Ung Chính cũng sẽ kết bạn với người khác ư? Có chứ. Mối quan hệ quân thần mà ông đánh giá cao nhất chính là "nghĩa vốn quân thần, tình như bè bạn". Chỉ có điều, cái "người bạn" này của ông rất khó kết giao. Bất cứ ai phụ lòng "ý tốt" này của ông, thì khi trở mặt, sẽ dữ dội hơn việc trở mặt của những người bạn bình thường rất nhiều.

Con người Ung Chính, dù là ở thời đó hay đời sau, đều chịu rất nhiều hiểu lầm. Ông chuyên quyền độc đoán, cương nghị cay nghiệt, quyết đoán nhanh chóng, không nể nang tình cảm, nổi tiếng là "Vương gia mặt lạnh" và "Hoàng đế sắt máu". Cộng thêm việc ông ngày đêm xử lý chính vụ, không có sở thích cá nhân hay giải trí gì, nên không ít người đã tưởng tượng ông thành một ông già cổ hủ tẻ nhạt, một bạo chúa biến thái tâm lý, thậm chí là một cỗ máy giết người lạnh lùng. Kỳ thực không phải vậy. Ông cay nghiệt là cay nghiệt thật, nhưng không tàn nhẫn; lạnh lùng là lạnh lùng thật, nhưng không phải vô tình. Đâu chỉ có tình, thậm chí còn hay hành xử theo cảm tính. Hơn nữa, chính vì hành xử theo cảm tính lại chua ngoa cay nghiệt, nên khi ông mỉa mai người khác, đặc biệt khiến người ta không thể chịu nổi.

Kỳ thực Ung Chính cũng có một mặt dịu dàng. Ông thường phê vào tấu chương thỉnh an của bề tôi một câu: "Trẫm thân thể rất khỏe, khanh khỏe không?" hoặc "Trẫm khỏe, ngươi khỏe không?". Lời tuy không nhiều, nhưng ngữ khí toát lên sự thân thiết, không phải là thứ văn chương xã giao thông thường. Ông cũng hay nói chuyện phiếm, kể chuyện gia đình lặt vặt với bề tôi, lải nhải dông dài. Khi hứng lên, muốn nói gì thì nói nấy. Ví dụ như: "Việc tốt việc tốt! Sau khi đọc tấu sạ này mà không vui mừng khen ngợi, thì trừ phi không phải là hoàng đế." hoặc "Lý Chi Anh đúng là không phải con người! Trò cười lớn! Trò cười thật sự!" "Truyền khẩu dụ cho hắn, trẫm cười đến không chịu nổi, đúng là một võ phu!" Ông còn từng phê liền bốn chữ "đáng" trên tấu chương: "Đáng! Đáng! Đáng! Đáng!" Quả là yêu ghét vui giận đều bộc lộ hết ra ngoài, cười đùa chửi mắng đều thành văn chương, hoàn toàn không bày đặt cái ta của hoàng đế, ra vẻ bậc thánh nhân. Hảo hỡi sao giới sử học công nhận, đọc ngự phê của Ung Chính vô cùng thú vị, có thể đọc ra một Ung Chính chân thực.

Có đôi khi Ung Chính thậm chí còn phàn nàn với bề tôi. Ví dụ như "Nỗi khổ tâm của trẫm nào cần phải nói rõ", hoặc "Sự phẫn uất khí uất của trẫm, cái khổ của nó cũng không thể dùng lời mà hình dung được, biết làm sao đây". Lần nghiêm trọng nhất, là sau khi biết được lời "phỉ báng" của Tăng Tĩnh. Ông nói với Ngạc Nhĩ Thái rằng: "Khanh xem lại có chuyện nực cười như thế, người đáng ghét như thế. Dù là lời càn quấy của kẻ phỉ loại, đọc lời lẽ của hắn không phải là không có nguyên nhân. Như thế này thì làm hoàng đế Đại Thanh sao được nữa! Còn muốn dạy trẫm phải thế nào đây?" Ra vẻ đầy bụng ấm ức không nơi giãi bày. Hoàng đế đã phát bực phàn nàn thì vốn dĩ đã là chuyện lớn động trời, mà lại nói đến mức "làm hoàng đế không được", thì có lẽ phải tính là lời phàn nàn lớn nhất trong lịch sử. Lời phàn nàn như thế mà cũng có thể nói với bề tôi, đủ thấy đó là bạn bè.

