Tào Tháo không những là người có tình, mà còn rất đáng yêu.
Điểm đáng yêu nhất của Tào Tháo nằm ở chỗ ông rất thích nói lời thật. Lẽ ra, dấn thân vào đấu tranh chính trị, lăn lộn chốn quan trường thì khó mà tránh khỏi việc nói vài câu giả dối, ít ra cũng phải dùng những lời sáo rỗng cửa miệng, huống hồ Tào Tháo lại là một "gian hùng" (gian hùng)! Nhưng hễ có cơ hội là ông lại nói lời thật, hoặc nói giống như lời thật, không làm văn chương kiểu cách. Bức "Nhượng huyện tự minh bản chí lệnh" của ông vốn là một văn kiện chính trị cực kỳ quan trọng, xứng đáng với bốn chữ "cương lĩnh chính trị", vậy mà lại được viết một cách hết sức thực tế, rõ mười mươi, toàn bộ là lời ăn tiếng nói thường ngày, hoàn toàn không có chút giọng điệu quan liêu nào. Mở đầu, ông thẳng thắn thừa nhận bản thân vốn dĩ không có chí lớn, cũng chẳng phải là nhân vật nổi tiếng gì. Ban đầu chỉ muốn làm một thái thú giỏi, sau đó cũng chỉ muốn làm một tướng quân giỏi, đến binh lính cũng không dám dẫn nhiều. Chỉ vì thời thế xô đẩy, mới đẩy bản thân lên đến vị trí này, thực sự là "vị trí bề tôi đã đạt đến tột bậc, mong ước đã vượt quá rồi". Dù sao thì bây giờ cũng có thể nói một câu khoác lác rồi: Giả sử đất nước không có ta họ Tào, thật không biết có mấy kẻ xưng đế, mấy kẻ xưng vương. Đương nhiên, cứ như vậy thì người ta bàn tán xì xào về ta sẽ nhiều lên. Ta có thể nói rõ cho mọi người biết: Ta chỉ muốn làm Tề Hoàn Công, Tấn Văn Công, tôn phò thiên tử mà xưng bá chư hầu. Những lời này không những ta nói với các vị, mà còn nói với vợ con nữa. Ta còn nói trăm năm sau, hãy để các tì thiếp đều được tái giá, đem những tâm sự này của ta truyền khắp bốn phương. Tương tự, ta cũng muốn nói rõ cho mọi người biết, bắt ta hiện tại buông bỏ binh quyền, về nhà dưỡng lão, thì điều đó cũng không thể làm được. Tại sao vậy? Chính vì sợ một khi mất đi binh quyền, sẽ bị kẻ khác hãm hại, đất nước cũng không được yên bình. Ta cùng lắm chỉ có thể nhường đi một phần ban thưởng của hoàng thượng, còn quyền lực thì không nhường. Tóm lại, "giang hồ chưa yên, không thể nhường ngôi; còn như đất đai, có thể từ chối". Đây chính là thái độ của ta!
Những lời này nói ra thực sự là không thể trực bạch hơn nữa, trực bạch đến mức ngươi không còn gì để nói. Ngươi bảo ông ấy khoác lác ư, ông ấy không khoác lác, thuở thiếu niên ông ấy quả thực không có địa vị và danh vọng gì; ngươi bảo ông ấy lừa người ư, ông ấy không lừa người, ông ấy nói bản thân quả thực muốn làm quan, hơn nữa còn muốn làm Tề Hoàn Công, Tấn Văn Công, dã tâm đã đủ lớn rồi; ngươi bảo ông ấy khiêm tốn giả tạo ư, giọng điệu của ông ấy lớn lắm, bảo rằng không có lão tử thì thiên hạ lập tức đại loạn; ngươi bảo ông ấy không thật thà ư, ông ấy rất thật thà, bảo rằng quyền lực trong tay dù một khắc cũng không buông, dù một phân một tấc cũng không nhường. Lời đã nói đến mức này, ngươi còn có lời gì để nói nữa không? Không còn nữa.
Tào Tháo thực sự rất thông minh: Trong một thời đại mà ai nấy đều nói lời giả dối, vũ khí tốt nhất chính là lời thật. Điều này không chỉ vì bản thân lời thật có sức mạnh hùng biện, mà còn bởi vì hễ ngươi nói lời thật, những kẻ nói lời giả dối sẽ hết cách, vở kịch của bọn chúng không thể diễn tiếp được nữa. Không diễn tiếp được thì sao đành? Ngành đành hạ màn. Cho nên, để đối phó với những kẻ quen thói nói lời quan liêu, lời sáo rỗng, lời giả dối, cách tốt nhất là cứ thẳng thừng mà nói lời thật. Giống như đứa trẻ hét lớn một tiếng "Hoàng đế không mặc quần áo" vậy. Lúc ấy, những kẻ quen nói lời giả dối sẽ phát hiện ra hóa ra mình cũng không mặc quần áo, sự chật vật của bọn chúng có thể tưởng tượng được, sự không có sức chống đỡ của bọn chúng cũng có thể tưởng tượng được.
