Thực ra Tào Thao cũng chưa chắc đã rất muốn giết người. Vốn dĩ ông rất yêu quý sinh mệnh, yêu cuộc sống và cũng là một người rất coi trọng tình cảm.

Tào Thao tuy tàn ác nhưng lại không bạo ngược; lạnh lùng nhưng không phải vô tình. Sự tàn ác và lạnh lùng không phải bản tính của ông, mà là bị ép buộc trong những cuộc đấu tranh chính trị và quân sự tàn khốc. Bởi vì ông không tàn ác, người khác sẽ tàn ác với ông; ông không lạnh lùng, thì không thể chiến đấu lại hết kẻ thù hung hiểm này đến kẻ thù hung hiểm khác. Dù sao đi nữa, thứ mà ông phải đối mặt là cuộc đấu tranh một mất một còn. Không biết bao nhiêu kẻ đang mang tâm địa bất chính để chực chờ bắt bẻ ông, không biết bao nhiêu kẻ đang mưu tính cẩn thận để tìm sơ hở của ông, không biết bao nhiêu kẻ đang hả hê xem trò cười của ông, không biết bao nhiêu kẻ đang mài dao hoắc hoắc muốn lấy cái đầu của ông. Ông buộc phải lạnh lùng, buộc phải tàn ác, buộc phải ra tay trước để cướp đi sinh mạng của người khác, thậm chí không tiếc giết nhầm người vô tội. Thế nhưng, yêu quý sinh mệnh, coi trọng tình cảm rốt cuộc vẫn là bản tính của ông. Cho nên, ông giết người không chớp mắt nhưng không lấy việc giết người làm vui; chấp pháp không nể tình nhưng lại thấu tình đạt lý.

Những ví dụ như vậy có rất nhiều. Sau khi đánh hạ Viên Đàm, Tào Thao từng ban hành một mệnh lệnh: Ai dám khóc, chém cả vợ con! Thế nhưng Biệt giá Giới Châu là Vương Xưa lại công khai chống lại mệnh lệnh, chạy đến bên thi thể Viên Đàm khóc lớn, còn đòi thu táng thi thể cho Viên Đàm. Tào Thao cố tình im lặng không đáp. Vương Xưa nói: Tôi nhận ân trượng dày vò từ nhà họ Viên, không thể không báo đáp. Cho phép tôi thu táng thi thể rồi mới chết, tôi chết cũng không còn gì hối tiếc! Tào Thao vô cùng cảm động, nói: Quả thật là một nghĩa sĩ! Không những không giết Vương Xưa, mà còn bổ nhiệm ông làm Tư kim Trung lang tướng. Sau khi Khổng Dung chết, rất nhiều người từng có quan hệ tốt với ông đều không dám đến viếng, chỉ có người Kinh Triệu là Tập Chi (tự Nguyên Thăng) đã đến, ôm lấy thi thể Khổng Dung khóc mà rằng: Văn Cử ơi Văn Cử, ông bỏ tôi mà đi, sau này tôi biết nói chuyện với ai, tôi sống còn có ý nghĩa gì nữa chứ! Sau đó Tập Chi gặp Tào Thao, đến nhận tội với ông, Tào Thao lại gọi tự của ông mà rằng: Nguyên Thăng ơi Nguyên Thăng, ngươi đúng là một kẻ hào sảng đa tình! Lại hỏi ông ở đâu. Nghe nói Tập Chi vừa chuyển nhà, liền lập tức sai người đưa cho ông một trăm hộc lúa.

