Bà Gould có sự đồng cảm vô cùng nhạy bén để không thể không chia sẻ cảm xúc đó. Nó khiến cuộc sống trở nên hào hứng, và bà cũng là một người phụ nữ đủ để yêu thích sự hào hứng ấy. Thế nhưng, nó đồng thời cũng khiến bà hơi e sợ; và mỗi khi Don Jose Avellanos, trong lúc đu đưa trên chiếc ghế kiểu Mỹ, cất lời quả quyết rằng: “Thậm chí, Carlos thân mến của tôi, giả sử anh đã thất bại; giả sử một biến cố bất trắc nào đó vẫn có thể phá hủy công trình của anh — Chúa không cho phép điều đó! — thì anh cũng đã lập được công lớn với đất nước,” bà Gould sẽ ngẩng lên khỏi bàn trà, đăm đăm nhìn người chồng điềm tĩnh của mình đang thong thả khuấy thìa trong tách như thể ông chẳng hề nghe thấy một lời nào.
Không phải Don Jose dự liệu được điều gì tương tự thế. Ông không sao ngợi ca cho đủ sự khéo léo và lòng dũng cảm của Carlos thân mến. Don Jose khẳng định, bản chất kiên định tựa đá của người Anh chính là sự bảo vệ tốt nhất cho anh; rồi quay sang bà Gould, ông gọi bằng sự thân mật của tuổi tác và tình bạn lâu năm: “Còn về phần cô, Emilia, tâm hồn tôi, cô đúng là một người ái quốc chân chính chẳng khác nào sinh ra giữa lòng xứ sở chúng ta.”
Điều này có thể đúng hoặc chưa hẳn là sự thật. Bà Gould, người đã cùng chồng đi khắp các nẻo đường trong tỉnh để tìm kiếm nhân công, từng nhìn ngắm mảnh đất này bằng một nhãn quan sâu sắc hơn bất kỳ người phụ nữ bản xứ Costaguana nào có thể có. Trong bộ đồ cưỡi ngựa đã sờn màu theo năm tháng, với khuôn mặt được dặm phấn trắng như một bức tượng thạch cao, cùng chiếc mặt nạ lụa nhỏ để che chắn thêm trong những giờ nắng gắt, bà thong thả cưỡi trên lưng một con ngựa vóc dáng cân đối, bước chân nhẹ nhàng ở vị trí trung tâm của một đoàn tùy tùng nhỏ. Hai tay nài ngựa (mozos de campo), trông vô cùng đẹp mắt với những chiếc vành mũ rộng, đôi chân trần mang giày có cựa, khoác những chiếc quần thêu trắng (calzoneras), áo khoác da và choàng khăn sọc, cưỡi ngựa đi trước với những khẩu súng carbine vắt ngang vai, đung đưa nhịp nhàng theo bước đi của đàn ngựa. Một bầy la thồ (tropilla) đi khóa đuôi dưới sự dẫn dắt của một người đánh la gầy gò, da ngăm đen, ngồi sát phần đuôi con vật tai dài, hai chân chải dài về phía trước, vành mũ rộng hếch tận ra sau tạo thành một thứ hào quang quanh đầu. Một cựu sĩ quan Costaguana, một thiếu tá cao cấp về hưu có xuất thân khiêm tốn nhưng được các gia đình quyền quý hậu thuẫn nhờ giữ lập đảng Blanco, đã được Don Jose giới thiệu đảm nhận vai trò quản lý hậu cần kiêm người tổ chức cho chuyến thám hiểm ấy. Phần chóp bộ ria mép xám của ông thõng xuống tận dưới cằm, và khi cưỡi ngựa bên tay trái bà Gould, ông đưa mắt nhìn quanh đầy thiện cảm, chỉ trỏ những nét đặc trưng của vùng đất, xướng tên những ngôi làng nhỏ cùng các điền trang, những trang viên có bức tường nhẵn thín tựa như những pháo đài dài sừng sững trên các gò đất nhìn xuống thung lũng Sulaco bằng phẳng. Cảnh vật cứ thế mở ra trước mắt: những vụ mùa non xanh tốt, những đồng bằng, khu rừng, và những vệt nước lấp lánh, đẹp tựa công viên, trải dài từ màn sương xanh mờ của dãy núi xa xăm cho đến một chân trời bao la rung rộn bóng cỏ và bầu trời, nơi những đám mây trắng lớn dường như đang chầm chậm rơi vào bóng tối của chính chiếc bóng chúng tạo ra.
