Dù đã có rất nhiều sự chuẩn bị, nhưng việc Võ Tắc Thiên muốn làm hoàng đế vẫn không hề dễ dàng gì.

Đáng lẽ ra, hoàng đế băng hà thì thái tử phải lên kế vị. Võ Tắc Thiên có bốn người con trai, trong đó ba người từng làm thái tử. Người đầu tiên là Lý Hoằng. Lý Hoằng từ tháng Giêng năm Hiển Khánh thứ nhất (năm 556 công lịch — bản gốc ghi là Hiển Khánh nguyên niên, tức 656) đã được lập làm thái tử, nhưng lại qua đời vào tháng Tư năm Thượng Nguyên thứ hai (năm 675). Rất nhiều người nói cậu bị Võ Tắc Thiên đầu độc. Tiếc là chết không đối chứng, vả lại sức khỏe của vị thái tử này quả thực rất kém, ngay từ năm cậu được lập làm thái tử từng mắc bệnh nặng một trận, đến mức "ngự y hết cách". Khi giám quốc năm Hàm Hưng thứ hai (năm 671), cậu cũng vì nhiều bệnh mà để Đái Chi Đức cùng những người khác xử lý chính vụ. Cho nên chúng ta đành tính là cậu bệnh chết.

Vị thái tử thứ hai là Lý Hiền. Lập năm Thượng Nguyên thứ hai (năm 675), phế năm Vĩnh Long thứ năm (bản gốc là Vĩnh Long nguyên niên, năm 680). Việc cậu bị phế cũng là một vụ án nghi vấn. Chúng ta chỉ biết sự kỵ giũa giữa hai mẹ con bọn họ rất nặng. Có người nói là vì cậu tổ chức các danh nho chú giải Hậu Hán thư, bàn lớn chuyện hậu phi ngoại thích can chính đã phạm phải điều kiêng kỵ của Võ Tắc Thiên; cũng có người nói Lý Hiền vốn không phải con trai Võ Tắc Thiên, mà là con riêng của chị gái bà là Hàn Quốc phu nhân và Lý Trị. Tóm lại, cậu bị tố cáo mưu phản, trong cung điện của cậu lục soát được mấy trăm bộ giáp phục binh tốt làm tang chứng. Vị thái tử đáng thương này bị phế làm thứ dân, chết ở Ba Châu năm Tự Thánh nguyên niên (năm 684).

Lấy mấy trăm bộ giáp phục binh tốt làm tang chứng mưu phản, hiển nhiên là không đủ chứng cứ. Chỉ với từng ấy trang bị vũ khí thì có thể mưu phản cái gì? Cho nên chứng cứ "rành rành" này, cũng giống như người gỗ nhỏ lục soát được từ chỗ Vương hoàng hậu, hoàn toàn có hai khả năng. Một là, những binh khí vũ bị này quả thực do Lý Hiền cất giấu riêng, nhưng mục đích chẳng qua chỉ để tự vệ. Hai là, bị giá họa. Giá họa cũng có hai khả năng: một là Võ Tắc Thiên giá họa, hai là người nào đó khác giá họa, ý muốn châm ngòi tranh đấu giữa hai mẹ con họ, để bản thân dễ đục nước béo cò. Nhưng nếu Võ Tắc Thiên vốn không kỵ giũa người con trai này, thì cái vạ này không thể giá lên được. Hơn nữa, cho dù những thứ đó thực sự do Lý Hiền cất giấu riêng, thì cũng không đến mức gây hậu quả nghiêm trọng như thế. Trên thực tế, nếu không phải Võ Tắc Thiên đã có tâm muốn phế thái tử, thì sẽ không có ai đứng ra tố cáo thái tử, càng không có ai đi lục soát phủ đệ của thái tử. Có thể thấy, Lý Hiền thực chất chết vì sự kỵ giũa của Võ Tắc Thiên.

Nói Võ Tắc Thiên vu oan thái tử Hiền, cũng giống như nói bà đầu độc thái tử Hoằng, vốn chẳng có bất kỳ chứng cứ nào. Nhưng việc Võ Tắc Thiên kỵ giũa thậm chí đố kỵ hai người con trai này thì đại khái có thể khẳng định. Nguyên nhân là vì lúc bấy giờ quần thần trong triều ngoài nội đều đánh giá cao hai vị thái tử này. Lý Trị từng nói với các thị thần rằng: "Hoằng nhân hiếu, đối đãi lễ phép với đại thần, chưa từng có lỗi." Tư trị thông giám cũng nói Lý Hiền (bản gốc chép Hoằng) nhân hiếu có lễ, "trẫm rất yêu quý" mà "trong ngoài hướng về". Điều này đương nhiên không làm Võ Tắc Thiên vui vẻ. Thứ Võ Tắc Thiên hy vọng là trong ngoài đều hướng về chính bản thân bà, chứ không phải hướng về bất kỳ ai khác. Cho nên, Lý Hoằng đột ngột qua đời, lúc đó từng có người nghi ngờ là do tay độc ác của Võ Tắc Thiên làm — "Người thời đó cho rằng Thiên hậu chuốc thuốc độc (đọc là chấn, dùng rượu độc giết người) hại chết cậu ấy".