Ung Chính cũng có thể thấu hiểu bao dung bề tôi. Tổng binh Đài Loan Lam Đình Trân vì chữ "Trân" trong tên mình trùng âm với chữ trong tên của Dận Trân nên xin đổi tên để tránh húy, Ung Chính nói không cần, lại còn nói "Tên của ngươi trẫm rất thích". Thạch Văn Trác nhận mệnh xét xử vụ án tham nhũng của Trình Như Ti, vì lần trước làm việc không tốt, lần này nhân sự liên quan lại phức tạp nên trong lòng mang nỗi lo âu, hoảng hốt bất an, Ung Chính cũng nói không cần, "Trẫm thông cảm ngươi khi ấy vốn có rất nhiều điều bất đắc dĩ". Tổng đốc Lưỡng Quảng Khổng Dục Tăng mua giùm vận chuyển giùm gỗ tử đàn cho Nô Thân Canh Nghiêu, sau khi Niên sụp đổ, Khổng dâng sạp xin tội. Ung Chính nói: "Lỗi lầm nhỏ thế này, trẫm há lại không có lý do thông cảm? Trẫm không trách ngươi đâu." Hơn nữa, Ung Chính còn tiến thêm một bước nói rằng: Sự đắc thế và kiêu ngạo của Niên Canh Nghiêu, "đều do trẫm nhận người không rõ, lầm sủng kẻ phi nhân. Trẫm tự nhận lỗi còn không kịp, mặt mũi nào liên lụy đến người vô tội?" Cạnh gánh vác trách nhiệm lên người mình. Điều tương tự khiến người ta cảm động là giải thoát cho Tổng binh Hưng Hán Thiểm Tây Lưu Thế Minh. Lưu Thế Minh vì em ruột là Lưu Tích Viên thông phỉ bị bắt, dâng sạp xin tội, nói rằng: "Không thể chỉnh đốn bản thân, sao có thể chỉnh đốn người khác, đối mặt với thuộc viên, cực kỳ hổ thẹn." Ung Chính an ủi ông ta rằng, trẫm cũng có những người em như A Kỳ Na, Tắc Tư Hắc đó thôi, sao có thể bắt ông Lưu Thế Minh bảo đảm không có người em như Lưu Tích Viên chứ?

Ung Chính đối với bề tôi, quả thực không thiếu sự quan tâm chăm sóc, thực sự là ân cần dạy bảo, tỉ mỉ thấu đáo. Tháng 8 năm nguyên niên, ông đặc chuẩn cho Bố chính sứ Phúc Kiến Hoàng Thúc Vạn có quyền chuyên tấu mật sấu (về đặc quyền này, sẽ nói chi tiết sau). Hoàng dâng sạp tạ ơn, Ung Chính liền dặn dò ông ta rằng: Đặc quyền là của ngươi, nhưng không thể dùng bừa. Thứ nhất không được lấy cái này để uy hiếp cấp trên, thứ hai không được lớn tiếng với người khác, thứ ba không được tấu lên thường xuyên. Tấu nhiều quá, cấp trên sẽ sinh lòng nghi ngờ ngươi, đối với ngươi không có lợi (vô ích với ngươi). Điền Văn Kính được phá cách đề thăng làm Tuần phủ Hà Nam, mang ơn đội ơn tột cùng. Ung Chính liền dặn dò ông ta rằng: "Việc thiên hạ thái quá thì bất cập, vừa phải là quý." Đừng vì lòng báo ơn tha thiết mà làm việc quá đà, thì sẽ không hay. Sau đó, Điền Văn Kính vì đẩy mạnh cải cách của Ung Chính, khiến bản thân rơi vào cảnh tứ bề thọ địch, Ung Chính lại an ủi ông ta rằng: "Lời đồn của tiểu nhân có hại gì đâu, không cần bụng dạ hẹp hòi nữa." Hoàng đế cất nhắc đại thần, không có ai là không hy vọng bề tôi mang ơn báo đáp, Ung Chính cũng vậy. Nhưng Ung Chính khi Điền Văn Kính có lòng báo đáp tha thiết lại có thể răn đe sự kiêu ngạo nóng vội của ông ta, có thể gọi là biết người; khi ông ta bị công kích lại có thể mở rộng lòng dạ của ông ta, cũng có thể gọi là biết dùng người.