Tào Tháo nói như vậy, không hoàn toàn xuất phát từ sách lược đấu tranh, mà còn vì bản tính ông vốn thích nói lời thật, lời chân thật. Thế nên ông nói rất tự nhiên, nói rất trôi chảy, nói rất phóng khoáng hùng hồn. Cho dù đằng sau những lời thật ấy cũng có sáo lục, đằng sau lời chân thật cũng có tâm địa giả dối, thậm chí có những thứ không thể lộ ra ánh sáng, thì cũng được che giấu một cách tự nhiên, không để lộ sơ hở. Tào Tháo quả thực rất thực tế. Ông ăn không cầu kỳ, mặc không cầu kỳ, ở không cầu kỳ, chỉ cần no bụng, có dinh dưỡng, quần áo mặc thoải mái, chăn đắp ấm áp là được. "Mặt hàng xa xỉ" duy nhất của ông có lẽ cũng chỉ là các nghệ sĩ ca múa và tiểu thiếp. Nhưng Tào Tháo cho dù có mê sắc, thì cũng mê một cách thực tế, không hề lấy cái cớ "con cháu nối dõi gian nan" gì cả. Ông chiêu mộ nhân tài cũng rất thực tế, nói rằng bất kể là người nào, ở triều đình cũng được, ở dân gian cũng thế, thanh tao cũng tốt, tầm thường cũng xong, chỉ cần có bản lĩnh trị quốc dùng binh là được, dẫu có tiếng tăm không tốt, hành vi buồn cười, thậm chí "bất nhân bất hiếu", cũng không hề gì, dù sao mèo bắt được chuột là mèo tốt.
Chính sự thực tế này đã phác họa thêm cho Tào Tháo gian trá rất nhiều nét đáng yêu. Khi ông tây chinh Mã Siêu, Hàn Toái, từng hẹn gặp Hàn Toái trên chiến trường. Binh sĩ của Hàn Toái nghe tin Tào Tháo trực tiếp xuất trận, đều tranh nhau vươn dài cổ để muốn nhìn cho rõ. Tào Tháo liền lớn tiếng nói: Các ngươi là muốn nhìn Tào Tháo phải không? Nói cho các ngươi biết, cũng giống như các ngươi thôi, cũng là một con người, chẳng có bốn mắt hay hai cái miệng gì cả, chỉ là có thêm chút trí tuệ mà thôi! Lời này nói rất thực tế, cũng rất đáng yêu, lại rất phóng khoáng.
Tào Tháo trong đời sống thường nhật quả thực là một người rất phóng khoáng, rất dễ gần. Ông thường mặc áo làm bằng lụa mỏng, thắt lưng đeo một cái túi da dùng để đựng khăn tay và những thứnặt vặt linh tinh, đôi khi còn đội chiếc mũ vải bằng lụa để đi gặp tân khách. Khi trò chuyện với người khác, cũng chẳng có kiêng kỵ gì, muốn nói gì thì nói, muốn nói thế nào thì nói. Đến lúc cao hứng, cười gập cả người, đầu chúi vào đũa chén trên bàn, khiến cho trên mũ toàn là nước canh nước nướng. Ông thích đùa giỡn, chuyện chính sự thường cũng dùng lời trêu đùa để nói. Khi cải cách cơ quan năm Kiến An thứ mười bảy, có người yêu cầu cắt giảm, sáp nhập Đông Tào, ý là muốn bài xích Mao Giới - người làm việc công minh, không nể tình riêng kiêm chức Đông Tào. Câu trả lời của Tào Tháo lại rất hài hước: Mặt trời mọc ở phía đông, mặt trăng vượng ở phía đông, đông đông tây tây, cũng là nói đông trước rồi mới nói tây, tại sao lại phải cắt giảm Đông Tào chứ? Lại như Diêm Hành quy tụ về phe Hàn Toái, nhưng cha lại đang làm con tin trong tay Tào Tháo. Tào Tháo liền viết thư cho Diêm Hành nói rằng: Lệnh tôn đại nhân hiện tại bình an vô sự. Bất quá, trong chốn ngục tù cũng không phải là nơi dưỡng lão, hơn nữa nhà nước cũng không thể cứ mãi nuôi dưỡng cha thay người khác được chứ!
Tào Tháo thích nói đùa, cũng thích những người bạn biết nói đùa. Thái úy Kiều Huyền là người sớm nhất thưởng thức Tào Tháo, đối với Tào Tháo có thể coi là "vong niên giao" (bạn vong niên). Tào Tháo trong bài văn tế Kiều Huyền từng kể một câu chuyện cười, nói rằng năm xưa Kiều lão từng cùng ông "tự do ước thệ": Sau khi ta chết, lúc đi ngang qua phần mộ của ta, nếu không mang theo một đấu rượu một con gà để cúng tế, xe đi qua ba bước mà bụng đau thì chớ có trách ta đấy. Điều này đáng yêu hơn nhiều so với những lời điếu văn kiểu cách quan lại, tình cảm cũng chân thật hơn rất nhiều.