Sau khi Lý Hoằng chết, mọi người lại quay sang ủng hộ Lý Hiền. Bởi vì lúc này ai cũng nhìn ra dã tâm của Võ Tắc Thiên không nhỏ, còn Lý Trị thì đã sớm mất quyền hành. Mà với sự suy nhược về thể xác, sự nhút nhát về tính cách của Lý Trị, việc đoạt lại chính quyền, chấn hưng triều cương hầu như là bất khả thi. Thế nên họ đều đặt kỳ vọng vào vị thái tử mới. Lý Hiền hình như cũng không phụ sự kỳ vọng của mọi người. Cậu dung mạo tuấn tú, cử chỉ đoan trang, từ nhỏ đã thích đọc sách, hơn nữa gặp qua là không quên. Cậu còn chủ trì việc chú giải Hậu Hán thư, trình độ tương đối cao, đến nay vẫn rất có uy quyền. Chuyện này khiến danh tiếng của cậu chấn động. Triều ngoài nhất trí cho rằng, Lý Hiền sẽ kế thừa đại vị, một mình nắm giữ nghiệp trù nhà Đường. Lý Trị thậm chí còn nói với Lý Thế Cố: "Đứa con này nghiêm khắc với bản thân, không mất đi tài năng làm nên đại sự." Nếu các con trai đều giống như Lý Hiền, thì "đại Đường không còn lo gì nữa"!

Đại Đường không lo, thì Thiên có kiêng kỵ. Người đã nếm trải sự ngọt ngào của việc độc quyền đại lực như Võ Tắc Thiên rất không thích lúc mình đang hưng phấn lại có kẻ xen ngang phá bối. Đúng lúc này thì xảy ra vụ án Minh Sùng Nghiễm bị giết. Minh Sùng Nghiễm là một tên giả thần giả quỷ, nghe nói biết chút ít vu thuật, có thể trị bệnh cho người ta. Hắn từng nói với Võ Tắc Thiên rằng mệnh tướng của thái tử Hiền không tốt, không kham nổi việc kế thừa tông thống, nên lập lại Anh vương Lý Hiển hoặc Tương vương Lý Đán. Sau đó, Minh Sùng Nghiễm bị người ta mưu sát một cách bí ẩn. Người điều tra bắt đối tượng đồng tính luyến ái của Lý Hiền là Triệu Đạo Sinh tới tra hỏi, liền khai ra là Lý Hiền mua chuộc đạo tặc giết hại. Tiếp theo chính là lục soát được binh khí vũ bị trong chuồng ngựa của Lý Hiền. Toàn bộ vụ án mù mờ không thể truy cứu sâu. Nhưng có thể khẳng định: Hoặc là một tay Võ Tắc Thiên tạo ra vụ án oan này, hoặc là Võ Tắc Thiên lợi dụng vụ án này, lại nhúng tay làm trò trong đó. Dù sao thì bà cũng đạt được mục đích.

Xem ra, sách của Lý Hiền vẫn đọc hơi ít. Cậu thực sự không nên cướp sân khấu của Võ Tắc Thiên vào lúc phong độ của bà đang phơi phới. Cậu chỉ biết thái tử có thể làm hoàng đế, nhưng lại không biết ngay cả hoàng đế cũng có thể bị phế bỏ, huống chi là thái tử?

Vị thái tử thứ ba là Lý Hiển chính là bị phế ngay trên ngai vàng. Tên này là một tên hỗn đản cộng thêm bao cỏ. Hắn vô dụng hơn ông bố của mình, hiếu sắc hơn, sợ vợ hơn, và kém cỏi đầu óc hơn. Lý Trị tuy hơi yếu ớt, nhưng dù sao vẫn có lòng tự biết mình, lời ăn tiếng nói và việc đối nhân xử thế đều tương đối cẩn trọng thỏa đáng hợp lẽ, cho nên cũng có uy tín nhất định. Lý Hiển lại hoàn toàn không rõ trọng lượng của mình ra sao. Lên đài chưa được mấy ngày, mông còn chưa ngồi ấm chỗ, đã vội vã nịnh nọt vợ, muốn để bố vợ là Vi Huyền Trinh làm tể tướng. Tể tướng Bùi Viêm không đồng ý, vị hoàng đế hồ đồ này lại nói: Giang sơn là của Trẫm. Trẫm có nhường cả thiên hạ cho ông ta thì cũng chẳng có gì to tát, huống chi chỉ để ông ta làm một chức thị trung? Điều này không chỉ Võ Tắc Thiên không thể dung thứ, mà những người khác cũng không thể chấp nhận. Cho dù nói là lời giận dỗi, cũng không thể dung thứ. Cho nên, tên này chỉ làm hoàng đế được hai tháng, đã bị Võ Tắc Thiên và Bùi Viêm lôi xuống khỏi bảo tọa.

Trên thực tế Lý Hiển cũng quả thực không xứng đáng làm quân vương. Năm Thần Long thứ nhất (năm 705 công lịch), sau khi Võ Tắc Thiên thoái vị, hắn lại làm hoàng đế, nhưng cuối cùng lại chết bất đắc kỳ tử. Bởi vì Vi hoàng hậu muốn học mẹ chồng Võ Tắc Thiên làm nữ hoàng, còn con gái là An Lạc công chúa thì muốn làm hoàng thái nữ. Bọn họ mưu hèn kế bẩn bỏ độc vào bánh ngọt, đưa vị hoàng đế hồ đồ này về tây thiên. Trung Tông Lý Hiển, con cừu cái đuôi to lú lẫn cả đời, đã ngã ngựa tại ba người phụ nữ thân thiết nhất của mình: mẹ ruột Võ Tắc Thiên, vợ yêu Vi hoàng hậu, con gái cưng Lý Khỏa Nhi. Không khó tưởng tượng, Võ Tắc Thiên cho dù không phế hắn, hắn cũng làm không tốt hoàng đế.

Người kế nhiệm Lý Hiển làm hoàng đế là Duệ Tông Lý Đán là một người thông minh. Hắn dứt khoát không thèm lên triều, giao toàn bộ chính vụ cho hoàng thái hậu xử lý, nói là mình còn trẻ không hiểu chuyện (lúc đó hai mươi hai tuổi), không đức không tài, không kham nổi việc chấp chưởng quốc chính. Hai năm sau, Võ Tắc Thiên đề nghị trả lại chính quyền cho hắn, hắn chỉ dập đầu, chết cũng không chịu đồng ý. Sự tình đã đến bước này rồi, việc Võ Tắc Thiên thay thế người nhà họ Lý để làm hoàng đế đã là chuyện sớm muộn.

