Sau một cuộc đấu tranh vũ trang nữa—được định đoạt bởi chiến thắng của Montero tại Rio Seco—vừa được thêm vào câu chuyện dài về những cuộc nội chiến, những “người trung thực,” theo cách gọi của Don Jose, mới có thể thở phào nhẹ nhõm lần đầu tiên trong nửa thế kỷ qua. Đạo luật Nhiệm kỳ Năm năm đã trở thành nền tảng cho công cuộc đổi mới ấy, thứ mà khát vọng và hy vọng mãnh liệt dành cho nó chẳng khác nào tước thần dược trẻ mãi không già đối với Don Jose Avellanos.
Và khi nó bất ngờ—mà cũng không hẳn là bất ngờ—bị đe dọa bởi gã “Montero thô lỗ” đó, chính sự phẫn nộ tột cùng đã truyền cho ông một luồng sinh khí mới, có thể nói là vậy. Ngay từ thời điểm vị Tổng thống-Độc tài đến thăm Sulaco, Moraga đã gióng lên hồi chuông cảnh báo từ Sta. Marta về vị Bộ trưởng Chiến tranh. Montero và người anh trai của ông ta đã trở thành chủ đề trong một cuộc trò chuyện nghiêm túc giữa vị Độc tài-Tổng thống và nhà hiền triết khơi nguồn cảm hứng cho đảng phái. Nhưng Don Vincente, một tiến sĩ triết học tốt nghiệp Đại học Cordova, hình như lại dành một sự kính trọng có phần thái quá đối vớinăng lực quân sự; sự huyền bí của nó—vốn có vẻ hoàn toàn tách rời khỏi trí tuệ—đã lấn át cả trí tưởng tượng của ông. Người chiến thắng tại Rio Seco là một người hùng dân tộc. Những chiến công của ông ta còn quá mới mẻ khiến vị Tổng thống-Độc tài phải chùn bước trước lời buộc tội hiển nhiên về sự vô ơn trong chính trị. Những giao dịch đổi mới lớn lao đang được khởi xướng—khoản vay mới, một tuyến đường sắt mới, một kế hoạch định cư rộng lớn. Bất cứ điều gì có thể làm lung lay dư luận ở thủ đô đều phải tránh. Don Jose đành cúi đầu trước những lý lẽ ấy và cố gắng xua khỏi tâm trí mình hình bóng kẻ mang bốt cao cổ đính vàng, cùng thanh gươm nay cuối cùng đã trở nên vô nghĩa, ông hy vọng thế, trong trật tự mới của vạn vật.
Chưa đầy sáu tháng sau chuyến thăm của vị Tổng thống-Độc tài, Sulaco chết lặng khi hay tin về cuộc nổi dậy quân sự nhân danh danh dự quốc gia. Trong bài diễn văn tại sân trại lính trước các sĩ quan của trung đoàn pháo binh mà ông ta đang thanh tra, vị Bộ trưởng Chiến tranh đã lớn tiếng tuyên bố rằng danh dự quốc gia đã bị bán rẻ cho người nước ngoài. Vị Tổng thống, qua sự nhượng bộ yếu hèn trước các yêu sách của các cường quốc châu Âu nhằm giải quyết những yêu sách tiền bạc tồn đọng lâu ngày, đã tự chứng tỏ mình không đủ năng lực trị vì. Một bức thư từ Moraga sau đó giải thích rằng chính sáng kiến, thậm chí từng con chữ, của bài diễn văn kích động ấy thực chất xuất phát từ người Montero kia, cựu thủ lĩnh du kích, vị Commandante de Plaza. Sự điều trị tích cực của Tiến sĩ Monygham—người được cấp tốc mời đến “trên núi,” vị bác sĩ đã phi ngựa suốt ba le-gô trong đêm tối—đã cứu Don Jose khỏi một cơn bệnh vàng da nguy hiểm.