Tào Tháo có một người đồng hương tên là Đinh Bùi, thích tham chút lợi nhỏ, vậy mà lại lợi dụng chức quyền lấy con bò gầy nhà mình đổi lấy con bò béo của công, kết quả bị cách chức. Tào Tháo nhìn thấy hắn, liền cố ý hỏi: Văn Hầu ơi, quan ấn của ngươi đi đâu mất rồi? Đinh Bùi cũng mặt dày cười hề hề đáp: Đem đổi bánh nướng ăn hết rồi. Tào Tháo cười lớn ha hả, quay đầu lại nói với tùy tùng: Mao Giới mấy lần muốn ta trừng phạt nặng Đinh Bùi. Ta bảo Đinh Bùi giống như con mèo vừa biết bắt chuột lại vừa ăn trộm đồ, giữ lại vẫn còn có ích.
Tính cách này của Tào Tháo rất có ích cho sự nghiệp của ông. Người làm chính trị, quá ra vẻ đạo mạo thực ra không hay. Không làm cho người ta cảm thấy thâm trầm khó dò, không thể tin tưởng; thì cũng làm cho người ta cảm thấy vô tình vô nghĩa, không thể gần gũi. Tốt nhất là làm việc nghiêm túc cẩn thận, bình thường phóng khoáng dễ gần, vấn đề nguyên tắc không nhượng bộ một tấc, chuyện cỏn con thì xuề xòa cho qua, vừa có uy vọng uy nghiêm của người lãnh đạo, lại vừa có tình người, có khiếu hài hước. Kiểu người như thế mới là người dễ nhận được sự kính trọng và ủng hộ từ đáy lòng của người khác nhất. Tào Tháo chính là con người như thế.
Quả thế, Tào Tháo tuy phóng khoáng dễ gần, nhưng lại không hề phù phiếm. Ông thực ra là một người rất thâm trầm.
Hầu như tất cả mọi người đều cho rằng Tào Tháo giảo hoạt, nhưng không ít người lại cho rằng ông phù phiếm (tức cái gọi là "thiêu dịch vô uy trọng"), đó chính là sự sai lầm trong việc nhìn nhận con người. Giảo hoạt và phù phiếm không thể dung hợp với nhau. Người phù phiếm nhất định không giảo hoạt, mà người giảo hoạt thì chắc chắn phải thâm trầm. Bởi vì thâm trầm mới có tâm cơ, có tâm cơ mới có quyền mưu. Người phù phiếm, liếc mắt một cái là có thể nhìn thấu, mà còn muốn mưu mô quỷ kế ư? Thật là nực cười.
Trên thực tế Tào Tháo không hề phù phiếm, cũng không thích những kẻ phù phiếm. Trong mắt Tào Tháo, hạng người như Khổng Dung, Di Hành chính là những kẻ phù phiếm. Chính vì coi bọn chúng là kẻ phù phiếm, cho nên Tào Tháo mới chỉ đuổi Di Hành xuất cảnh, đối với Khổng Dung cũng chậm chạp chưa ra tay. Cho đến khi Khổng Dung dâng sớ, đưa ra chủ trương "trong vòng một ngàn dặm không phong hầu", suýt nữa thì dồn Tào Tháo ra tận chân trời góc biển (lúc bấy giờ Tào Tháo được phong Vũ Bình Hầu, đất phong cách Hứa Đô chỉ có ba trăm dặm), lúc này Tào Tháo mới nhịn hết nổi. Dẫu là vậy, Tào Tháo vẫn cho hắn một lời cảnh cáo trước. Tào Tháo từng lấy danh nghĩa hòa giải mâu thuẫn giữa Khổng Dung và Thịch Lự, viết cho Khổng Dung một bức thư, trong thư nói rằng: Ta dẫu cho tiến không thể thi hành giáo hóa chuyển hóa phong tục, lùi không thể tạo dựng nhân đức đoàn kết đồng liêu, nhưng việc ta nuôi dưỡng binh lính, xả thân vì nước, đả kích những kẻ phù phiếm hư v hòa hoa lại thích kết bè kết phái (phù hoa giao hội chi đồ), thì cách thức vẫn có rất nhiều. Có thể thấy Tào Tháo vô cùng căm ghét sự phù phiếm, bản thân ông đương nhiên cũng không hề phù phiếm.
Phải thừa nhận, thủa nhỏ Tào Tháo không phải là người quá "đoan chính". Ông thích cưỡi ngựa bắn cung, thậm chí làm càn làm quậy, hoặc là nghịch ngợm phá phách, nhưng ông cũng thích đọc sách, đây chính là điểm khác biệt giữa ông với Lưu Bang, Hạng Vũ và những người khác. Trong những cuộc đấu tranh chính trị phức tạp và gay gắt sau này, ông lại càng được tôi luyện trở nên thâm trầm, trầm tĩnh suy ngẫm. Sách lịch sử ghi chép, ông "thống lĩnh quân đội hơn ba mươi năm, tay không rời sách, ban ngày thì bàn chiến lược võ nghệ, ban đêm thì ngẫm nghĩ kinh truyện", đây há phải là kẻ phù phiếm sao? Ông mặc thường phục, kể chuyện cười, làm từ phú, nghe âm nhạc, chẳng qua chỉ là một cách thư giãn sau những giờ làm việc căng thẳng, cũng là một sự biểu hiện cho thế giới nội tâm phong phú của ông, nói không chừng còn là một màn sương mù để đánh lừa kẻ địch. Việc văn phong, hành sự, dùng người không câu nệ một khuôn mẫu nào của ông, càng không phải là sự phù phiếm, mà là sự phóng khoáng lớn lao. Đại pháp vô pháp. Đối với một người có thủ bút lớn như Tào Tháo, căn bản là không cần dùng đến quá nhiều quy tắc, quá nhiều sự câu nệ.