Thế nhưng Võ Tắc Thiên không hề vội vàng đội chiếc vương miện lên đầu mình.

Võ Tắc Thiên không phải là người hành động thiếu suy nghĩ (đây là một trong những nguyên nhân quan trọng giúp bà thành công). Bà thừa hiểu, việc bà sắp làm là chuyện chưa từng có từ thuở khai thiên lập địa. Trung Quốc đừng nói là chưa từng có nữ hoàng đế, ngay cả phụ nữ chấp chính nắm quyền cũng rất "phi pháp". Điều này cần phải có sự đệm lót, chuẩn bị, phải để mọi người chuyển biến trong tư tưởng, cũng phải kiên nhẫn đợi chờ, quan sát. Võ Tắc Thiên có thể làm được điều đó. Bà có sự kiên nhẫn, nén được giận, nhưng không thể đợi quá lâu, bởi vì bà đã sáu mươi mốt tuổi rồi.

Trên thực tế cục diện lúc bấy giờ cũng không cho phép bà thong thả ôn nhu tao nhã. Đấu tranh quyền lực từ xưa đến nay vốn một mất một còn, đổi triều đổi đại lại càng không phải vẽ tranh thêu hoa. Sau khi Cao Tông qua đời, vị trí hoàng đế thực tế đã trống chỗ trở thành một vấn đề nhạy cảm, trò treo đầu dê bán thịt chó đã không thể diễn tiếp được nữa. Võ Tắc Thiên đối mặt với hai sự lựa chọn: Hoặc là trả lại chính quyền cho con, để con của Lý Trị đi bán thịt dê; hoặc là trưng ra biển hiệu của tiệm họ Võ, công khai bán thịt chó. Trong lòng Võ Tắc Thiên rất rõ, tất cả mọi người đang đợi bà ngửa bài, huống chi còn có từng ấy kẻ đang mài dao sồn sồn hổ đónh nhìn chằm chằm.

Người đầu tiên công khai nhảy ra đối đầu với Võ Tắc Thiên là Từ Kính Nghiệp. Ngày 29 tháng 9 năm Tự Thánh nguyên niên (năm 684 công lịch), tức là hơn bảy tháng sau khi Trung Tông Lý Hiển bị phế, hơn sáu tháng sau khi Chương Hoài thái tử Lý Hiền tự sát, Từ Kính Nghiệp dấy binh ở Dương Châu, tuyên bố dùng vũ lực lật đổ "ngụy chính quyền" của Võ Tắc Thiên. Từ Kính Nghiệp là cháu nội của Lý Thế Cố. Lý Thế Cố đã được Đường Thái Tông ban cho họ Lý, thì Từ Kính Nghiệp lúc đó cũng gọi là Lý Kính Nghiệp. Có điều, Lý Kính Nghiệp nay đã trở mặt với Võ Tắc Thiên, Võ Tắc Thiên liền tức giận tuyên bố hắn không còn tư cách mang họ Lý. Từ Kính Nghiệp cũng không khách khí, tuyên bố người chú Lý Tư Văn (đã bị Từ Kính Nghiệp giam giữ) không chịu cùng mình dấy binh thảo phạt nhà họ Võ thì mang họ Võ. Xem ra, Từ Kính Nghiệp và Võ Tắc Thiên ở điểm này ngược lại rất đồng điệu: Lý là họ của hoàng gia, tôn quý vô cùng, sao có thể để "tên trộm" có được mà mang? Lý Kính Nghiệp đã phản triều đình, đương nhiên vẫn nên quay về mang họ Từ của hắn; Lý Tư Văn đã đi theo phe họ Võ, thì cứ để hắn mang cái họ ti tiện, tồi tệ kia đi.

Cuộc tranh chấp họ tên bây giờ nhìn qua có vẻ vô cùng buồn cười này, lúc đó lại được tiến hành vô cùng nghiêm túc. Cả hai bên đều đem quyết định này hạ chiếu cáo thị toàn quốc, để bày tỏ lập lập trường đường hoàng chính chính của mình. Kỳ thực, Từ Kính Nghiệp mang họ gì không quan trọng lắm, quan trọng là hành động lần này của hắn gần như ngay từ đầu đã được định sẵn là thất bại. Hắn trước đó không hề có sự chuẩn bị về tư tưởng, tổ chức, quân sự và tài chính, chỉ là mấy tên quan lại thất ý văn nhân sa cơ, tụ tập lại oán trách một trận, hào sảng cất lời xong thì vội vàng dấy binh, hô hoán muốn lật tung thiên hạ lên, nào có lý nào không bại?