Những người nông dân cày cấy bằng cày gỗ và trâu kéo, nhỏ bé giữa không gian vô tận, tựa như đang thách thức chính sự mênh mông. Những bóng người cưỡi ngựa phi nước đại ở đằng xa, và những đàn gia súc lớn cắm cổ cúi đầu ăn cùng một hướng, xếp thành một đường cong duy nhất kéo dài tận tầm mắt qua những bãi chăn thả rộng lớn (potreros). Một tán cây bông gòn xòe rộng che bóng mát cho một ngôi nhà tranh bên đường; những tốp người da đỏ lầm lũi gánh nặng trên vai, khi cởi mũ, ngước lên nhìn đoàn người cưỡi ngựa bằng đôi mắt buồn bã, lặng câm, làm dấy lên bụi mù từ con đường hoàng gia (camino real) xưa cũ vốn được tạo nên bởi đôi bàn tay của những bậc tổ tiên từng chịu cảnh nô dịch. Và bà Gould, qua mỗi ngày hành trình, dường như lại càng tiến gần hơn đến linh hồn của xứ sở trong sự bộc lộ choáng ngợp của vùng nội địa này, nơi hoàn toàn không bị ảnh hưởng bởi lớp vỏ bọc châu Âu mỏng manh ở các thị trấn vùng duyên hải; một xứ sở rộng lớn của những đồng bằng, núi non và con người, đầy đau khổ và lặng thầm, đang mỏi mòn chờ đợi tương lai trong một sự kiên nhẫn bất động đến nao lòng.
Bà đã quen thuộc với những cảnh quan nơi đây cùng lòng hiếu khách của người dân, được thể hiện bằng một vẻ uy nghi tĩnh mịch tại những ngôi nhà lớn với bức tường dài hun hút không cửa sổ và những cánh cổng nặng nề hướng ra các bãi cỏ lộng gió. Bà được mời ngồi ở vị trí trang trọng nhất trong những bữa ăn, nơi chủ nhà và gia nhân cùng tề tựu trong bầu không khí giản dị mang đậm cung cách gia trưởng. Những người phụ nữ trong gia đình thường thì thầm chuyện trò dưới ánh trăng bên những gốc cam trong khoảng sân trong, để lại ấn tượng sâu đậm trong lòng bà bởi giọng nói ngọt ngào cùng vẻ huyền bí phảng phất trong cuộc sống tĩnh lặng của họ. Vào buổi sáng, những người đàn ông, oai phong trên lưng tuấn mã với những chiếc mũ rộng vành tết dây bện và trang phục cưỡi ngựa thêu thùa, cùng nhiều chi tiết bằng bạc trên bộ yên cương, sẽ dong ngựa tiến ra để tiễn những vị khách quý trước khi phó thác họ cho ơn trên bằng những lời chào từ biệt trang nghiêm tại các trụ cột ranh giới điền trang. Ở tất cả những gia đình ấy, bà đều được nghe những câu chuyện về bạo lực chính trị; bạn bè, họ hàng lần lượt bị hủy hoại, bị tống ngục, thiệt mạng trong những cuộc chiến tranh huynh đệ tương tàn vô nghĩa, hay bị tàn sát dã man trong các cuộc thanh trừng tàn bạo, tựa như thể bộ máy chính quyền của đất nước chỉ là một cuộc tranh giành ham muốn giữa những băng nhóm quỷ sứ lố bịch được thả lỏng hoành hành trên xứ sở với gươm giáo, quân phục và những lời lẽ hoa mỹ. Và trên mọi đôi môi, bà đều bắt gặp một nỗi khát khao hòa bình mệt mỏi, cùng sự khiếp sợ trước bộ máy quan liêu mang hình hài ác mộng của một nền hành chính không luật pháp, không an ninh và không công lý.
