Ánh nắng xế tà đã đẩy những chiếc bóng từ tây sang đông giữa các dãy nhà trong thị trấn. Nó phủ lên toàn bộ vùng Campo bao la, với những bức tường trắng của các dinh thự trên đồi hướng ra khoảng không xanh thẳm; với những trang trại lợp tranh nép mình trong các nếp đất ven bờ suối; với những hòm cây sẫm màu mọc cụm trên biển cỏ quang đãng, và dãy Cordillera hiểm trở, bất động, nhô lên từ những lượn sóng của khu rừng phía dưới như bờ biển hoang vu của một xứ sở người khổng lồ. Những tia chiều tà chiếu vào sườn tuyết của đỉnh Higuerota từ đằng xa mang lại cho nó vẻ đẹp hồng hào tựa tuổi trẻ, trong khi khối chóp nhọn của các đỉnh núi đằng xa vẫn giữ một màu đen kịt, như thể bị thiêu rụi trong ánh hào quang rực lửa. Bề mặt nhấp nhô của những cánh rừng trông như được phủ một lớp bụi vàng nhạt; và đằng kia, vượt qua Rincon, bị che khuất khỏi thị trấn bởi hai nhánh rừng rậm, những vách đá của hẻm núi San Tome, cùng bức tường phẳng lì của chính ngọn núi được bao phủ bởi những hàng dương xỉ khổng lồ, khoác lên sắc nâu và vàng ấm áp, điểm những vệt rỉ sét đỏ và các cụm bụi rậm xanh thẫm mọc trong kẽ đá. Nhìn từ đồng bằng, các khu nhà kho và nhà xưởng của mỏ hiện lên tối sẫm và nhỏ bé, nằm vắt vẻo trên cao, tựa những tổ chim túm tụm trên gờ vách đá. Những con đường ngoằn ngoèo trông như vết cào mờ nhạt trên bức tường của một pháo đài khổng lồ. Trong mắt hai lính canh mỏ đang đi tuần, tay cầm súng carbine, mắt cảnh giác, dưới bóng cây ven suối gần cây cầu, Don Pepe từ trên cao đi xuống trông chẳng lớn hơn một con bọ cánh cứng khổng lồ là bao.
Với dáng đi lang thang, thoắt ẩn thoắt hiện tựa côn trùng trên sườn đá, bóng dáng Don Pepe cứ thế đều đặn tiến xuống, và khi đến gần chân núi, cuối cùng ông khuất sau những mái nhà kho, lò rèn và xưởng thợ. Một lúc sau, cặp lính canh lại đi qua đi lại trước cây cầu, nơi họ vừa chặn một kẻ kỵ mã đang cầm một phong bì trắng lớn trên tay. Rồi Don Pepe xuất hiện nơi đường làng giữa những cụm nhà, cách cây cầu biên giới chưa đầy một tầm ném đá, bước đến với chiếc quần tối màu rộng thùng thình nhét trong đôi bốt, chiếc áo khoác vải lanh trắng, bên hông đeo kiếm và thắt lưng giắt súng lục. Vào thời buổi nhiễu nhương này, không ai có thể bắt gặp ngài Thống đốc cởi lỏng giày bốt được, như người ta vẫn thường nói.
Trước cái gật đầu nhẹ của một tên lính canh, người đàn ông – một sứ giả từ thị trấn tới – xuống ngựa, dắt dây cương bước qua cầu.
Don Pepe nhận bức thư từ tay hắn, vỗ liên tiếp vào mạng sườn bên trái và hông để tìm hộp đựng kính. Sau khi đặt chiếc kính gọng bạc nặng trịch lên sống mũi và chỉnh lại cho ngay ngắn sau tai, ông mở phong bì, giơ cách mắt chừng một gang tay. Tờ giấy rút ra chỉ có vỏn vẹn chừng ba dòng chữ. Ông chăm chú nhìn chúng một lúc lâu. Bộ ria mép xám khẽ cử động lên xuống, và những nếp nhăn ở khóe mắt tụm lại với nhau. Ông điềm đạm gật đầu. "Bueno," ông nói. "Không có hồi âm."