Nhưng Từ Kính Nghiệp không hề nghĩ đến những điều này. Ngay từ đầu hắn vẫn vô cùng ngạo mạn kiêu hãnh. Hắn mời Lạc Tân Vương chuyên môn soạn thảo cho mình một bài hịch văn, mắng nhiếc chỉ trích Võ Tắc Thiên, tuyên truyền cổ động thiên hạ. Lạc Tân Vương rốt cuộc không hổ thẹn là một trong "Sơ Đường tứ kiệt", văn phong hay đến mức kinh ngạc. Cộng thêm việc bản thân lâu nay bất đắc chí không gặp thời, công phẫn cộng thêm tư thù, một luồng oán khí tuôn trào, liền viết bài hịch văn này chấn động đất trời quỷ thần khóc lóc. Dưới ngòi bút của Lạc Tân Vương, Võ Tắc Thiên vốn chẳng phải thứ tốt lành gì. Bản tính bà không tốt (tính không ôn hòa), xuất thân ti tiện (nương chốn hàn vi), dựa vào việc giấu giếm lịch sử (che giấu chuyện riêng tư của tiên đế), hỗn vào hậu cung của Cao Tông (ngấm ngầm mưu đồ sự sủng ái chốn hậu phòng). Vừa vào cung, đã lộ nguyên hình đuôi cáo (vừa vào cửa đã sinh lòng đố kỵ, lông mày cong không chịu nhường nhịn; che tay giỏi nịnh nọt, vẻ mặt hồ mị thiên về mê hoặc chủ). Hễ có quyền, liền lộ nguyên hình bản tính lang sói (thân cận kẻ tà phái, tàn hại trung lương, giết chị tàn sát anh, giết vua đầu độc mẹ). Quả thực là tội ác tày trời không thể tha thứ, sớm nên bị trời tru đất diệt (điều người và thần cùng căm ghét, trời đất không dung). Huống chi, bà hiện nay lại còn dám vọng tưởng lật đổ đại Đường, cướp đoạt đế vị, khiến cho linh hồn của tiên đế không được yên nghỉ, những đứa con mồ côi sáu thước của tiên đế không được yên ổn (nấm mồ bùn đất chưa khô, đứa trẻ sáu thước biết phó thác vào đâu), đúng như cái gọi là "Điều này có thể nhẫn nhịn được, thì điều gì không thể nhẫn nhịn được nữa"! Từ Kính Nghiệp với tư cách là "bề tôi cũ của nhà Đại Đường, con trai trưởng của công hầu", vừa "vâng theo sự nghiệp đã thành của tiên quân", lại vừa "mang ơn sâu của bản triều", đương nhiên không thể thấy chết không cứu, khoanh tay đứng nhìn. Lúc bấy giờ mới "nương theo sự thất vọng trong thiên hạ, thuận theo lòng người hướng về trong bốn biển", giương cao ngọn cờ chính nghĩa, tập hợp lực lượng vũ trang trừ yêu. Đây là sức mạnh vĩ đại nhường nào chứ! "Nam nối Bách Việt, bắc tận sơn hà, thiết kỵ thành bầy, xe ngọc nối liền." Đây lại là đội quân uy vũ nhường nào chứ! "Tiếng trống trận động đậy thì gió bắc nổi lên, kiếm khí xông lên thì sao Nam Đẩu phẳng lặng, cất tiếng gầm thét thì núi non sụp đổ, quát tháo thì phong vân đổi sắc." Sức mạnh như thế là không thể chiến thắng (dùng thế này để chế địch, địch nào không tan vỡ), đội quân như thế là bách chiến bách thắng (dùng thế này để mưu đồ công trạng, công trạng nào không lập được). Đâu chỉ là chiến thắng trong tầm tay, mà đơn giản là đã chiến thắng rồi. Không tin thì, "hãy nhìn xem cõi đất đai ngày nay, rốt cuộc là thiên hạ nhà ai"!

Đây quả thực xứng đáng là bài hịch văn xuất sắc nhất, tuyệt vời nhất trong lịch sử Trung Quốc, viết thực sự khí thế ngất trời, hào khí át sông núi, nghe nói ngay cả Võ Tắc Thiên đọc xong cũng vỗ bàn khen ngợi, cho rằng nhân tài như vậy mà không được phát hiện, quả thực là "lỗi của tể tướng". Đạo quân phản loạn của Từ Kính Nghiệp đương nhiên cũng được thơm lây trở thành chi đội quân nhân nghĩa, đội quân chính nghĩa, đội quân uy vũ, đội quân chiến thắng. Tiếc là, vũ khí của sự phê phán không thể thay thế được sự phê phán bằng vũ khí. Ô hợp ô hợp do Từ Kính Nghiệp tạm bợ gom góp chẳng hề là đối thủ của thiên binh thiên tướng triều đình. Chỉ qua mấy hiệp, đã bị đánh cho tan tác tơi bời, tháo chạy tán loạn.

Kỳ thực, dấu vết thất bại của Từ Kính Nghiệp đã sớm lộ ra trong bài hịch văn của Lạc Tân Vương. Từ Kính Nghiệp ở đoạn cuối hịch văn đã hứa hẹn rằng: "Phàm các tước thưởng, cùng chỉ sơn hà." Ý là ta Từ mỗ xin đảm bảo với mọi người, chỉ cần chư vị tham gia hành động của ta, thì sau khi việc thành, tất cả các tước vị phong thưởng, bây giờ có thể chỉ vào sông núi làm tin. Khẩu khí như thế, có vẻ như giang sơn gấm vóc này, lúc đó đã là của Từ Kính Nghiệp hắn rồi, há chẳng phải cuồng vọng tột cùng, binh kiêu tất bại sao? Đừng nói lúc này thắng bại vẫn chưa rõ ràng, cho dù tương lai chiến thắng đi nữa, thì quan tước đó cũng không đến lượt Từ Kính Nghiệp ngươi đi phong, ân sủng vinh hiển đó cũng không đến lượt Từ Kính Nghiệp ngươi đi ban thưởng. Về mặt lý luận mà nói, đây đáng lẽ là chuyện của hoàng thượng. Từ Kính Nghiệp nói chuyện bằng giọng điệu của hoàng thượng, há chẳng phải vừa vặn phơi bày dã tâm muốn xưng vương xưng đế của hắn sao? Từ Kính Nghiệp thảo phạt Võ Tắc Thiên, nếu nói là còn chút khả năng chiến thắng ít ỏi nào đó, thì chính là chiếm được một chữ "nghĩa". Bây giờ đã lấy lợi thay nghĩa, vứt bỏ vốn liếng chính trị, thì chỉ còn cách tự rước lấy diệt vong.