Thực ra chính Tào Thao cũng là một người hào sảng đa tình. Quách Gia qua đời khi tuổi đời còn trẻ, Tào Thao đau buồn đến mức sống dở chết dở. Ông dâng biểu lên triều đình, viết thư cho Tuân Úc, bàn luận về Quách Gia với Tuân Du và những người khác, lần nào cũng khóc lóc thảm thiết, nước mắt đầm đìa. Ông nói: Phụng Hiếu chưa tròn bốn tuổi (thực ra là ba mươi tám tuổi), thời gian ở bên ta tính ra đã mười một năm. Những ngày tháng gian khổ khó khăn đó, đều là một tay hắn cùng ta cắn răng vượt qua. Đó đều là những hiểm nguy ngàn cân treo sợi tóc! Bản thân ta còn không quyết định được, Phụng Hiếu lại quyết đoán định đoạt đâu ra đấy. Chỉ có hắn, là hiểu rõ tâm nguyện của ta nhất! Chư vị và ta, đều là người cùng thế hệ, chỉ có Phụng Hiếu là trẻ tuổi nhất, ta vốn dĩ định giao phó việc sau này cho hắn, nào ngờ hắn lại bỏ ta mà đi trước? Phụng Hiếu thực ra biết rõ nguy hiểm. Thân thể hắn không tốt, phương Nam lại nhiều ôn dịch, cho nên thường nói nếu đến phương Nam, chỉ sợ không thể sống sót trở về. Thế nhưng vì muốn cùng ta vượt qua hoạn nạn, hắn vẫn cắn răng đi. Tình nghĩa sâu nặng nhường ấy, sao người ta có thể quên được! Ngày nay, ta tuy đã lập công, xin phong tước cho hắn, nhưng đối với một người đã chết mà nói, thì có ích lợi gì chứ, có ích lợi gì chứ! Người tri âm trên thiên hạ ít ỏi là thế, khó khăn lắm mới có một người lại vứt bỏ ta mà đi. Hỡi ông trời, ngài bảo ta phải làm sao đây, phải làm sao đây! Đọc những dòng chữ như thế, e rằng ngay cả bản thân chúng ta cũng phải vì thế mà cảm động.

Thậm chí đối với cả người bạn đã phản bội mình, Tào Thao cũng rất coi trọng tình nghĩa những năm tháng ấy. Trần Cung và Tào Thao từng có một đoạn giao tình không bình thường, Tào Thao nhậm chức Dực Châu Mục, chính là công lao của Trần Cung. Sau đó, vì vụ án tru di Biên Nhượng, Trần Cung rời bỏ Tào Thao, đầu quân cho Lữ Bố, hơn nữa còn một lòng một dạ giúp Lữ Bố đánh Tào Thao, sau khi bị bắt cũng nhất quyết không chịu đầu hàng. Tào Thao bèn gọi tự của ông mà nói: Công Đài, ngươi chết không sao, nhưng lão mẫu của ngươi phải làm thế nào đây! Trần Cung thở dài một tiếng nói: Trần mỗ từng nghe kẻ lấy hiếu trị thiên hạ thì không hại người thân, mẹ già sống hay chết, hoàn toàn ở Minh công ngài rồi. Tào Thao lại hỏi: Vợ con của ngươi thì phải tính sao đây? Trần Cung lại nói: Ta từng nghe kẻ thi ân chính thiên hạ thì không tuyệt dứt hậu duệ người, vợ con sống hay chết, cũng xin Minh công tùy ý định đoạt. Nói dứt lời, đầu không ngoảnh lại, ngẩng cao đầu bước lên đoạn đầu đài. Tào Thao rơi nước mắt, tiễn đưa ông đoạn đường cuối. Sau khi Trần Cung chết, Tào Thao phụng dưỡng lão mẫu của ông, còn lo sính lễ gả con gái cho ông, đối xử với gia đình họ còn tốt hơn cả thủa còn là bạn bè.

Tào Thao quả thực rất coi trọng tình bạn. Ông vô cùng hy vọng trong cuộc sống và sự nghiệp của mình, có thể có thêm nhiều bạn bè hơn nữa. Trong bài thơ "Đoản ca hành", ông viết rằng: "Thanh thanh tử khâm, du du ngã tâm. Đàn vi quân cố, trầm ngâm từ kim. u u lộc minh, thực dã chi bình. Ngã hữu tân khách, cổ sắt xuy sanh. Minh minh như nguyệt, hà thời khả trắc? Ưu từ trung lai, bất khả đoạn tuyệt. Việt mạch độ thiên, uổng dụng tương tồn. Khết khoát đàm yến, tâm niệm cựu ân." Bài thơ này cũng rất cảm động, dịch nghĩa ra chính là:

Xanh xanh là cổ áo của ngươi,

Sâu thẳm là nỗi lòng của ta.