Ung Chính không chỉ hậu đãi đại thần có năng lực, mà còn trọng thưởng gián thần, hơn nữa hoàn toàn không so đo việc họ có dám phạm nhan trái ý hay không, hoặc lời nói là đúng hay sai. Ngay từ khi Ung Chính mới lên ngôi, một Hàn lâm viện kiểm thảo tên là Tôn Gia Cảm liền dâng thư bàn việc, yêu cầu Ung Chính thân thiết cốt nhục, dừng quyên nạp, bãi binh Tây. Nếu nói việc dừng quyên nạp (dừng bán quan) còn có thể thảo luận, thì mấy việc còn lại không có việc nào là Ung Chính thích nghe. Quan viên Hàn lâm viện vốn dĩ là bề tôi hầu văn học, không nên xen vào chuyện bao đồng; quan vị của Tôn Gia Cảm lại rất thấp, chỉ có thất phẩm. Kiểm thảo thất phẩm mà lại nhảy ra xới chuyện của hoàng thượng, việc bàn luận lại toàn là phương châm đại sự quốc gia, quả thực chẳng khác nào tự tìm cái chết. Cho nên Ung Chính long nhan đại nộ, trách mắng Chưởng viện học sĩ (viện trưởng) Hàn lâm viện làm cái quái gì mà lại dung túng kẻ cuồng sinh này! Thái tử thái phu Chu Thức đứng ở bên cạnh nói rằng, người này tuy cuồng vọng, nhưng thần rất khâm phục lá gan của hắn. Ung Chính trừng mắt nhìn Chu Thức, nghĩ một lúc, phì cười nói: Ngay cả trẫm, cũng không thể không khâm phục lá gan của hắn. Thế là lập tức đề thăng Tôn Gia Cảm làm Quốc tử giám tư nghiệp. Sau đó, Tôn Gia Cảm lại liên tục góp ý kiến. Ý kiến tuy không được tiếp thu, nhưng quan chức của ông ta lại từng bước thăng tiến.

Thế nhưng, ai mà không coi quốc chế, quân thần lễ nghi ra gì, Ung Chính đối với kẻ đó cũng không khách khí. Tháng 4 năm thứ hai, Ung Chính vì việc bình định Thanh Hải mà nhận triều cờ của bách quan. Hình bộ viên ngoại lục Lý Kiến Huân, La Thực hai người trước mặt vua mất lễ nghi, bị ngôn quan hám hạch, thuộc tội đại bất kính, chiếu luật đáng tội chém đầu. Ung Chính nói, ngày đại hỉ, tạm gửi lại cái đầu của hai người này. Nghi thức phía sau, nếu còn có người sai sót, sẽ giết bọn họ. Đến lúc đó, đừng có nói là trẫm muốn giết người, mà là những kẻ không giữ quy tắc muốn giết bọn họ. Tóm lại, hai người này chết hay không, phụ thuộc vào việc người khác có phạm lỗi hay không, mà người phạm lỗi không chỉ bản thân phải chịu xử phạt, mà còn phải gánh vác trách nhiệm hại chết người khác. Kiểu "xử lý kỳ lạ" này, cũng chỉ có Ung Chính mới nghĩ ra được.