Trên thực tế Từ Kính Nghiệp thất bại chính là bại ở điểm này. Quân sư Ngụy Tư Ôn từng nói với hắn, chúng ta đã lấy danh nghĩa khuyếch phục nhà Đường, gánh vác việc nước làm khẩu hiệu, thì nên tiến thẳng tới Lạc Dương, tranh thủ sự hưởng ứng đồng loạt của thiên hạ. Thế nhưng Từ Kính Nghiệp lại không chống nổi sự cám dỗ của cái gọi là "vương khí Kim Lăng" và chiếm đất xưng vương, không chịu bắc phạt mà muốn đông chinh, kết quả thảm bại hoàn toàn, trên đường trốn chạy sang Cao Ly thì bị bộ hạ giết chết. Hắn chỉ quậy phá được bốn năm mươi ngày liền thân bại danh liệt, chỉ có thể nói là đáng đời.

Đúng vào ngày trước khi Võ Tắc Thiên hủy bỏ tư cách mang họ Lý của Từ Kính Nghiệp, tức là ngày 18 tháng 10 năm Tự Thánh nguyên niên, tể tướng Bùi Viêm bị chém đầu ở Đô Đình. Cái chết của ông ta, oan cũng oan mà không oan cũng không oan.

Bùi Viêm bị giết với tội danh mưu phản. Chứng cứ là ông ta từng có tiếp xúc riêng tư với kẻ phản loạn Lạc Tân Vương, lại có thư từ qua lại với Từ Kính Nghiệp. Nghe nói, Lạc Tân Vương để lôi kéo Bùi Viêm, từng bịa ra bài đồng dao "Một mảnh lửa, hai mảnh lửa, trẻ mặc áo đỏ ngồi giữa điện", và giải thích rằng: "Áo đỏ" chính là Bùi, "một mảnh lửa, hai mảnh lửa" chính là Viêm, "trẻ" chính là Tử Long (tự của Bùi Viêm), "ngồi giữa điện" đương nhiên là làm hoàng đế rồi, thế nên đã khơi dậy tâm tư mưu phản của Bùi Viêm. Lại nghe nói thư Bùi Viêm gửi cho Từ Kính Nghiệp chỉ có hai chữ "Thanh Nga", được Võ Tắc Thiên đoán ra đáp án câu đố, chính là "Tháng mười hai (Thanh), ta tự cùng (Nga)", tức là Bùi Viêm sẽ phát động chính binh biến vào tháng mười hai triều đình, để ứng với việc quân sự Dương Châu. Tóm lại, theo những lời đồn này, việc mưu phản của Bùi Viêm, vừa có động cơ phạm tội, vừa có sự thật phạm tội, chứng cứ rành rành như núi, không dung chối cãi, đáng chém.

Kỳ thực, Bùi Viêm và Từ Kính Nghiệp không phải là người cùng một bọn. Ông ta vẫn cảnh giác đối với con người Từ Kính Nghiệp và những việc Từ Kính Nghiệp muốn làm, hoàn toàn không muốn dính líu vào. Mục đích của Từ Kính Nghiệp là lật đổ nhà họ Võ, tự mình xưng vương; còn mục đích của Bùi Viêm là bức lui thái hậu, trả lại chính quyền cho Duệ Tông. Điểm chung của họ ở việc lật đổ nhà Võ, nhưng bất đồng lại càng lớn hơn. Bùi Viêm phản đối tiến hành bạo loạn vũ trang, càng không muốn để Từ Kính Nghiệp làm nên trò trống gì. Dự tính của ông ta, là cùng với Trình Vụ Đĩnh, tiến hành "binh gián" đối với Võ Tắc Thiên, giống như Trương Học Lương, Dương Hổ Thành đối với Tưởng Giới Thạch trong "Sự biến Tây An" vậy. Chỉ có điều Trương, Dương làm thành công, còn Bùi, Trình không làm thành công. Nguyên nhân làm không thành công là vận khí không tốt. Kế hoạch của họ vốn định nhân lúc Võ Tắc Thiên đi du ngoạn Long Môn thì "dùng binh bắt lấy", ép bà giao ra chính quyền. Chỉ vì trời không chiều lòng người, mưa mãi không dứt, kế hoạch này mãi không thể thực thi.

Cho nên, khi Từ Kính Nghiệp dấy binh ở Dương Châu, tâm trạng của Bùi Viêm, có thể nói là "một phần mừng, một phần sợ". Mừng là cuối cùng cũng có người công khai thách thức uy quyền của Võ Tắc Thiên, bà đại khái không thể khăng khăng làm theo ý mình nữa. Sợ là chiến tranh một khi nổ ra, thời cục sẽ không thể thu xếp nổi. Hơn nữa, bất luận là hiện tại đối phó với hoàng thái hậu mưu trí thâm sâu, hay tương lai đối phó với Từ Kính Nghiệp nắm trọng binh trong tay, đều là nan đề. Nhưng ông ta thực sự không muốn bỏ lỡ cơ hội trời cho có một không hai có thể đục nước béo cò này. Thế nên liền quyết định đánh cược một ván lớn. Ông ta nói với Võ Tắc Thiên rằng: Hoàng đế đã lớn tuổi, không thân chính sự, điều này mới đưa cớ cho phản tặc. Nếu thái hậu trả lại chính quyền cho hoàng thượng, thần cho rằng quân phản loạn không đánh mà tự dẹp.

Nước cờ Bùi Viêm đi là một nước cờ hiểm. Tính toán như thần của ông ta là: Đã không thể binh gián thành công, thì mượn binh của Từ Kính Nghiệp. Trước tiên mượn binh của Từ Kính Nghiệp để ép Võ Tắc Thiên xuống đài, sau đó dùng binh của Võ Tắc Thiên để ép Từ Kính Nghiệp quy phục. Chỉ cần thái hậu thoái vị, hoàng thượng hồi triều, hành động quân sự của Từ Kính Nghiệp sẽ mất đi danh nghĩa chính đáng, tiếp tục kiên trì nữa chính là mưu phản. Đến lúc đó, đừng nói là "không đánh mà tự dẹp", cho dù muốn đánh, cũng dễ dàng hơn nhiều. Cho dù là bình định phản loạn không tốn một giọt máu, hay đoạt lại triều chính không tốn một thanh gao, ông ta Bùi Viêm cũng là anh hùng cái thế, đại thần đời đời ghi nhớ. Huống chi, lời nói của Bùi Viêm, cũng không phải không có đạo lý. Từ Kính Nghiệp không hề phản Đường. Ngược lại, ngọn cờ hắn giương cao chính là khuyếch phục nhà Đường. Nếu hoàng đế quay về triều đình, Từ Kính Nghiệp há có lý nào không dẹp cờ lặng trống, cúi đầu xưng thần?