Chỉ vì cớ có ngươi thôi hỡi người,

Khiến ta vương vấn mãi tận bây giờ.

Hươu sao tìm đến ngải cứu,

Liền cất tiếng gọi nhau vang lừng.

Ta nay đã có khách quý cùng chung vui,

Nhất định sẽ gảy đàn thổi sáo trúc.

Sáng ngời tựa vầng trăng trên trời cao kia,

Chẳng biết lúc nào mới ngừng quỹ đạo chuyển dời?

Sâu thắc là nỗi buồn trong dạ ta đây,

Có lẽ mãi mãi chẳng có điểm dừng!

Hãy đến đây nào bạn hiền ơi!

Vượt qua con đường nhỏ giữa đồng sâu, chẳng màng chi lối mòn dọc ngang.

Làm phiền ngài cất bước ghé thăm, để chúng ta hội ngộ sau bao ngày xa cách.

Cùng uống rượu trước gió, nắm tay tâm sự chuyện trò,

Ôn lại tình bạn xưa cũ thuở nào.

Điều này há chẳng phải rất cảm động hay sao?

Thứ thể hiện rõ nhất sự coi trọng tình cảm của Tào Thao, có lẽ vẫn là vào thời khắc lâm chung của ông.

Năm 220 Công nguyên, Tào Thao – người đã trải qua cả đời chinh chiến – lâm bệnh nặng không thể gượng dậy được nữa. Lúc này ông đã sáu mươi sáu tuổi, theo câu nói "nhân sinh thất thập cổ lai hi", thì ông cũng xem như sống đủ số tuổi rồi. Tào Thao là một người phóng khoáng, đối với những chuyện như sinh tử nhìn rất thoáng, đối với công lao lỗi lầm và sự được mất của bản thân hình như cũng chẳng mảy may vương vấn. Ông để lại một bức "Di lệnh" được viết ngắt quãng, xem như là lời trăn trối cuối cùng. Thế nhưng, vị nhà chính trị kiệt xuất thiên tài này lại bất ngờ không nói về chính trị. Đối với công lao lỗi lầm và sự được mất trong cả cuộc đời mình, ông chỉ nói một câu: Ta chấp pháp trong quân, nói chung là đúng đắn. Còn như những lúc nổi nóng nhỏ nhặt, phạm phải lỗi lầm lớn, thì không đáng để noi theo. Khoảng không gian còn lại, chính là sự sắp xếp một số chuyện vặt vãnh. Ví dụ như các tì thiếp và nghệ kỹ bình thường đều rất siêng năng vất vả, sau khi ta chết hãy để họ ở đài Đồng Tước, đừng đối xử tệ với họ. Phần hương thơm còn lại hãy chia ra, đừng dùng để tế lễ, tránh lãng phí. Phụ nữ các phòng rảnh rỗi cũng chẳng có việc gì làm, có thể học cách đện ruy băng rơm dép cỏ để bán, v.v. và vv., có phần lải nhải, đàn bà.

Điều này đã khiến một số người đời sau xem thường. Lục Cơ là người nhà Tấn, nói ra vẫn còn khá uyển chuyển, cũng rất văn vẻ: "Hệ tình lụy vu ngoại vật, lưu khúc niệm vu khuê phòng", "tích nội cố chi triền miên, hận mạt mệnh chi vi tường" ("Điếu Ngụy Vũ Đế văn"). Tô Đông Pao thì không khách khí như thế. Ông nói cho dù là người nào đi nữa, chỉ có "lâm nạn bất cụ, đàm tiếu liền chết", mới xứng đáng được gọi là anh hùng. Giống như Tào Thao, trước khi chết lại khóc lóc sướt mướt, "lưu luyến thiếp phụ, phân hương mại lý", thì ra cái thể loại gì chứ? Cho nên ông bĩu môi nói: "Bình sinh gian ngụy, tử kiến chân tính." ("Khổng Bắc Hải tán") Ý tứ cũng rất rõ ràng: Đừng thấy Tào Thao bình thường ra vẻ ra dáng người, làm ra vẻ khí phái của một bậc anh hùng hào kiệt, đích thị là một gian hùng, đến khi nước đến chân mới nhảy, vẫn lộ ra cái đuôi chuột.