Bà đã chịu đựng trọn vẹn hai tháng trời rày đây mai đó một cách xuất sắc; bà sở hữu khả năng chống chọi với sự mệt mỏi mà đôi khi người ta phải kinh ngạc khi bắt gặp ở một vài phụ nữ trông có vẻ vô cùng yếu đuối — tựa như bị chi phối bởi một tinh thần ngoan cường đến kỳ lạ. Don Pepe — viên thiếu tá già người Costaguana — sau nhiều lần bày tỏ sự lo lắng khéo léo dành cho người phụ nữ mảnh mai, cuối cùng đã ban tặng cho bà danh hiệu “Nữ quý tộc không bao giờ biết mệt mỏi”. Bà Gould quả thực đang dần trở thành một phụ nữ Costaguana thực thụ. Nhờ từng thấu hiểu tầng lớp nông dân đích thực ở Nam Âu, bà đã có thể trân trọng giá trị to lớn của con người nơi đây. Bà nhìn thấu con người ẩn sau hình hài lặng câm, mang ánh mắt buồn bã của những sinh vật chịu nặng kiếp tha phương. Bà nhìn thấy họ trên đường khiêng những gánh nặng, những bóng người cô độc giữa cánh đồng phẳng lặng, cặm cụi dưới những chiếc mũ rơm rộng vành trong khi tà áo trắng phần phật bay theo gió; bà ghi nhớ những ngôi làng qua từng cụm phụ nữ da đỏ bên vòi nước, được khắc ghi vào ký ức qua diện mạo của một thiếu nữ da đỏ với đường nét gương mặt u sầu và đầy nhục cảm, đang giơ cao chiếc vại đất nung chứa làn nước mát lạnh trước ngưỡng cửa của một căn hiên tối tăm có mái hiên bằng gỗ chất đầy những chiếc chum lớn màu nâu. Những bánh xe gỗ đặc nặng nề của một cỗ xe bò đang dừng lại với phần càng xe cắm sâu vào bụi đất, vẫn hằn rõ những vết rìu đẽo gọt; và một tốp thợ đốt than, với đống hàng của mỗi người nằm vắt vẻo trên đầu bức tường bùn thấp, đang say ngủ dài trên dải bóng râm.
Khối kiến trúc đá nặng nề của những cây cầu và nhà thờ do những kẻ chinh phạt để lại là minh chứng rõ nét cho sự coi rẻ sức lao động con người, thứ lao động cống nạp của những dân tộc đã lùi vào dĩ vãng. Uy quyền của nhà vua và giáo hội đã lùi xa, nhưng mỗi khi thoáng thấy một khối kiến trúc đồ sộ hoang phế nào đó sừng sững trên gò đất vượt lên trên những bức tường bùn thấp lè tè của một ngôi làng, Don Pepe lại ngắt quãng câu chuyện về những chiến dịch của mình để thốt lên —
“Costaguana tội nghiệp! Ngày trước, tất cả đều dành cho các cha đạo, chẳng có gì cho nhân dân; còn giờ đây, tất cả lại thuộc về những tay chính trị gia lớn ở Sta. Marta, lũ da đen và những kẻ trộm cắp.”