Rồi với phong thái bình thản và nhân hậu, ông bắt đầu trò chuyện một cách thận trọng với gã đưa thư, kẻ có vẻ hồ hởi muốn trò chuyện như thể vừa gặp điều gì may mắn. Hắn kể rằng từ đằng xa, hắn đã thấy đội bộ binh của Sotillo cắm trại dọc theo bờ vịnh ở hai bên Tòa Hải quan. Họ không gây tổn hại gì cho các công trình. Những người nước ngoài làm việc cho tuyến đường sắt vẫn đóng cửa trong khu nhà xưởng. Họ không còn tha thiết bắn những người nghèo khổ nữa. Hắn nguyền rủa những kẻ ngoại kiều; rồi hắn báo tin Montero đã tiến vào thị trấn cùng những lời đồn đại ngoài đó. Người nghèo sắp sửa trở nên giàu có. Thế thì quá tốt rồi. Ngoài ra hắn chẳng biết gì thêm, và nở những nụ cười lấy lòng, hắn bóng gió rằng mình đang đói và khát. Vị thiếu tá già bảo hắn hãy đến gặp vị trưởng làng (alcalde) của ngôi làng đầu tiên. Gã kỵ mã phi ngựa rời đi, còn Don Pepe bước chậm rãi về phía cái gác chuông gỗ nhỏ, nhìn qua hàng rào vào một khu vườn nhỏ, và thấy cha Roman đang ngồi trên chiếc võng trắng căng giữa hai gốc cây cam trước nhà xứ.
Một bóng cây me khổng lồ với tán lá rậm rạp che mát toàn bộ ngôi nhà gỗ trắng. Một cô thiếu nữ da màu với mái tóc dài, đôi mắt to cùng bàn tay bàn chân nhỏ nhắn đang bê ra một chiếc ghế gỗ, trong khi một bà lão gầy gò, đanh đá và cảnh giác vẫn chăm chăm quan sát cô từ ngoài hiên.
Don Pepe ngồi xuống ghế và châm một điếu xì gà; vị linh mục bốc một nhúm thuốc hít khổng lồ từ lòng bàn tay. Trên khuôn mặt ngăm đen hốc hác, nhăn nheo như sắp rạn nứt, đôi mắt trong trẻo và chân chất ánh lên như hai viên kim cương đen.
Với giọng nói ôn hòa và hóm hỉnh, Don Pepe thông báo cho cha Roman rằng Pedrito Montero, thông qua ngài Fuentes, vừa hỏi ông xem với những điều kiện nào ông chịu bàn giao mỏ ở trạng thái hoạt động tốt cho một ủy ban công dân yêu nước được thành lập hợp pháp, có một lực lượng quân sự nhỏ hộ vệ. Vị linh mục ngước mắt lên trời. Tuy nhiên, Don Pepe tiếp lời, gã mozo mang thư tới đã xác nhận rằng Don Carlos Gould vẫn còn sống và hiện chưa bị quấy rầy điều gì.
Cha Roman thốt lên vài lời tạ ơn khi nghe tin ngài Quản lý vẫn bình an vô sự.