Tô Đông Pao là nhà văn mà tôi yêu thích nhất, thế nhưng đối với bài luận cao siêu này của lão tiên sinh, tôi thực sự không thể dám đồng tình. Tào Thao là bệnh mà chết, không phải bị kéo ra pháp trường để chém đầu, ngươi muốn ông ấy "lâm nạn bất cụ" như thế nào? Tào Thao hoàn toàn không hề kêu trời trách đất khóc lóc om sòm không chịu chết, sao lại không phải là anh hùng? Người xưa có câu: "Hào sảng phó tử dị, từ dung thọ nghĩa nan." Tào Thao tuy không phải thọ nghĩa nhưng chết cũng xem như từ dung. Có thể lải nhải sắp xếp những hậu sự này, chính là biểu hiện của sự từ dung. Phải, so với những lời hào sảng, lời hay ý đẹp trước lúc chết của rất nhiều nhân vật anh hùng, bức "Di lệnh" này của Tào Thao hoàn toàn không anh hùng chút nào, hoàn toàn không lên nổi mặt bàn, chẳng khác gì người dân bình thường cả. Nhưng tôi cho rằng đây chính là Tào Thao đích thực. Bản thân ông vốn dĩ là một con người, không phải thần linh. Bản thân ông vốn dĩ là một người bình thường, không phải (và cũng không muốn làm) cái gì gọi là "thánh nhân" siêu phàm thoát tục. Hơn nữa, với thân phận địa vị của ông, vậy mà lại dám công khai phơi bày một mặt "phàm phu tục tử" ra ngoài, hoàn toàn không che đậy che giấu, làm vẻ ta đây, chính là điểm hơn người và bản sắc anh hùng của Tào Thao: Ta chính là kẻ tầm thường đấy, tụi mày làm gì được tao? Ta chính là nghĩ gì nói nấy, thích làm thế nào thì làm thế ấy, tụi mày còn có thể làm gì nào? Cho nên tôi cho rằng, bức "Di lệnh" này của Tào Thao thực sự chân thật hơn rất nhiều so với những "di chúc" đầy rẫy khẩu hiệu chính trị, viết đầy lời sáo rỗng quan liêu, và cũng đáng yêu hơn rất nhiều. Ngược lại là Tô Đông Pao vĩ đại kia, ít nhiều gì cũng lộ ra cái đuôi của kẻ tầm thường.

Đương nhiên Tô Đông Pao nói cũng đúng: "Bình sinh gian ngụy, tử kiến chân tính." Chỉ là chúng ta và Tô tiên sinh có sự hiểu biết khác nhau đối với "chân tính" đó, đánh giá cũng khác nhau. Theo tôi thấy, đó chính là "nhân tính". Tào Thao không phải là máy giết người hay ký hiệu chính trị. Ông là một con người, một con người có máu có thịt có tư duy có tình cảm. Nếu như nói, bình thường vì nhu cầu đấu tranh chính trị, ông bắt buộc phải che giấu thế giới nội tâm (tức cái gọi là "bình sinh gian ngụy"), vậy thì trước khi chết, không còn gì phải kiêng dè nữa (tức cái gọi là "tử kiến chân tính"). "Chim sắp chết, tiếng hót âu sầu; người sắp chết, lời nói thiện lương." Những "lời thiện lương" trước lúc lâm chung của Tào Thao, đã bộc lộ sự lưu luyến của ông đối với cuộc sống và tình cảm đối với người thân.