Charles trò chuyện với các quan chức xã (alcaldes), các viên chức tài chính (fiscales), với những nhân vật tai mặt trong các thị trấn, và với các hiệp sĩ (caballeros) tại các điền trang. Các vị chỉ huy quân sự (commandantes) trong vùng đều ngỏ ý cung cấp hộ vệ cho anh — bởi anh có thể trình ra giấy phép do nhà chức trách chính trị đương quyền ở Sulaco cấp. Số vàng đại bác hai mươi đô-la mà văn bản ấy ngốn hết bao nhiêu là bí mật chỉ riêng anh, một nhân vật lớn ở Hoa Kỳ (người sẵn sàng tự tay trả lời thư từ Sulaco), và một nhân vật lớn theo một cách khác, với làn da ngăm đen cùng ánh mắt láo liên, lúc bấy giờ đang ngự trị tại Dinh Tổng đốc (Intendencia) ở Sulaco, người luôn tự hào về học thức và phong cách Âu châu theo kiểu Pháp chỉ vì từng sống ở châu Âu vài năm — mà ông ta gọi là quãng thời gian lưu vong. Tuy nhiên, ai nấy đều ngầm hiểu rằng ngay trước thời điểm lưu vong ấy, ông ta đã vô ý thức nướng sạch số tiền mặt tại trạm hải quan của một cảng nhỏ — nơi một người bạn có thế lực từng xin cho ông ta chân phó quản lý. Sự bồng bột tuổi trẻ ấy, bên cạnh những phiền toái khác, buộc ông ta phải mưu sinh một thời gian bằng nghề phục vụ quán cà phê ở Madrid; thế nhưng tài năng của ông ta hẳn phải rất lớn, rốt cuộc đã giúp ông ta vực dậy vận mệnh chính trị của mình một cách huy hoàng đến thế. Charles Gould, điềm tĩnh trình bày công chuyện với một thái độ kiên định không gì lay chuyển nổi, đã gọi ông ta là Ngài Thống đốc (Excellency).
Ngài Thống đốc tỉnh tỏ vẻ bề trên mệt mỏi, ngả hẳn chiếc ghế ra sau sát bên cửa sổ theo đúng phong cách Costaguana. Lúc bấy giờ, ban nhạc quân đội đang tấu lên những khúc trích đoạn opera ngoài quảng trường, và hai lần ông ta ra lệnh một cách hách dịch phải giữ im lặng để lắng nghe một đoạn nhạc yêu thích.
“Thật tuyệt vời, quá đỗi ngọt ngào!” ông ta thì thầm; trong khi Charles Gould đứng đợi bên cạnh với sự kiên nhẫn khôn lường. “Lucia, Lucia di Lammermoor! Ta rất đam mê âm nhạc. Nó đưa ta bay bổng. Ha! Thật thần thánh — ha! — Mozart. Vâng! Thần thánh... Anh vừa nói gì thế nhỉ?”
Dĩ nhiên, những lời đồn đại về ý định của kẻ mới đến đã sớm lọt tới tai ông ta. Hơn nữa, ông ta cũng đã nhận được cảnh báo chính thức từ Sta. Marta. Thái độ của ông ta thực chất chỉ nhằm che đậy sự tò mò và gây ấn tượng với vị khách. Nhưng sau khi cất thứ gì đó có giá trị vào ngăn kéo của một chiếc bàn làm việc lớn ở góc phòng bên kia, ông ta trở nên vô cùng nhã nhặn và bước nhanh trở lại ghế của mình.
“Nếu anh định xây dựng làng mạc và tập trung dân cư gần mỏ, anh sẽ cần đến một sắc lệnh từ Bộ trưởng Bộ Nội vụ cho việc đó,” ông ta gợi ý với vẻ bận rộn công việc.
“Tôi đã gửi một bản kiến nghị,” Charles Gould điềm tĩnh đáp, “và giờ đây tôi hoàn toàn tin tưởng vào những kết luận thuận lợi từ Ngài Thống đốc.”
Ngài Thống đốc là một kẻ có tâm trạng thất thường. Khi nhận được tiền, một sự dễ dãi lớn lao đã ngự trị trên tâm hồn đơn thuần của ông ta. Bất ngờ, ông ta thở dài một tiếng thật sâu.
“Ah, Don Carlos! Điều chúng ta cần là những con người có tư tưởng tiến bộ như anh ở trong tỉnh này. Sự trì trệ — sự trì trệ của tầng lớp quý tộc này! Sự thiếu vắng tinh thần cộng đồng! Sự cạn kiệt của mọi ý chí dấn thân! Còn tôi, với những nghiên cứu uyên bác của mình ở châu Âu, anh hiểu chứ...”