Sự thâm trầm của Tào Tháo còn thể hiện ở sự nhìn người chuẩn xác, tâm cơ sâu sắc. Tào Tháo là người rất có tâm cơ. Trên bề mặt, ông có thể cùng ngươi tay bắt mặt mừng, có thể cùng ngươi cười nói vui vẻ, nhưng ông không lúc nào là không quan sát ngươi, hơn nữa còn nhìn thấu tận xương tủy. Viên Thuật phách lối ngạo mạn như thế, Viên Sào kiêu ngạo tự đại như thế, Tào Tháo đều không để vào mắt, thế nhưng đối với Lưu Bang - kẻ trước đó bán dép rách, hiện tại lại đang nương nhờ cửa người khác, thì lại nhìn bằng con mắt khác. Mặc dù Lưu Bang lúc ở dưới tay ông luôn che giấu tài năng, giả vờ ngơ ngác, Tào Tháo vẫn nhìn thấu một cách triệt để: "Thiên hạ anh hùng ngày nay, chỉ có sứ quân (chỉ Lưu Bang) với ta mà thôi!" khiến Lưu Bang sợ đến mức rơi cả đũa tại chỗ. Có lẽ Tào Tháo không nên nói những lời này trước mặt Lưu Bang, nhưng điều này có thể hiểu là thiếu sự điềm đạm, cũng có thể hiểu là thăm dò hỏa lực, hoặc là đả thảo kinh xà (đánh cỏ động rắn). Ý là hai chúng ta ai cũng đừng giả vờ ngốc nghếch nữa. Hai chúng ta ai cũng chẳng ngốc hơn ai, hay ai cũng chẳng thông minh hơn ai. Quả nhiên, Lưu Bang không thể giả vờ tiếp được nữa, tìm cơ hội là chuồn thẳng một mạch.
Nếu nói việc thả Lưu Bang là một lần sơ suất mà chính Tào Tháo cũng không thể tha thứ cho bản thân, thì việc ông trị lý những kẻ khác, phải nói là bước đi vững chắc, vô cùng chặt chẽ. Để giết Tuân Úc, trước tiên ông mời Tuân Úc đến tiền tuyến súy lao quân, điều động ông ta rời khỏi triều đình. Tiếp theo, bãi nhiệm chức Thượng thư lệnh của ông ta, giáng chức làm Tham thừa hạng quân sự, khiến ông ta trở thành cấp dưới trực tiếp của mình. Cuối cùng, phái người đưa cho Tuân Úc một chiếc hộp đựng thức ăn. Tuân Úc mở ra xem, bên trong chẳng có gì cả, là một chiếc hộp trống không. Thế là tự sát. Thủ đoạn như vậy, há là người phù phiếm có thể làm ra được sao? Trong số thuộc hạ của Tào Tháo, ai mà thực sự cho rằng ông phù phiếm, thì cái đầu trên cổ e rằng ngày rời khỏi chỗ cũ cũng không còn xa nữa.
Thế nhưng Tào Tháo lại là một người yêu sinh mệnh, yêu cuộc sống, lại ham đọc sách, hay suy ngẫm. Điều này khiến cho sự thâm trầm của ông khác với vẻ thâm trầm thủ đoạn của những kẻ âm mưu, kẻ dã tâm thông thường, mà mang một sự suy ngẫm sâu sắc về vũ trụ và nhân sinh. "Quy tuy thọ" và "Đoản ca hành" của ông viết rằng: Thần quy dẫu thọ, cũng có lúc chết đi; rồng bay lên chín tầng trời, cuối cùng rồi cũng thành tro bụi. Cuộc đời một con người kéo dài được bao lâu? Giống như giọt sương mai buổi sớm, chớp mắt đã tan biến ("Thần quy tuy thọ, do hữu cánh thời. Đằng long thừa vụ, chủng thành thổ hồi". "Đối tửu đương ca, nhân sinh hà kỷ? Phì như triêu lộ, khứ nhật khổ đa"). Một cuộc đời ngắn ngủi như thế, chẳng lẽ không nên trân trọng? Một sinh mệnh mỏng manh như thế, chẳng lẽ không nên nâng niu? Khoảng thời gian ít ỏi như thế, chẳng lẽ không nên nắm bắt lấy ư?