Sau khi vượt qua cú sốc ban đầu, Don Jose kiên quyết không để bản thân gục ngã. Quả thực, những tin tức khả quan hơn đã đến sau đó không lâu. Cuộc nổi dậy ở thủ đô đã bị dập tắt sau một đêm giao tranh trên đường phố. Đáng tiếc là cả hai anh em nhà Montero đều trốn thoát được về phía nam, trở về quê nhà Entre-Montes của họ. Người hùng của cuộc hành quân qua rừng thẳm, kẻ chiến thắng tại Rio Seco, đã được chào đón bằng những tiếng hò reo cuồng nhiệt tại Nicoya, thủ phủ của tỉnh. Lực lượng đồn trú ở đó đã quy tụ về dưới quyền ông ta. Hai anh em đang tổ chức quân đội, thu gom những kẻ bất mãn, phái đi các sứ giả nhồi sét những lời dối trá ái quốc vào đầu dân chúng, và hứa hẹn cướp bóc với những du mục llaneros hoang dã. Thậm chí một cơ quan ngôn luận theo tư tưởng Montero cũng ra đời, chuyên lu loa những lời sấm truyền về những lời hứa ngầm ủng hộ từ “Cộng hòa chị em vĩ đại ở phương Bắc” nhằm chống lại dã tâm thôn tính đất đai nham hiểm của các cường quốc châu Âu, đồng thời nguyền rủa trong mỗi số báo tên “Ribiera khốn kiếp,” kẻ đã âm mưu dâng hiến đất nước, trói tay trói chân, làm mồi cho bọn đầu cơ ngoại quốc.
Sulaco, yên bình và ngái ngủ, với vùng Campo trù phú và mỏ bạc giàu có, chỉ thoảng nghe tiếng súng đng văng vẳng trong sự cô lập đầy may mắn của mình. Dù vậy, nó vẫn đứng ở hàng đầu trong công cuộc phòng thủ bằng cả nhân lực lẫn tiền tài; nhưng những lời đồn đại cứ thế truyền đến theo những con đường vòng vèo—thậm chí từ nước ngoài, bởi nó bị cô lập quá mức khỏi phần còn lại của Cộng hòa, không chỉ bởi những trở ngại tự nhiên mà còn bởi những biến động của chiến tranh. Phe Monterista đang vây hãm Cayta, một mắt xích bưu chính quan trọng. Những phu trạm chuyển thư qua đường bộ đã ngừng vượt núi, và cuối cùng chẳng còn người đánh xe la nào dám mạo hiểm thực hiện chuyến đi; thậm chí Bonifacio cũng có lần không thể trở về từ Sta. Marta, hoặc vì không dám khởi hành, hoặc có lẽ đã bị bắt bởi các nhóm kẻ địch càn quét vùng đất giữa dãy Cordillera và thủ đô.
Tuy nhiên, các ấn phẩm của phe Montero vẫn lọt được vào tỉnh lỵ qua những con đường đầy bí ẩn; kèm theo đó là các sứ giả của phe này rao giảng cái chết cho tầng lớp quý tộc tại các ngôi làng và thị trấn vùng Campo. Ngay từ rất sớm, khi rắc rối vừa mới bắt đầu, Hernandez tên tướng cướp đã đề xuất (thông qua một linh mục già ở một ngôi làng hoang vu) giao nộp hai tên trong số chúng cho chính quyền thân Ribiera ở Tonoro. Chúng từng đến đề nghị hắn một lệnh ân xá hoàn toàn cùng cấp bậc đại tá từ Tướng Montero nếu hắn chịu gia nhập quân nổi dậy cùng băng đảng kỵ mã của mình. Đề xuất đó đã không nhận được sự chú ý nào vào thời điểm ấy. Nó được đính kèm, như một bằng chứng thiện chí, vào một bản thỉnh nguyện gửi lên Hội đồng Sulaco xin phép cho hắn cùng toàn bộ thuộc hạ được gia nhập lực lượng đang được tuyển mộ tại Sulaco để bảo vệ Đạo luật Nhiệm kỳ Năm năm vì công cuộc đổi mới. Bản thỉnh nguyện, cũng giống như mọi thứ khác, đã rơi vào tay Don Jose. Ông đã cho bà Gould xem những trang giấy thô ráp xám xịt (có lẽ bị cướp phá ở một tiệm tạp hóa làng nào đó), đầy những chữ viết cẩu thả, mù chữ của vị linh mục già bị bắt cóc khỏi túp lều cạnh nhà thờ vách bùn để làm thư ký cho tên Salteador đáng sợ. Cả hai đã cúi đầu dưới ánh đèn trong phòng khách nhà Gould để đọc tài liệu chứa đựng lời thỉnh cầu vừa mãnh liệt lại vừa nhún nhường của người đàn ông chống lại sự dã man mù quáng và ngu ngốc đã biến một chủ trang trại lương thiện thành một tên cướp. Một lời tái bút của vị linh mục cho biết rằng, ngoại trừ việc bị tước tự do trong mười ngày, ông đã đối xử một cách nhân đạo và với sự tôn trọng dành cho chức sắc thiêng liêng của mình. Hóa ra ông đã làm lễ giải tội và ban phép lành cho tên trùm cùng phần lớn băng cướp, và ông bảo đảm sự chân thành trong thiện ý của bọn chúng. Chắc hẳn ông đã áp dụng những hình phạt khắc nghiệt, chẳng hạn như bắt đọc kinh cầu và ăn chay; nhưng ông đã lập luận một cách khôn ngoan rằng bọn chúng khó lòng có thể hòa giải lâu dài với Chúa cho đến khi bọn chúng hòa giải được với con người.