Tiếc là Võ Tắc Thiên không dễ lừa như vậy. Nét mặt bà không hề dao động nhưng trong lòng lại thầm buồn cười: Đừng có giở trò này trước mặt lão nương! Không đánh mà tự dẹp? Thiên hạ nào có phản tặc không đánh mà tự dẹp! Đại quân chinh thảo chưa chắc đã dẹp nổi ấy chứ! Với cái đầu tỉnh táo và kinh nghiệm phong phú về chính trị của ngươi Bùi Viêm, chẳng lẽ không hiểu đạo lý này? Chẳng lẽ không nhìn ra mục đích thực sự của Từ Kính Nghiệp là "phàm các tước thưởng, cùng chỉ sơn hà"? Cho dù ta có trả chính quyền lại cho hoàng đế, thì cái tên Từ Kính Nghiệp đó cũng sẽ lấy cớ "trả chính quyền là giả" v.v. để tiếp tục dấy binh làm loạn. Xem ra, cái gọi là "không đánh mà tự dẹp" là giả, muốn lão nương xuống đài mới là thật. Thảo nào hắn hoàn toàn không có hứng thú thảo phạt phản tặc (không tha thiết bàn chuyện tru di thảo phạt). Đối với kiểu người này, Võ Tắc Thiên từ trước đến nay chưa từng nương tay. Ngươi Bùi Viêm và Từ Kính Nghiệp chẳng phải hô ứng nam bắc xướng họa cho nhau sao? Vậy thì tốt, bất kể ngươi là đánh trống bên lề hay làm nội ứng, hoặc là đục nước béo cò trục lợi nước đục, lão nương cứ giết ngươi trước đã, để tránh họa từ trong nách sinh ra, phòng không thể phòng. Cho nên, Võ Tắc Thiên không hề chút do dự đưa Bùi Viêm lên đoạn đầu đài. Sau khi bình định phản loạn Dương Châu, lại chém Trình Vụ Đĩnh ngay trong quân.

Vụ án mưu phản của Bùi Viêm gây chấn động lớn trong triều. Rất ít người tin Bùi Viêm mưu phản là thật. Bởi vì ai cũng biết Bùi Viêm vừa là trung thần lại vừa là quan thanh liêm. Sau khi Bùi Viêm bị bắt, theo lệ tiến hành khám nhà, nhưng lại phát hiện phủ tể tướng đường đường, vậy mà bốn vách trống trơn, nghèo rớt mồng tơi. Trình Vụ Đĩnh lại càng oan uổng. Với tư cách là một đại danh tướng và công thần một đời của đại Đường, ông ta không những không mưu phản, mà còn dũng mãnh chiến đấu ở tiền tuyến bảo vệ biên giới, chém cho kẻ địch nghe phong thanh đã mất mật không dám đến phạm. Sau khi Trình Vụ Đĩnh bị hại, tướng sĩ biên giới bi thương vô hạn, khóc rấm rứt, trong khi Đột Khuyết thì nhảy múa ăn mừng, mở tiệc lớn. Võ Tắc Thiên giết Trình Vụ Đĩnh, thực sự đã làm một việc thân tộc đau lòng kẻ thù vui sướng.

Thực tế, Bùi Viêm và Trình Vụ Đĩnh phản hay không phản, chỉ có Võ Tắc Thiên và hai người họ trong lòng mới rõ. Đó chính là: Nếu Võ Tắc Thiên không làm hoàng đế, trả lại chính quyền cho Duệ Tông, Bùi Viêm và Trình Vụ Đĩnh tuyệt đối sẽ không phản; nếu Võ Tắc Thiên ngạo mạn xưng đế, Bùi Viêm và Trình Vụ Đĩnh chắc chắn sẽ phản không còn nghi ngờ gì. Chỉ là câu nói này ai cũng không thể thốt ra miệng mà thôi. Cho nên, khi có người khuyên Bùi Viêm nhận tội cầu xin, may ra có thể thoát tội chết, Bùi Viêm chỉ cười lắc đầu nói: Tể tướng vào tù, tuyệt đối không có lý toàn vẹn. Lời thừa không cần nói nữa. Tương tự, khi đại thần trong triều bảo đảm Bùi Viêm không phản, nói rằng "Nếu Bùi Viêm mưu phản, bọn thần cũng mưu phản rồi", Võ Tắc Thiên cũng chỉ cười lắc đầu nói: Trẫm biết Bùi Viêm tất phản, khanh vương tuyệt đối không phản. Có thể thấy hai bên đều ngầm hiểu lẫn nhau.

Kỳ thực, bất luận vụ án mưu phản của Bùi Viêm có chứng cứ rành rành hay không, cái chết của ông ta cũng là một bi kịch. Đối với Bùi Viêm là bi kịch, đối với Võ Tắc Thiên cũng là bi kịch. Bởi vì họ đều không "sai", mà lại đều phải trả giá, hơn nữa tổn thất vô cùng nặng nề. Bùi Viêm là vì bảo vệ chủ trương của mình mà bị giết. Chủ trương này chính là: Hoàng đế chỉ có thể do đàn ông làm, và chỉ có thể do con cháu Lý Thế Dân làm. Nhìn từ lễ pháp phong kiến và sự giáo dục mà Bùi Viêm nhận được, đây là đúng, là "chính nghĩa" và "đường chính". Chủ trương của Võ Tắc Thiên lại là: Kẻ mạnh làm vua. Hoàng đế nên do người có năng lực làm, chứ không câu nệ người này là nam hay nữ, họ Lý hay họ khác. Nhìn từ góc độ khác, điều này cũng không sai, cũng là "chính nghĩa" và "đường chính". Kết quả, Bùi Viêm và Võ Tắc Thiên vì sự "chính nghĩa" và "đường chính" khác nhau của mình mà xảy ra xung đột, và tương ứng phải trả giá: Bùi Viêm mất mạng sống, còn Võ Tắc Thiên thì mất đi một đời đại danh thần và một đời đại danh tướng, khác nào tự chặt đi tay trái tay phải của mình.