Điều này dường như có thể xem như một thứ tư duy triết học về vũ trụ và nhân sinh. Đương nhiên, Tào Tháo đứng trên lập trường của một nhà chính trị để suy ngẫm. Cho nên kết luận của ông là "Lão ký phục lịch, chí tại thiên niêm. Liệt sĩ mộ niên, tráng tâm bất dĩ"; là "Sơn bất yêm cao, thủy bất yêm thâm, Chu công thổ phô, thiên hạ quy tâm". Nói cách khác, nên nắm bắt khoảng thời gian ít ỏi này, trong cuộc đời ngắn ngủi làm nên sự nghiệp oanh liệt, thực hiện hoài bão chính trị của mình. Nhưng một hoài bão chính trị như thế, do có bối cảnh tư duy triết học về vũ trụ và nhân sinh làm nền tảng, mang ý nghĩa "biến sinh mệnh hữu hạn thành vĩnh hằng", nên có phong cách và phẩm vị lớn hơn, cũng phóng khoáng hơn so với câu nói "Đế vương tướng tướng ninh hữu chủng hồ?" (Đế vương tướng tướng há từ dòng dõi sinh ra ư?) hay "Đại trượng phu đương như thị dã" (Đại trượng phu phải được như thế).
Tào Tháo quả thực rất phóng khoáng lớn lao. Đọc thơ văn của ông, thường sẽ cảm nhận được khí thế anh hùng của ông. Cho dù là những đoạn ngắn tùy hứng nhặt ra, cười cợt mắng mỏ, muốn sao được vậy, cũng không vì thế mà trở nên thô tục nhờ có một cỗ khí thế hào hùng. Nhất là bài "Quan thương hải", khí thế biết bao: "Đông lâm Yết Thạch, dĩ quan thương hải. Thủy hà đạm đạm, sơn đảo sủng trì. Thụ mộc tùng sinh, bách thảo phong mậu. Thu phong tiêu sắt, hồng ba dũng khởi. Nhật nguyệt chi hành, nhược xuất kỳ trung; tinh hán xán lạn, nhược xuất kỳ lý." Những câu thơ như thế, quả thực không phải thủ bút lớn thì không thể làm nổi. Chung Vung nói: "Tào công cổ trực, thậm hữu bi lương chi cú." Nỗi bi lương này, ngoài việc như Lưu Hiếp đã nói, là "do đời tích tụ loạn ly, phong hóa suy đồi thói tục oán hận, lại thêm chí sâu mà bút dài, cho nên khái quát mà nhiều khí phách vậy", thì cũng không phải không có liên quan đến tư duy triết học của Tào Tháo về vũ trụ và nhân sinh. Tào Tháo dẫu sao cũng là anh hùng thời loạn. Đối với sự hủy diệt của sinh mệnh, ông nhìn thấy nhiều hơn bất cứ ai, nghĩ đến nhiều hơn bất cứ ai. Cảm thán của ông, ít nhiều gì cũng mang ý vị quan tâm tối hậu.
Đó chính là Tào Tháo. Ông phóng khoáng, thâm trầm, hào sảng, phóng khoáng, thú vị, cơ trí, dễ gần, quỷ quyệt, gian trá, lạnh lùng, tàn nhẫn, thực sự là một nhân vật vô cùng phong phú, đa diện, cực kỳ có cá tính lại cực kỳ mang tính kịch. Ông là một con người sống động, không phải là một biểu tượng chính trị hay cái xác khô chính trị, càng không phải là cái thứ khốn nạn lúc nào cũng sầm mặt lại, một lòng một dạ chỉ muốn chỉnh đốn người khác như Khang Sinh!
Thế nhưng Tào Tháo lại bị quy kết là gian hùng, gánh chịu tiếng đời mắng nhiếc suốt cả ngàn năm.
Tào Tháo đương nhiên có chỗ đáng mắng. Ông đã giết quá nhiều người, hơn nữa còn giết oan uổng. Ông đã làm quá nhiều chuyện trái lương tâm, hơn nữa còn làm một cách thất đức. Nhưng Lưu Bang, Tôn Quyền bọn họ chẳng lẽ không giết người ư? Chẳng lẽ không làm chuyện thất đức ư? Lưu Bang bán đứng cố nhân Lữ Bố, chính là không ra gì; Tôn Quyền phế truất thái tử Tôn Hòa, vô cùng oan uổng. Tôn Hòa vốn là người con trai được Tôn Quyền sủng ái nhất, bản thân biểu hiện cũng rất tốt, vừa thông minh, lại hiếu học, đối xử với người cũng ôn hòa. Việc thất sủng của ông ta hoàn toàn là do kẻ khác hãm hại. Kết quả là, những đại thần đứng ra đòi lại công bằng nói lời công lý, có người bị tru di tam tộc, có người bị phạt trượng ở triều đình, có người bị lưu đày, "chúng hàm oan chi", tất cả mọi người đều cho đó là vụ án oan. Lữ Bố chết thì không oan uổng chút nào, bởi vì Lữ Bố cũng chẳng phải thứ tốt lành gì. Hắn vốn là bộ tướng của Bỉnh Châu thứ sử Đinh Nguyên, Đinh Nguyên đối xử với hắn như người thân, hắn lại giết Đinh Nguyên để đầu quân cho Đổng Trác; Đổng Trác đối với hắn như cha con, hắn lại giết Đổng Trác để đầu quân cho Vương Doãn. Sau này rơi vào tay Tào Tháo, lại nịnh bợ Tào Tháo. Lúc bấy giờ, Lưu Bang đang ngồi bên cạnh Tào Tháo, Lữ Bố liền cầu cứu Lưu Bang, bởi vì trước kia Lữ Bố từng giúp đỡ Lưu Bang. Lữ Bố nói: Huyền Đức công, hiện nay ngài là khách ngồi trên ghế, ta là kẻ tù tội, dây thừng trói ta chặt như thế này, ngài không thể giúp ta nói một vài lời êm tai được sao? Nào ngờ Lưu Bang lại lạnh lùng nói với Tào Tháo đang chuẩn bị hạ lệnh cởi trói: Minh công không nhìn thấy Lữ Bố đã phụng sự Đinh Nguyên, Đổng Trác như thế nào sao? Chỉ một câu nói, liền cướp đi cái đầu của Lữ Bố, khiến Lữ Bố tức giận mắng lớn: Tên nhóc tai to (Lữ Bố tai rất to) là kẻ không đáng tin nhất!