Với một tay giắt vào ngực áo đang phình ra, ông ta nhón gót đứng lên ngồi xuống, và suốt mười phút liền, gần như không thở, ông ta cứ thế dội những đồn dỡ trí tuệ của mình vào sự im lặng lịch thiệp của Charles Gould; và khi đột ngột dừng lại, ngã phịch xuống ghế, trông ông ta chẳng khác nào vừa bị đánh bật khỏi một pháo đài. Để vớt vát lại thể diện, ông ta vội vã tống khứ người đàn ông trầm lặng này bằng một cái gật đầu trang nghiêm cùng câu nói được cất lên với vẻ ban ơn uể oải, mệt mỏi:
“Anh có thể tin tưởng vào thiện chí sáng suốt của ta chừng nào tư cách công dân tốt của anh còn xứng đáng với điều đó.”
Ông ta cầm lấy chiếc quạt giấy và bắt đầu quạt mát cho mình với vẻ ta đây quan trọng, trong khi Charles Gould cúi đầu chào rồi rút lui. Ngay lập tức, ông ta buông thõng chiếc quạt, trân trân nhìn cánh cửa đã khép lại với vẻ kinh ngạc và hoang mang suốt một hồi lâu. Cuối cùng, ông ta nhún vai như để tự trấn an về sự khinh miệt của mình. Lạnh lùng, tẻ nhạt. Chẳng có chút trí tuệ nào. Tóc đỏ. Đúng chất một kẻ Anh quốc. Ông ta khinh bỉ hắn.
Gương mặt ông ta sầm lại. Ý nghĩa của thái độ lạnh lùng, dửng dưng này là gì? Hắn là kẻ đầu tiên trong số những đời chính trị gia nối tiếp nhau được phái từ thủ đô đến cai trị Tỉnh phương Tây (Occidental Province) dám có thái độ cư xử trong các giao dịch công vụ khiến người ta cảm thấy ngạo mạn đến gai mắt.
Charles Gould cho rằng nếu việc ra vẻ lắng nghe những lời nhảm nhí đáng nguyền rủa phải là một phần cái giá anh phải trả để được yên thân, thì nghĩa vụ tự mình thốt ra những lời nhảm nhí ấy hoàn toàn không nằm trong thỏa thuận. Anh vạch ra ranh giới ở đó. Đối với những tên độc tài cấp tỉnh này, những kẻ mà trước mặt chúng dân chúng hiền hòa thuộc mọi tầng lớp từng quen thuộc với sự run rẩy, thì vẻ kín đáo của vị kỹ sư mang diện mạo Anh quốc ấy lại tạo ra một cảm giác bất an dao động giữa sự khép nép luồn cúi và sự hung hăng hách dịch. Dần dần, tất cả bọn họ đều nhận ra rằng, bất kể đảng phái nào đang nắm quyền, người đàn ông đó vẫn duy trì mối liên lạc cực kỳ hiệu quả với các nhà chức trách cấp cao ở Sta. Marta.
