bàn và tủ chén, và toàn bộ ngôi nhà dường như chao đảo trong làn sóng âm thanh đinh tai nhức óc.