Nói thực ra, Lữ Bố tuy là một kẻ vong ân bội nghĩa, nhưng đối với Lưu Bang thì vẫn rất sòng phẳng. Năm xưa Lưu Bang bị quân đội của Viên Thuật vây hãm chặt chẽ ở Bái Xương, từng cầu cứu Lữ Bố. Lữ Bố tuy có mâu thuẫn với Lưu Bang, cũng muốn giết Lưu Bang, nhưng vẫn tự mình đến chiến trường, viên môn xạ kích (bắn kích ở cửa viên môn), cứu Lưu Bang một mạng. Hơn nữa, hắn nói rất rõ ràng với bộ tướng của Viên Thuật rằng: Lưu Bang là huynh đệ của ta, ta hôm nay đến để cứu hắn. Cho nên, lần này Lữ Bố cũng cho rằng bản thân có tư cách cầu cứu Lưu Bang. Thừa nhận rằng, Lữ Bố cứu Lưu Bang là tính toán cho bản thân (sợ Viên Thuật đắc thủ rồi lại quay sang đánh hắn); Lưu Bang không cứu Lữ Bố, cũng là suy nghĩ cho Tào Tháo (loại tiểu nhân này giữ lại cuối cùng vẫn là họa lớn). Nhưng lấy oán trả ơn, suy cho cùng vẫn có chút thất đức. Trên thực tế, Lưu Bang hay Tôn Quyền, Lữ Bố, đều giống như Tào Tháo, đặt lợi ích lên hàng đầu, đạo nghĩa đặt ở vị trí thứ hai. Là những kẻ kiêu hùng thời loạn, quan niệm đạo đức và trình độ đạo đức của bọn họ thực ra tám lạng nửa cân, cao lắm cũng chỉ có sự khác biệt giữa năm mươi bước và một trăm bước mà thôi. Ít ra thì Tôn Quyền cũng "tính hay đa nghi, quyết đoán trong việc tàn sát", cũng là một kẻ thích tạo ra những vụ án oan lại thêm thủ đoạn độc ác. Chỉ có điều Lưu Bang biết giả vờ, Tôn Quyền biết nhẫn nhịn, không công khai huênh hoang, vô pháp vô thiên như Tào Tháo, cho nên mới không bị mắng chửi nhiều như Tào Tháo.
Lưu Bang và Tôn Quyền quả thực xảo quyệt hơn Tào Tháo (bọn họ thế lực yếu hơn, không thể không xảo quyệt hơn một chút). Nhất là Lưu Bang, giỏi giả vờ nhất. Hắn giả vờ thảm hại trước mặt Tào Tháo, giả vờ kém cỏi trước mặt Gia Cát Lượng, giả vờ nhân từ, giả vờ đôn hậu trước mặt thuộc hạ, đến cả dân chúng cũng biết: "Lưu Bang ném con, câu mua lòng người". Đương nhiên, sự xảo quyệt hay nói cách khác là thông minh của hai người bọn họ, còn nằm ở sự khiêm nhường trong chính trị. Bọn họ vẫn luôn cẩn thận hết mức có thể để không lộ tài năng, tránh việc trở thành cái đích cho mọi người chỉ trích. Tôn Quyền thậm chí còn có tâm địa không tốt xúi giục Tào Tháo làm con chim đầu đàn, may mà bị Tào Tháo nhìn thấu một cái, không hề sập bẫy. Nhưng Tào Phi lại không giữ được bình tĩnh. Tào Tháo vừa mới qua đời, hắn liền đuổi Hán Hiến Đế xuống đài, tự mình làm hoàng đế, lúc này Lưu Bang và Tôn Quyền vui mừng khôn tả: Có kẻ dẫn đầu, không lên thì phí. Thế ra cũng ra dáng ra phường đường hoàng đường đường chính chính mà lên làm hoàng đế. Kết quả, người không làm hoàng đế là Tào Tháo bị mắng là "gian", kẻ làm hoàng đế là Lưu Bang và Tôn Quyền lại không một ai quở trách là "soán".