Có lẽ chưa bao giờ cái đầu của Hernandez lại ít gặp nguy hiểm đến thế như khi hắn nhún nhường thỉnh cầu được mua lấy sự ân xá cho bản thân và băng đảng đào ngũ của mình bằng cách phục vụ trong quân ngũ. Hắn có thể tự do tung hoành từ vùng đất hoang bảo vệ sào huyệt của mình mà không vấp phải sự ngăn cản nào, bởi vì chẳng còn lại một tên lính nào ở toàn bộ tỉnh lỵ. Lực lượng đồn trú thường lệ của Sulaco đã kéo xuống phía nam tham chiến, với ban nhạc kèn đồng tấu khúc hành khúc Bolivar trên boong của một trong những chiếc tàu hơi nước thuộc Công ty O.S.N. Những cỗ xe ngựa quý tộc đậu dọc bờ cảng tròng trành trên hệ thống giảm xóc bằng da cao cấp bởi sự phấn khích của các phu nhân và tiểu thư đứng dậy vẫy những chiếc khăn tay bằng ren, khi từng chiếc xà lan chở đầy ắp lính rời khỏi đầu cầu tàu.
Nostromo chỉ huy việc lên tàu, dưới sự giám sát của Thuyền trưởng Mitchell, người có khuôn mặt đỏ phừng phừng dưới ánh nắng, nổi bật với chiếc áo ghi-lê trắng, đại diện cho thiện chí đồng lòng và đầy lo âu của mọi lợi ích vật chất thuộc nền văn minh. Tướng Barrios, người chỉ huy quân đội, đã đảm bảo với Don Jose trước lúc chia tay rằng chỉ trong ba tuần, ông ta sẽ nhốt Montero vào một cái lồng gỗ do ba cặp bò kéo để sẵn sàng đi vòng quanh tất cả các thị trấn trong nước cộng hòa.
“Và thưa phu nhân,” ông tiếp tục, ngả chiếc mũ hoa râm xoăn tít chào bà Gould đang ngồi trên chiếc xe ngựa landau—“và thưa phu nhân, chúng ta sẽ biến gươm giáo thành cuốc cày và trở nên giàu có. Ngay cả bản thân tôi, ngay khi vụ việc nhỏ này được giải quyết xong, tôi cũng sẽ mở một đồn điền trên vùng llanos và cố gắng kiếm chút tiền trong bình yên và tĩnh lặng. Thưa phu nhân, bà biết đấy, cả Costaguana đều biết—tôi đang nói gì thế?—toàn bộ lục địa Nam Mỹ này đều biết, rằng Pablo Barrios đã nếm đủ vinh quang quân sự rồi.”
Charles Gould không có mặt trong buổi tiễn đưa đầy lo âu và đậm chất ái quốc ấy. Việc nhìn những người lính lên đường không phải là vai trò của ông. Đó không phải là phần việc của ông, cũng chẳng phải là khuynh hướng hay đường lối của ông. Phần việc, khuynh hướng và đường lối của ông hòa quyện làm một trong nỗ lực duy trì không ngừng dòng chảy tài nguyên mà ông đã tự mình khởi xướng từ vết thương vừa được mở lại bên sườn núi. Khi mỏ quặng phát triển, ông đã tự đào tạo cho mình một số nhân công bản địa. Có các đốc công, thợ thủ công và thư ký, cùng với Don Pepe giữ vai trò thống đốc của cộng đồng thợ mỏ. Về phần mình, đôi vai ông đơn độc gánh vác toàn bộ sức nặng của “Nhà nước trong nhà nước,” Đặc quyền Gould vĩ đại mà chỉ riêng cái bóng của nó thôi cũng đủ để bóp nghẹt sự sống của người cha quá cố.