Tuy nhiên, trong sâu thẳm nội tâm, Võ Tắc Thiên vẫn phải cảm ơn Bùi Viêm.

Nếu như cuộc phản loạn yểu mệnh của Từ Kính Nghiệp đã củng cố lòng tin của Võ Tắc Thiên, khiến bà cảm thấy chuyện thiên hạ không phải là không thể làm, thì cuộc chính biến chưa thành của Bùi Viêm lại nhắc nhở bà phải cẩn thận, tuyệt đối không thể để mất Kinh Châu do bất cẩn. Con đường không hề bằng phẳng, tiền đồ cũng không thuận buồm xuôi gió, mà là nguy cơ tứ phía, hiểm cảnh trùng điệp. Cuộc phản loạn của Từ Kính Nghiệp cố nhiên không được lòng người (đúng như người thời đó Trần Tử Ngang đã nói "Dương Châu mưu phản, suýt soát năm mươi ngày, mà trong bốn bể bình yên, một sợi tơ hạt bụi không động"), việc mình lâm triều xưng chế cũng đồng thời vấp phải khá nhiều điều dị nghị. Xem ra, tàn dư dư đảng của hoàng tộc họ Lý thì không đáng sợ, truyền thống lễ pháp mới là kẻ địch mạnh rất khó chiến thắng. Nhớ năm xưa, Tào Tháo hành động phi thường trong thời kỳ phi thường, còn chỉ có thể "ép thiên hạ để lệnh chư hầu", ngày nay Võ mỗ muốn hành động phi thường trong thời kỳ bình thường, lại càng phải có những cử động phi thường. Hiển nhiên, đối với Võ Tắc Thiên, con đường dẫn tới ngai vàng của bà, chỉ có thể do xương cốt chất đắp mà thành. Vương miện nữ hoàng trên đỉnh đầu bà, cũng chỉ có thể dùng máu tươi để nhuộm thành. Bà không thể đợi người ta tự đâm đầu vào nòng súng. Bà phải tạo ra sự khủng bố, mở cuộc đại tàn sát, khiến cho tất cả mọi người đều ngoan ngoãn phục tùng, câm như hến.

Bây giờ Võ Tắc Thiên tin chắc rằng bà đang tiến hành một cuộc cách mạng vĩ đại lật trời đổi đất. Từ "cách mạng" trong Trung Quốc cổ đại vốn có nghĩa là "đổi triều đổi đại" tức là "biến đổi thiên mệnh", ví dụ như Ân cách mệnh Hạ, Chu cách mệnh Ân v.v. Cho nên Chu dịch mới nói "Thang, Vũ cách mệnh, thuận theo trời mà ứng với người". Có điều, Thương Thang cách mạng hay Chu Vũ cách mạng, đều khá khác biệt với cuộc cách mạng của Võ Tắc Thiên; cái trước xảy ra vào lúc triều đại cũ sắp lụi tàn, còn cái sau lại xảy ra vào lúc triều đại mới đang bừng bừng hưng thịnh; cái trước là gia tộc đàn ông này thay thế gia tộc đàn ông khác, còn cái sau lại là một người phụ nữ muốn lật đổ thiên hạ của đàn ông; cái trước thông qua vũ lực đoạt lấy chính quyền, còn cái sau chỉ có thể làm chính biến cung đình. Hiển nhiên, độ khó của Võ Tắc Thiên lớn hơn nhiều, việc có "thuận theo trời mà ứng với người" hay không cũng là một vấn đề lớn. Thế nhưng Võ Tắc Thiên là một người phụ nữ vĩ đại không sợ trời không sợ đất, không tin tà không chịu thua, đến cả nhật nguyệt tinh tú cũng vì thế mà trống không. Nếu Thượng đế không cho phép bà cách mạng, bà sẽ cách mạng Thượng đế; nếu ông trời không cho bà bầu không khí cách mạng, bà sẽ tự mình tạo ra; nếu tất cả mọi người không tán thành bà cách mạng, bà sẽ khiến tất cả mọi người không dám mở miệng nói chuyện. Tóm lại, bà bắt buộc phải tạo ra một bầu không khí chính trị, để tất cả mọi người đều biết việc kháng cự lại bà đã vô ích.

Thế là Võ Tắc Thiên bắt đầu danh chính ngôn thuận thực hiện chính trị đặc vụ và thống trị khủng bố của mình. Phần cốt lõi của loại chính trị và thống trị này, chính là chế độ mật báo, tập đoàn khốc lại và các vụ án oan sai. Tạo ra vụ án oan sai, vu oan chính trị gia đối địch và người mình không thích mưu phản, là thủ đoạn quen thuộc của tất cả kẻ độc tài chuyên chế. Lưu Bang từng dùng, Tào Tháo từng dùng, Võ Tắc Thiên đương nhiên cũng có thể dùng. Điểm khác biệt của Võ Tắc Thiên là, một cách công khai, phổ biến thông qua việc cổ vũ mật báo và cất nhắc khốc lại để tạo ra các vụ án oan sai với quy mô lớn. Đại khái rất ít người giống như Võ Tắc Thiên hợp thức hóa mật báo và công khai cổ vũ nó. Bà quy định, bất kỳ ai cũng không được ngăn cản người đi mật báo. Cho dù là tiều phu hay nông dân, cũng có thể đến kinh sư yết kiến hoàng đế, đưa ra cáo trạng. Họ sẽ được quan phủ cấp ngựa trạm, dọc đường hưởng đãi ngộ của quan ngũ phẩm, đến kinh thành ở nhà trọ quan gia, ăn cơm nước quan gia, hơn nữa còn được Võ Tắc Thiên đích thân tiếp kiến và ban thưởng. Quan trọng nhất là: Cho dù tố giác không thực sự, cũng không phản tọa, sẽ không chịu bất kỳ hình thức xử phạt nào.