Thực ra Tào Tháo chịu thiệt cũng ở điểm này: Ông ở triều đình, Lưu Bang, Tôn Quyền ở dân gian; ông ở nội các, Lưu Bang, Tôn Quyền ở bên ngoài; con trai ông xưng đế trước, Lưu Bang, Tôn Quyền sau đó. Ông "dung túng thiên tử để ra lệnh cho chư hầu", lúc bấy giờ thì chiếm được hời, đến khi viết sử sách thì gặp rắc rối to: Ông dù thế nào đi nữa cũng không tài nào thoát khỏi tội danh "soán Hán", không gỡ bỏ được cái mũ "gian thần", trở thành nhân vật mà các triều đại đều phải đề phòng, bị xem là kẻ địch nguy hiểm nhất. Ngươi nghĩ xem, nếu bên cạnh có một nhân vật kiểu Tào Tháo, vị hoàng đế nào có thể ngủ ngon giấc đây? Kết quả là, thời thịnh thế phải đề phòng ông, thời loạn thế cũng phải đề phòng ông. Thời thịnh thế đề phòng ông mưu đồ bất quỹ, thời loạn thế đề phòng ông làm mưa làm gió, lúc nào cũng chẳng thu được kết quả tốt đẹp gì.
Hoàng đế phải đề phòng ông, các quan lại cũng phải đề phòng ông. Ai muốn vướng phải một vị quan trên như Tào Tháo chứ? Không có bản lĩnh thì ông coi thường ngươi, bản lĩnh quá lớn thì ông lại chỉnh đốn ngươi. Chấp pháp lại nghiêm khắc, làm việc lại nghiêm túc, nói năng lại không dùng lời sáo rỗng, hoàn toàn không theo những quy củ của quan trường mà vận hành, những điều này đều khiến người ta không thể chịu nổi. Nhất là việc ông "duy tài thị cử" (chỉ coi trọng tài năng mà dùng), dùng người không câu nệ xuất thân, không bàn học lịch, không nhìn bối cảnh, cũng như việc làm việc chú trọng hiệu quả thực tế, không trọng hình thức vân vân, đều khiến cho những kẻ quan liêu chủ nghĩa vốn chỉ biết "đẳng nhân phụng thử" (chờ người dâng lên theo lệ), giữ gìn phép tắc lễ nghĩa, đùn đẩy trách nhiệm cảm thấy bị đe dọa. Chủ nghĩa quan liêu vốn dĩ sinh ra cùng với chế độ quan liêu. Hơn nữa, càng về giai đoạn hậu kỳ của thời phong kiến, chế độ văn quan càng thành thục, càng hoàn thiện, chủ nghĩa quan liêu lại càng nghiêm trọng. Tào Tháo đã là kẻ thù của chủ nghĩa quan liêu, thì ông cũng chính là kẻ thù của các quan lại. Các triều đại, những kẻ làm việc luôn bị những kẻ chỉ làm quan mà không làm việc công kích, Tào Tháo cũng không ngoại lệ.
Văn nhân và dân chúng cũng không thích Tào Tháo. Bởi vì Tào Tháo đã giết không ít văn nhân. Văn nhân thích thương cảm cho hoàn cảnh của nhau, dân chúng lại càng chẳng quan tâm ông có cống hiến gì trong lịch sử hay không. Lục Cơ từng nói: "Tào thị tuy công tế chư hạ, ngược diệc thâm dĩ, kỳ dân oán hĩ!" Trong ba vị thủ lãnh khai quốc của ba nước Ngụy Thục Ngô, Tào Tháo để lại món nợ máu có lẽ là nhiều nhất, kỷ lục tàn nhẫn khiến người ta căm phẫn đến cùng cực cũng nhiều nhất. Nợ máu thì sớm muộn gì cũng phải trả. Giết không được Tào Tháo, chẳng lẽ dùng lời lẽ công tru bạt phạt không xong sao? Trong lúc căm phẫn sục sôi, thì khó mà tránh khỏi việc phóng đại ngôn từ, thậm chí phỉ báng không đúng sự thật. Tỉ như, ông chưa chắc đã từng giết cả nhà Lữ Bá Sa, lại càng chưa chắc từng nói câu "Thà ta phụ người, chứ không để người phụ ta". Bất quá, Tào Tháo cũng từng oan uổng người khác, oan uổng ông một lần, cũng coi như là gạt bỏ được một báo cáo. Huống chi những chuyện này đổ lên đầu ông cũng "rất giống". Thế là hoàng đế, quan lại, văn nhân, dân chúng đều đồng thanh hô lên Tào Tháo là "gian", mặc dù nội dung cụ thể mà bọn họ ám chỉ không hề giống nhau.