Giờ đọc kinh chiều đã trôi qua trong tiếng chuông bạc ngân vang từ gác chuông nhỏ. Vành đai rừng chắn ngang lối vào thung lũng sừng sững như một bức bình phong che giữa ánh mặt trời đang lặn và con đường làng. Ở đầu kia của hẻm núi đá, giữa những vách bazan và đá granit, một ngọn núi phủ đầy rừng – che khuất toàn bộ dãy núi khỏi tầm mắt cư dân San Tome – sừng sững vươn lên, sáng rực và xanh ngắt đến tận đỉnh. Ba đám mây hồng nhỏ xíu bất động trên bầu trời sâu thẳm. Những nhóm người ngồi tụ tập trên con đường giữa các lúp xúp lều tranh. Trước ngôi nhà của viên alcalde, những đốc công của ca đêm, đã tề tựu để dẫn dắt công nhân, ngồi xổm thành vòng tròn với những chiếc mũ da đội đầu, và cúi tấm lưng rám nắng chuyền tay nhau quả bầu đựng trà mate. Gã mozo từ thị trấn, sau khi buộc ngựa vào cột gỗ trước cửa, đang kể cho họ nghe tin tức về Sulaco trong lúc quả bầu pha trà đen đúa được chuyền từ tay người này sang tay người khác. Bản thân vị alcalde nghiêm nghị, mình quấn khố trắng và mặc chiếc áo chintz hoa hòe tay rộng phùng phình để lộ thân hình mập mạp trần trụi trông giống hệt một chiếc áo tắm sặc sỡ, đứng bên cạnh, đội chiếc mũ hải ly rộng vành lệch về phía sau đầu, tay nắm chặt cây gậy dài có núm bạc. Những biểu trưng quyền uy ấy đã được ban tặng cho ông bởi Ban Quản lý mỏ – cội nguồn của danh vọng, sự thịnh vượng và hòa bình. Ông là một trong những di dân đầu tiên đặt chân đến thung lũng này; các con trai và con rể của ông đều làm việc sâu trong lòng ngọn núi – nơi cùng với những kho báu của mình dường như tuôn trào qua những máng quặng ầm ào của cao nguyên phía trên những món quà về sự ấm no, an toàn và công lý cho những người lao động. Ông lắng nghe tin tức từ thị trấn với vẻ tò mò nhưng dửng dưng, như thể chúng thuộc về một thế giới khác chứ không phải thế giới của ông. Và quả thực chúng có vẻ là như vậy đối với ông. Chỉ trong vài năm ngắn ngủi, ý thức thuộc về một tổ chức hùng mạnh đã lớn lên trong lòng những người da đỏ từng bị áp bức và nửa hoang dã này. Họ tự hào và gắn bó với mỏ. Nó đã chiếm trọn niềm tin và sự tín nhiệm của họ. Họ phú cho nó một sức mạnh bảo hộ và bất khả chiến bại như thể đó là một thứ thần tượng do chính tay họ tạo ra, bởi họ vốn dĩ chất phác và chẳng khác biệt mấy so với phần còn lại của nhân loại – những kẻ luôn đặt niềm tin tuyệt đối vào những sản phẩm do chính mình tạo ra. Chưa bao giờ trong đầu vị alcalde xuất hiện ý nghĩ rằng mỏ có thể thất bại trong việc bảo vệ họ và sức mạnh của nó. Chính trị là thứ vừa vặn cho người dân thị trấn và vùng Campo. Khuôn mặt vàng rộm, tròn trịa, với hai cánh mũi rộng và biểu cảm bất động, trông giống hệt một vầng trăng tròn dữ dằn.
Cha Roman ngồi ủ rũ đung đưa người, bàn chân vừa chạm đất, hai tay bám chặt mép võng. Với ít sự tự tin hơn nhưng cũng ngây thơ không kém gì giáo dân của mình, ông hỏi viên thiếu tá xem ngài nghĩ chuyện gì sẽ xảy ra tiếp theo.