Tào Thao nam chinh bắc chiến, trải qua đời binh nghiệp, thời gian hưởng thụ hạnh phúc gia đình không nhiều, cho nên vô cùng trân trọng tình cảm với người nhà. Trước khi lâm chung ông còn nói những lời như thế này, ông nói: Những việc ta làm trong đời, không có gì phải hối hận cả, cũng không cảm thấy có lỗi với ai, chỉ duy chỉ không biết nếu xuống suối vàng, nếu Tử Tu đòi mẹ từ ta, ta phải trả lời thế nào đây. Tử Tu chính là Tào Ngang, là con trưởng của Tào Thao. Mẫu thân sinh ra Tào Ngang là Lưu phu nhân sớm qua đời, cho nên được chính thất Đinh phu nhân không sinh nở nuôi dưỡng, Đinh phu nhân cũng xem như con đẻ của mình. Sau đó Tào Ngang hy sinh trận mạc, Đinh phu nhân khóc lóc đến mức sống dở chết dở, lại thường khóc lóc mắng chửi lải nhải oán trách Tào Thao: Giết con ta rồi, ông cũng mặc kệ. Tào Thao phiền quá, bèn tống cổ bà về nhà mẹ đẻ, cho nên trước khi qua đời mới có lời nói như vậy.

Thực ra Tào Thao vẫn từng nỗ lực. Ông tự mình đến nhà mẹ đẻ của Đinh phu nhân để đón bà, Đinh phu nhân lại ngồi trước khung cửi dệt vải của mình, động đậy cũng không động đậy, thèm đếm xỉa tới cũng không thèm đếm xỉa tới. Tào Thao bèn xoa lưng bà, rất dịu dàng nói: Chúng ta cùng ngồi xe về nhà nhé, có được không nào? Đinh phu nhân mặc kệ ông. Tào Thao đi ra ngoài cửa, lại quay đầu lại hỏi: Đi theo ta về nhà, có được không nào? Đinh phu nhân vẫn mặc kệ ông. Tào Thao không còn cách nào, đành phải chia tay với bà. Với tính khí bạo n sớm, bản chất hung ác của Tào Thao, có thể làm được bước này đã không hề đơn giản chút nào. Huống chi Tào Thao còn cho phép Đinh phu nhân tái giá, không muốn bà phải thủ tiết sống góa bụa, chỉ là Đinh phu nhân không chịu, cha mẹ bà cũng không dám. Đương nhiên là không dám rồi. Cho dù có dám đi nữa, cũng chẳng có ai dám cưới.

Điều mà Tào Thao không yên lòng trước lúc lâm chung, còn có đứa con út Tào Can. Lúc Tào Can ba tuổi, mẫu thân là Trần Cơ đã qua đời, lúc này cũng mới năm tuổi. Thế nên Tào Thao lại đặc biệt ban cho Tào Phi một bức di lệnh: "Thứa nhi tam tuế vong mẫu, ngũ tuế thất phụ, dĩ lụy nhữ dã." Bởi vì có bức di lệnh này, cũng bởi vì mẫu thân của Tào Can từng giúp đỡ Tào Phi trong vấn đề lập trữ, cho nên sau đó Tào Phi đối với Tào Can, có phần ra dáng "huynh trưởng như cha". Trước khi lâm chung, Tào Phi lại phó thác cậu cho Minh đế Tào Duệ. Tào Duệ đối với cậu cũng khá tốt, ân sủng gia tăng, mãi cho đến khi phong đến tước Triệu vương. Lục Cơ đối với việc này cũng có một lời bàn luận: "Thương tai! Nang dĩ thiên hạ tự nhậm, kim dĩ ái tử thác nhân." Một kẻ gánh vác cả thiên hạ trên lưng, trước khi chết lại đành phải phó thác đứa con yêu quý của mình cho người khác (cho dù "người đó" cũng là con trai của mình), nói ra thì có chút khiến người ta thương cảm, nhưng đây lại đúng là chân tình của một con người.

Xem ra, con người thực ra rất mỏng manh. Vĩ nhân cũng không ngoại lệ.

Lỗ Tấn tiên sinh nói: "Vô tình chưa chắc thật hào kiệt, thương con sao lại chẳng đại trượng phu." Tào Thao thương con, Hạng Vũ từ biệt Ngu Cơ, bọn họ đều là những người sống tình cảm, cũng đều là bậc chân hào kiệt, đại trượng phu.