Nghiêm trọng hơn nữa, Tào Tháo đã đắc tội với văn hóa Trung Quốc. Hay nói cách khác, đã đắc tội với hệ thống đánh giá con người của văn hóa Trung Quốc. Quan điểm của Tào Tháo là: Một con người, điều quan trọng nhất là phải có tài, có năng lực, "bất nhân bất hiếu" ngược lại cũng không hề gì. Quan niệm truyền thống của văn hóa Trung Quốc lại là: Một con người, điều quan trọng nhất là nhân nghĩa trung hiếu, có tài năng hay không, có năng lực hay không, có công lao hay không, có thành tích chính trị hay không cũng không quan trọng. Thậm chí, tầm thường một chút còn tốt hơn, trông có vẻ thật thà, trung hậu, đáng tin cậy. Cho nên, người Trung Quốc trong xã hội truyền thống thà chọn Lưu Bang, chứ nhất quyết không chọn Tào Tháo. Đối với Gia Cát Lượng - người có đủ cả đức lẫn tài, thì lại càng tôn sùng đến cực điểm; đối với Quan Vũ - người nhiều lần phạm sai lầm quân sự, táng tuấn tiền đồ nhà Thục Hán, nhưng lại vô cùng trung thành, cũng vô cùng tôn sùng. Chỉ có Tô Đông Pha là nói một câu công đạo. Ông cho rằng Gia Cát Lượng "bàn về binh không nhiều bằng Tào Tháo, bàn về đất đai không rộng lớn bằng Tào Tháo, bàn về đánh trận không có tài năng bằng Tào Tháo, mà có điểm có thể thắng được một bậc chính là chút lòng trung tín nhỏ nhoi đó thôi". Nói cách khác, chỉ với chút lòng trung tín nhỏ nhoi ấy, đã đè bẹp toàn bộ mưu lược siêu việt và công huận trùm đời.
Đây chính là bi kịch của Tào Tháo, cũng là bi kịch của lịch sử, bi kịch của thời đại, bi kịch của văn hóa Trung Quốc. Bởi vì thứ logic "thà lấy cái đức không có tài, chứ không lấy cái tài không có đức" này, phát triển cho đến sau này, chính là câu nói "Thà tặng cho các nước hữu nghị, chứ không cho nô bộc trong nhà" của triều đại nhà Thanh và câu nói "Thà lấy cỏ xã hội chủ nghĩa, chứ không lấy mầm tư bản chủ nghĩa" của bọn Trương Xuân Kiều... Hệ thống đánh giá chính xác là đức tài song toàn. Hơn nữa, đức không có nghĩa là thái độ chính trị, tài cũng không có nghĩa là kiến thức khoa học. Trong đó liên quan đến rất nhiều vấn đề, tạm thời không bàn tới. Xin vui lòng tham khảo thêm chương "Ung Chính" của cuốn sách này... Đây cũng là một thứ logic kinh điển giữa chó và cừu. Bởi vì nếu dịch ra thì nó chính là: "Thà cần một bầy chó và cừu lớn, chứ không cần một con hổ và báo", nếu con hổ hoặc con báo đó từng ăn trộm lợn trong nông trại.
Cũng may Tào Tháo không hề bận tâm đến chiếc mặt nạ đầy màu sắc mà người khác vẽ cho mình, lại càng không bận tâm đến những lời bàn tán xì xào của người khác sau khi chết. Những việc ông dự định làm về cơ bản đều đã làm xong khi còn sống. Ông có thể mỉm cười nơi chín suối rồi.
Nhưng trong mắt chúng ta, Tào Tháo "ít nhất là một vị anh hùng" (lời của Lỗ Tấn). Hơn nữa, là một vị anh hùng có vài phần đáng yêu lại cũng có vài phần gian trá.
Tào Tháo, sinh năm 155 Công nguyên, mất năm 220, hưởng thọ sáu mươi sáu tuổi. Chín tháng sau khi Tào Tháo qua đời, Hiến Đế nhường ngôi cho Tào Phi, nhà Đông Hán từ đó diệt vong. Lại qua một tháng nữa, Tào Phi truy tôn Tào Tháo làm Thái Tổ Vũ Hoàng đế. Năm thứ hai, Lưu Bang xưng đế ở Thành Đô. Năm 229, Tôn Quyền xưng đế ở Vũ Xương (nay là thành phố Ngạc Châu, tỉnh Hồ H Bắc). Đến đây, cục diện Tam quốc phân tranh mới chính thức hình thành trên danh nghĩa lẫn thực tế, lịch sử Trung Quốc bước vào một thời kỳ mới.
Cả cuộc đời Tào Tháo, nét bút đắc ý nhất trong chính trị là "dung túng thiên tử để ra lệnh cho chư hầu", trận chiến thành công nhất trong quân sự là trận Quan Độ, lần sơ suất có hậu quả nghiêm trọng nhất là thả Lưu Bang, lần thất bại thảm hại nhất là ở Xích Bích, được khẳng định nhiều nhất là tài lược của ông, bị chỉ trích nhiều nhất là nhân phẩm của ông, có tranh cãi nhiều nhất là công tội lịch sử của ông, không có tranh cãi nhiều nhất chính là thành tựu văn học của ông.
Thi ca đời sau vịnh về Tào Tháo không nhiều. Nổi tiếng nhất thời cổ đại là thơ của Đỗ Mục: "Chiết kích trầm sa thiết vị tiêu, tự tướng ma tẩy nhận tiền triều. Đông phong bất dữ Chu Lang tiện, Đồng Thược xuân thâm tỏa nhị Kiều." Nổi tiếng nhất thời đương đại là từ của Mao Trạch Đông: "Vãng sự việt thiên niên, Ngụy Vũ huy tiên. Đông lâm Yết Thạch hữu di thiên. Tiêu sắt thu phong kim hữu thị, hoán liễu nhân gian."