Don Pepe ngồi thẳng đơ trên ghế, hai tay đan vào nhau thanh thản đặt lên chuốc kiếm – thanh kiếm dựng đứng giữa hai đùi – và đáp rằng ông không biết. Mỏ có thể được phòng thủ trước bất kỳ lực lượng nào có khả năng được phái đến để chiếm giữ. Mặt khác, do đặc điểm khô cằn của thung lũng này, một khi nguồn cung cấp thường xuyên từ Campo bị cắt đứt, dân số của ba ngôi làng có thể bị bỏ đói cho đến khi phải đầu hàng. Don Pepe trình bày những tình huống dễ xảy ra ấy một cách điềm tĩnh với cha Roman, người với tư cách là một cựu chiến binh, hoàn toàn có thể hiểu được lý lẽ của một nhà quân sự. Họ trò chuyện một cách mộc mạc và thẳng thắn. Cha Roman cảm thấy đau buồn trước ý nghĩ đoàn chiên của mình bị tan tác hoặc bị biến thành nô lệ. Ông không hề ảo tưởng về số phận của họ, không phải nhờ sự sắc sảo, mà từ kinh nghiệm lâu năm về những tội ác chính trị – thứ mà ông coi là tất yếu và không thể tránh khỏi trong đời sống của một quốc gia. Sự vận hành của các thể chế công cộng thông thường hiện lên trong tâm trí ông một cách rõ ràng như một chuỗi thảm kịch giáng xuống các cá nhân và tuân theo một logic nhân quả từ lòng thù hận, sự trả thù, sự ngu ngốc và lòng tham lam, tựa như chúng là một phần của sự quan phòng thiêng liệnt. Sự sáng suốt của cha Roman xuất phát từ một trí tuệ ít học thức; nhưng trái tim ông, vẫn giữ nguyên sự dịu dàng giữa những cảnh chém giết, cướp bóc và bạo lực, lại càng căm ghét những tai ương ấy bao nhiêu khi sự gắn bó của ông với các nạn nhân trở nên sâu sắc bấy nhiêu. Ông dành cho những người da đỏ trong thung lũng thứ tình cảm gia trưởng đầy khinh miệt nhưng ấm áp. Ông đã làm lễ cưới, rửa tội, giải tội, xá tội và chôn cất những công nhân của mỏ San Tome với sự trang nghiêm và lòng thành kính suốt từ năm năm nay hoặc hơn thế; và ông tin vào sự thiêng liêng của những sứ mệnh ấy, thứ biến họ thành con chiên của riêng ông theo nghĩa tâm thần. Họ là những sinh linh quý giá đối với quyền uy linh mục của ông. Sự quan tâm sâu sắc của phu nhân Gould đối với đời sống của những con người này càng làm tăng thêm tầm quan trọng của họ trong mắt vị linh mục, bởi điều đó thực ra đã tôn lên chính vị thế của ông. Khi bàn luận cùng bà về vô số những cái tên Maria hay Brigida trong các làng, ông cảm thấy phần nhân tính trong mình như được mở rộng thêm. Cha Roman hoàn toàn không có sự cuồng tín, thậm chí ở mức độ có thể coi là đáng trách. Bà phu nhân người Anh rõ ràng là một kẻ dị giáo; nhưng đồng thời bà lại hiện lên trong mắt ông thật tuyệt vời và tựa như thiên sứ. Bất cứ khi nào trạng thái cảm xúc hỗn độn ấy xuất hiện trong đầu, chẳng hạn như khi đang đi dạo, kẹp cuốn kinh nhật tụng dưới nách, dưới bóng râm rộng lớn của cây me, ông sẽ khựng lại để hít một hơi thật sâu đầy tiếng khè khè một nhúm lớn thuốc hít, rồi trầm ngâm lắc đầu sâu sắc. Nghĩ đến những gì có thể giáng xuống vị phu nhân lừng lẫy kia chẳng mấy chốc nữa, ông dần bị chìm ngập trong sự hoảng sợ. Ông thốt lên nỗi niềm ấy bằng một tiếng thì thầm đầy lo âu. Ngay cả Don Pepe cũng đánh mất sự điềm tĩnh trong một khoảnh khắc. Ông cứng ngắc nhoài người về phía trước.
"Nghe này, thưa Cha. Chính cái việc đám khỉ đột ăn cắp vặt ở Sulaco đang cố tìm cách mua chuộc danh dự của tôi đã là bằng chứng cho thấy ngài Don Carlos và tất cả mọi người trong dinh thự Casa Gould đều an toàn. Còn về danh dự của tôi, nó cũng an toàn, như mọi người đàn ông, phụ nữ và trẻ em ở đây đều biết. Nhưng lũ người da đen theo phái Tự do vừa chiếm được thị trấn bằng một cú đánh bất ngờ thì không biết điều đó. Bueno. Cứ để chúng ngồi đó mà chờ đợi. Trong lúc chờ đợi, chúng chẳng thể làm hại gì được đâu."