Đây là một thực tế, và nó giải thích hoàn toàn lý do tại sao gia đình Gould lại không hề giàu có như vị kỹ sư trưởng của tuyến đường sắt mới có thể đường hoàng suy đoán. Nghe theo lời khuyên của Don Jose Avellanos, một con người đầy mưu lược (dù trở nên rụt rè bởi những trải nghiệm kinh hoàng thời Guzman Bento), Charles Gould đã tránh xa thủ đô; nhưng trong những lời bàn tán cửa miệng của cộng đồng người nước ngoài ở đó, anh được gọi (với một phần tư tưởng nghiêm túc ẩn sau giọng điệu trào phúng) bằng biệt danh “Vua xứ Sulaco”. Một luật sư của Đoàn Luật sư Costaguana, một người có tài năng nổi tiếng và phẩm chất tốt đẹp, thành viên của dòng tộc Moraga lừng lẫy sở hữu những điền trang rộng lớn trong thung lũng Sulaco, được người ta chỉ cho những người lữ khách thấy với một chút vẻ huyền bí và kính trọng, rằng đó chính là đại diện của mỏ San Tome — “về mặt chính trị, anh biết đấy”. Ông ta cao gầy, có bộ râu quai nón đen và vô cùng kín đáo. Người ta đều biết rằng ông ta có lối tiếp cận dễ dàng với các bộ trưởng, và rằng vô số vị tướng Costaguana luôn khát khao được ăn tối tại nhà ông. Các vị tổng thống dễ dàng ban cho ông ta diện kiến. Ông ta tích cực thư từ qua lại với người bác ruột, Don Jose Avellanos; thế nhưng những bức thư của ông — ngoại trừ những bức thể hiện lòng hiếu thảo theo thủ tục — hiếm khi được giao phó cho Bưu điện Costaguana. Ở đó, những phong bì thư đều bị bóc tung không phân biệt, với sự táo tợn và trơ trẽn ngây ngô vốn là đặc trưng của một số chính phủ Tây-Mỹ. Tuy nhiên, cần phải lưu ý rằng vào khoảng thời điểm mỏ San Tome mở cửa trở lại, người đánh la từng được Charles Gould thuê trong những chuyến khảo sát sơ khai trên vùng đồng bằng (Campo) đã sáp nhập đoàn động vật nhỏ của mình vào dòng lưu lượng giao thông khiêm tốn trên những con đèo hiểm trở giữa vùng cao nguyên Sta. Marta và Thung lũng Sulaco. Không có mấy ai lữ hành qua cung đường gian khổ và hiểm trở ấy trừ những trường hợp vô cùng đặc biệt, và tình trạng thương mại nội địa lúc bấy giờ rõ ràng không đòi hỏi thêm các phương tiện vận tải; thế nhưng người đàn ông đó dường như vẫn kiếm được lợi nhuận từ việc ấy. Luôn có vài kiện hàng dành cho ông ta mỗi khi ông ta lên đường. Trông rám nắng và khô đét như mộc, diện chiếc quần da dê lộn ngược lông ra ngoài, ông ngồi sát phần đuôi con la bảnh chọe của chính mình, chiếc vành mũ rộng che khuất ánh mặt trời, biểu cảm ngẩn ngơ đầy hạnh phúc hiện rõ trên khuôn mặt dài, ngày qua ngày vừa ngân nga một khúc ca tình ái với âm điệu ai oán, vừa không đổi sắc mặt, cất tiếng hét lớn hò reo đàn la nhỏ đi phía trước. Một cây đàn guitar tròn nhỏ được treo lủng lẳng ở phía sau lưng; và có một khoảng trống được khoét một cách nghệ thuật vào phần gỗ của một trong những chiếc yên thồ, nơi một mẩu giấy cuộn chặt có thể nhét vào, sau đó bịt nút gỗ lại và đóng đinh tấm vải bạt thô lên trên. Khi ở Sulaco, thói quen của ông ta là hút thuốc và ngủ gà ngủ gật suốt cả ngày (tựa như chẳng mảy may bận tâm đến thế gian) trên một chiếc ghế đá ngoài hiên Casa Gould, đối diện với những khung cửa sổ của ngôi nhà gia đình Avellanos. Nhiều năm về trước, mẹ ông ta từng là người giặt ủi chính trong gia đình đó — rất có tiếng tăm trong việc là ủi quần áo phẳng lì. Bản thân ông ta cũng được sinh ra trên một trong những trang viên của họ. Tên ông ta là Bonifacio, và Don Jose, mỗi khi băng qua đường vào khoảng năm giờ chiều để ghé thăm Dona Emilia, luôn đáp lại cái chào khiêm nhường của ông ta bằng một cử chỉ của tay hoặc đầu. Những người gác cổng của cả hai ngôi nhà thường trò chuyện uể oải với ông bằng giọng điệu thân mật và nghiêm túc. Thời gian buổi tối được ông dành trọn cho việc cờ bạc và những chuyến viếng thăm mang tinh thần hoan ca hào phóng đến những cô gái peyne d’oro tại những con phố bên đường hẻo lánh nhất của thị trấn. Thế nhưng, bản thân ông ta cũng là một người vô cùng kín đáo.