Kiểu kinh doanh vốn không lỗ chỉ có lãi này ai mà không muốn làm. Cho dù là đến kinh thành du lịch công phí một chuyến, trải nghiệm cảm giác làm quan ngũ phẩm, thì cũng đáng. Thế là, mật báo bốn phương ùn ùn kéo tới, đại thần trong triều ai nấy bất an tự nguy. Còn Võ Tắc Thiên thì mỗi ngày đều kiên trì lật xem những bức thư mật báo đó, đọc say sưa, vui quên cả mệt. Những bức thư mật báo này cung cấp cho bà rất nhiều manh mối, khiến bà nắm rõ như lòng bàn tay, sáng tỏ như lửa soi đối với các động thái trong triều đình ngoài xã hội. Điều này thực sự khiến bà mừng rỡ bất ngờ cười toe toét. Bà không quên rằng, vì tình báo không nhạy bén, đám người Từ Kính Nghiệp giở bao nhiêu mưu hèn kế bẩn mà triều đình hoàn toàn không hề hay biết, mãi đến khi họ tập hợp mười vạn đại quân công thành chiếm đất, mới kinh hoàng thất sắc, vội vàng ứng phó. Bà cũng không quên rằng, chính là vì có người mật báo, mưu đồ binh biến của Bùi Viêm mới bị bóp chết từ trong nướng. Mật báo, đối với kẻ độc tài mà nói, quả thực là một món đồ tốt.

Cho nên, Võ Tắc Thiên quyết định trọng thưởng người mật báo, và tuyển bạt một nhóm khốc lại từ số những người mật báo đó. Nguyên nhân những tên khốc lại này phải được tuyển bạt từ những kẻ mật báo, là vì những người khinh bỉ việc mật báo nhất định cũng sẽ không chịu dùng hình bức cung. Không dùng hình bức cung, thì làm sao biến mật báo thành vụ án, đẩy phe đối lập vào đường chết? Sau khi nếm trải sự ngọt ngào của mật báo, Võ Tắc Thiên đã không thỏa mãn với việc chỉ thu thập tình báo thông qua thủ đoạn này nữa. Bà còn muốn thông qua việc xử lý tất cả những lời mật báo, tạo ra từng vụ án oan sai một, để đánh ngã phe đối lập xuống đất, rồi giẫm thêm một chân, khiến họ đời đời kiếp kiếp không thể ngóc đầu lên được. Trên thực tế, chỉ có những vụ án "kinh thiên động địa" liên tục được vạch trần ra, mới có thể chứng minh việc thiết lập chế độ mật báo là hoàn toàn cần thiết, là vô cùng kịp thời. Điều này không thể không nhờ đến khốc lại. Những kẻ này xuất thân từ đâu, có từng đọc sách, có học vấn hay không, hoặc có hiểu luật pháp, có năng lực hay không, đều không quan trọng. Quan trọng là biết xem sắc mặt của Võ Tắc Thiên, và có đủ sự ti tiện cùng tàn độc.

Có thể thấy, chế độ mật báo, tập đoàn khốc lại, vụ án oan sai, ba thứ này là móc xích nối liền nhau. Có người đứng ra mật báo, thì có tình báo và manh mối, cũng có lý do và cái cớ để chỉnh người; có kẻ đóng vai khốc lại, thì tố giác của người mật báo mới có thể được "xác thực", cũng mới có thể tạo ra án oan sai; có án oan sai, mới có thể liên tục tuyên bố "quốc gia đang bị đe dọa", từ đó khiến chế độ mật báo và tập đoàn khốc lại trở nên hợp lý hợp pháp. An ninh quốc gia đã bị đe dọa nghiêm trọng như thế, thì càng cần phải cổ vũ mật báo, trọng dụng khốc lại. Cứ ác tính tuần hoàn như vậy, bầu không khí khủng bố tự nhiên được hình thành. Kỳ thực, quốc gia nào có bị đe dọa? Chẳng qua chỉ là Võ Tắc Thiên tự mình thần kinh quá nhạy cảm, hoặc chỉ là cái cớ để bà giết người lập uy mà thôi.

Mặc dù thủ đoạn này của Võ Tắc Thiên vô cùng ti tiện vô sỉ, dơ bẩn hạ lưu, nhưng lại rất hiệu quả. Trải qua mấy năm, đã chẳng còn mấy kẻ dám bàn tán lăng mạ những việc làm của bà nữa, chỉ còn lại một mảnh âm thanh ca tụng công đức và nịnh hót bợ đỡ. Sách giấy xanh báo cáo cái gọi là điềm lành và tờ biểu khuyên tiến nói về cái gọi là thiên mệnh bay phấp phới như tuyết rơi vào trong cung, bay đến thềm đan bệ của Võ Tắc Thiên. Sau khi làm bộ làm tịch nhường nhịn từ chối một hồi, ngày 9 tháng 9 năm Tải Sơ nguyên niên tức là năm Thiên Thọ nguyên niên (năm 690 công lịch), nữ dã tâm gia lớn nhất trong lịch sử Trung Quốc này, cuối cùng đã toại nguyện, đội lên chiếc vương miện đẫm máu đó. Năm nay, bà sáu mươi bảy tuổi.