Và ông lấy lại sự điềm tĩnh. Ông lấy lại nó một cách dễ dàng, bởi vì dù chuyện gì xảy ra đi nữa, danh dự của một sĩ quan già từng dưới quyền Paez vẫn được đảm bảo. Ông đã hứa với Charles Gould rằng khi có lực lượng vũ trang tiến đến, ông sẽ phòng thủ hẻm núi vừa đủ thời gian để tự tay phá hủy một cách khoa học toàn bộ nhà máy, công trình và xưởng thợ của mỏ bằng những khối lượng thuốc nổ lớn; dùng đống đổ nát lấp kín đường hầm chính, phá sập các lối đi, cho nổ tung đập thủy điện, đập tan Concession Gould lừng danh thành từng mảnh, bay vút lên bầu trời giữa một thế giới đầy kinh hãi. Mỏ đã nắm lấy Charles Gould bằng một gọng kìm chết chóc y hệt như cách nó từng siết lấy cha anh. Nhưng quyết tâm cực đoan này lại đối với Don Pepe là điều tự nhiên nhất trên đời. Các biện pháp của ông đã được trù liệu một cách khôn ngoan. Mọi thứ đã được chuẩn bị vô cùng chu đáo. Và Don Pepe đan tay thanh bình trên chuối gươm, gật đầu với vị linh mục. Trong cơn kích động, cha Roman đã bốc từng nắm thuốc hít ném vào mặt ông, và với khuôn mặt dính đầy bột thuốc, đôi mắt trợn trừng và tinh thần rối bời, ông đã bước ra khỏi võng để đi lại vòng quanh, miệng thốt lên những lời kêu than.
Don Pepe vuốt ve bộ ria mép xám rũ xuống, với chóp ria mảnh mai buông thõng xuống tận dưới đường cằm được cắt tỉa gọn gàng, và cất lời với niềm tự hào sâu sắc về thanh danh của mình.
"Thế nên, thưa Cha, tôi không biết điều gì sẽ xảy ra. Nhưng tôi biết rằng chừng nào tôi còn ở đây, Don Carlos vẫn có thể nói chuyện với tên khỉ đột Pedrito Montero đó và đe dọa phá hủy mỏ với sự tự tin hoàn toàn rằng hắn sẽ phải coi trọng lời đe dọa ấy. Vì mọi người đều biết tôi."
Ông bắt đầu xoay điếu xì gà giữa môi có chút bồn chồn, rồi nói tiếp –
"Nhưng đó chỉ là lời nói – thứ phù hợp với bọn chính trị gia. Tôi là một người lính. Tôi không biết điều gì có thể xảy ra. Nhưng tôi biết điều gì nên được làm – mỏ nên tiến đánh thị trấn bằng súng, rìu, dao buộc vào gậy – por Dios. Đó mới là việc nên làm. Chỉ có điều..."
Đôi bàn tay đan vào nhau của ông co giật trên chuối kiếm. Điếu xì gà xoay nhanh hơn ở khóe môi.
"Và ai nên là kẻ dẫn đầu nếu không phải là tôi? Đáng tiếc thay – ngài hãy nhìn xem – tôi đã hứa danh dự với Don Carlos là sẽ không để mỏ rơi vào tay những kẻ trộm cắp này. Trong chiến tranh – Cha biết rõ điều này mà – vận mệnh của các trận chiến vốn bấp bênh, và tôi có thể để lại ai ở đây để thay mặt mình trong trường hợp thất trận? Chất nổ đã sẵn sàng. Nhưng sẽ cần đến một người có danh dự cao cả, có trí tuệ, có phán đoán, có lòng dũng cảm để thực hiện vụ phá hủy đã được chuẩn bị sẵn. Một người mà tôi có thể tin tưởng trao phó danh dự như tin chính bản thân mình. Chẳng hạn, một sĩ quan già khác của Paez. Hoặc... hoặc... có lẽ một trong những tuyên úy cũ của Paez sẽ làm được việc này."
Ông đứng phắt dậy, cao gầy, thẳng thớm, cứng cỏi, với bộ ria mép nhà binh và những đường nét xương xẩu trên khuôn mặt – nơi ánh mắt từ đôi tròng mắt sâu thẳm dường như đang xuyên thủng vị linh mục đang đứng chết trân, tay cầm ngược chiếc hộp đựng thuốc hít bằng gỗ trống không, trừng trừng nhìn lại viên thống đốc mỏ mà không thốt nổi nên lời.