Bà Gould không có mỏ bạc nào để lo lắng. Trong đời sống chung của Đặc quyền Gould, bà được đại diện bởi hai cận vệ của mình là vị bác sĩ và vị linh mục, nhưng bà nuôi dưỡng niềm đam mê phấn khích mang tính nữ của mình qua những sự kiện mà ý nghĩa của chúng đã được thanh lọc qua ngọn lửa của trí tưởng tượng đầy viển vông. Hôm nay, bà đã đưa cha con nhà Avellanos ra bến cảng cùng với mình.
Trong số những hoạt động khác của ông vào thời kỳ sôi sục đó, Don Jose đã trở thành chủ tịch của một Ủy ban Ái quốc, nơi đã trang bị cho phần lớn binh lính dưới quyền chỉ huy ở Sulaco một mẫu súng trường quân sự cải tiến. Nó vừa bị một trong các cường quốc lớn ở châu Âu loại bỏ để chuyển sang một loại vũ khí còn có sát thương cao hơn. Bao nhiêu phần trăm giá thị trường của số vũ khí cũ kỹ ấy được chi trả bởi những đóng góp tự nguyện của các gia đình quyền quý, và bao nhiêu phần trăm đến từ những quỹ mà Don Jose nắm quyền chi phối ở nước ngoài, vẫn là một bí mật mà chỉ một mình ông mới có thể tiết lộ; nhưng tầng lớp Ricos, theo cách gọi của dân chúng, đã đóng góp dưới sức ép từ tài hùng biện của bậc hiền triết của họ. Một số quý bà nhiệt tình hơn thậm chí đã xúc động mang cả trang sức đến trao tận tay người được xem là linh hồn của đảng phái.
Có những khoảnh khắc mà cả sự sống lẫn tâm hồn ông dường như quá sức chịu đựng trước ngần ấy năm trời nuôi dưỡng niềm tin không bao giờ tắt vào công cuộc đổi mới. Ông trông gần như vô hồn, ngồi cứng đờ bên cạnh bà Gould trên chiếc xe landau, với khuôn mặt già nua, cạo rủa nhẵn nhụi mang một màu sắc đồng đều như được đúc bằng sáp vàng, được che khuất bởi chiếc mũ phớt mềm, đôi mắt thâm quầng nhìn thẳng đầy trân trân. Antonia, nàng Antonia xinh đẹp, theo cách gọi của Sulaco dành cho cô tiểu thư Avellanos, tựa người ra sau, đối diện với họ; và vóc dáng đầy đặn, bầu mặt trang nghiêm với đôi môi đỏ mọng khiến cô trông có vẻ từng trải hơn bà Gould, người sở hữu biểu cảm linh hoạt cùng vóc dáng nhỏ nhắn, thẳng thắn dưới chiếc ô che nắng đang khẽ lay động.
Hễ có thể là Antonia lại tháp tùng cha mình; sự tận tụy công khai của cô đã làm giảm bớt sự sững sờ trước thái độ bất chấp của cô đối với những khuôn khổ cứng nhắc chi phối cuộc đời của các thiếu nữ Tây Ban Nha-Mỹ. Và quả thực, cô không còn là một thiếu nữ ngây thơ nữa. Người ta đồn rằng cô thường viết các văn kiện nhà nước theo lời đọc của cha mình, và được phép đọc tất cả các sách trong thư viện của ông. Tại các buổi tiếp tân—nơi bầu không khí được cứu vãn nhờ sự hiện diện của một cụ bà rất già yếu (họ hàng với nhà Corbelan), hoàn toàn điếc đặc và ngồi bất động trên chiếc ghế bành—Antonia có thể tự tin tranh biện với hai hoặc ba người đàn ông cùng lúc. Rõ ràng cô không phải là kiểu thiếu nữ thỏa mãn với việc lén nhìn qua khung cửa sổ có chấn song dáng hình của một người tình đang ẩn mình ở ô cửa đối diện—đó là lề lối tỏ tình đúng điệu ở Costaguana. Người ta tin rằng với nền tảng giáo dục và tư duy phương Tây, Antonia kiêu kỳ và bác học sẽ chẳng bao giờ chịu kết hôn—trừ phi cô lấy một người châu Âu hoặc Bắc Mỹ, nay khi Sulaco dường như sắp sửa bị xâm chiếm bởi toàn thế giới.