Một mặt là lời thì thầm dịu dàng ân cần dạy bảo, mặt khác là dao nhọn khoét tim mắng xối xả; một mặt là chút không như ý liền khép tội danh lớn, mặt khác là gặp vận đen tột cùng lại được trọng thưởng rất nhiều, rất nhiều người quy điều đó cho sự "sớm nắng chiều mưa" của Ung Chính, Ngạc Nhĩ Thái lại hiểu rõ u cơ trong đó. Ngạc Nhĩ Thái cũng từng sờ đít hổ của Ung Chính. Ngạc Nhĩ Thái, tự Nghị Am, họ Tây Lâm Giác Lô, người Mãn Châu Tương Lam kỳ, quý tộc thế tập. Ông rất có tài, hai mươi tuổi đã đậu cử nhân, hai mươi mốt tuổi đã làm Ngự tiền thị vệ, nhưng vì tính cách cương trực, không chịu theo thời nịnh nợ, nên đến bốn mươi tuổi vẫn chỉ là một Nội vụ phủ viên ngoại lục. Ông làm thơ tự họa rằng: "Nhìn lại bốn mươi vẫn thế này, dẫu đến trăm tuổi cũng hoài công." Lúc này, Ung Chính vẫn còn là thân vương sai người nhắn lời với ông, nhờ ông làm việc, ý của ông ta tất nhiên là kéo ông lên thuyền, ngờ đâu lại bị Ngạc Nhĩ Thái nghiêm giọng cự tuyệt. Ngạc Nhĩ Thái nói: "Hoàng tử nên bồi dưỡng đức hạnh chốn xuân hoa, không thể kết giao ngoại thần", ý là bảo Ung Thân vương hãy tôn trọng một chút, tự tôn tự kỷ. Ung Chính vấp phải cục sạch mềm này, không những không thù hận Ngạc Nhĩ Thái, ngược lại còn vô cùng thưởng thức kính nể vị trực thần và nam nhân dám lấy chức lang quan thấp hèn đối kháng với tôn nghiêm thân vương này. Sau khi lên ngôi, lập tức giao trọng trách. Một năm thăng phiên ti, ba năm thăng tổng đốc, mười năm sau thăng thủ phụ, trở thành người chỉ sau Dận Thường mà được Ung Chính tín nhiệm cao độ.

Gặp gỡ quân thần như thế, ai mà không hâm mộ, cho nên tất cả mọi người đều muốn biết bí quyết được sủng ái của ông ta. Ngạc Nhĩ Thái cũng không giấu giếm. Ông từng nói với người ta rằng, hoàng thượng hiện nay dùng người trị hành, "không có gì kỳ diệu", chẳng qua chỉ có hai chữ mà thôi; chí thành. Tóm lại, hoàng thượng đối xử với bề tôi bằng chí thành, bề tôi đối xử với hoàng thượng cũng phải chí thành. Kỳ thực ngay cả trong lòng Ngạc Nhĩ Thái cũng hiểu rõ, đối với Ung Chính, ông cũng không thể đem tất cả lời thật lòng để nói ra hết được.

Con người Ung Chính, là kẻ khá tự tin và tự cao tự đại. Có người chỉ trích ông là "tính cao ngạo mà lại đa nghi, tự cho thiên hạ không gì là không biết không làm được", có đạo lý nhất định. Cả đời Ung Chính, có ba điều khá đắc ý, cũng khá tự phụ. Một là tự cho là một lòng vì công, những việc làm ra đều vì xã tắc quốc gia; hai là tự cho là thấu suốt vi tế, không có việc gì người gì giấu được ông; ba là tự cho là thân mình trong sạch, trong mắt không nhào nổi một hạt cát, trong lòng không chứa nổi một hạt bụi. Có ba điều này, cộng thêm việc bản thân lại là hoàng đế, đối với bề quan tất nhiên không có nửa điểm khách khí nào để nói. Ai mà dám trước mặt ông chơi chút tiểu xảo, hoặc bị ông cho là chơi tiểu xảo, thì đừng trách ông không nể mặt ngươi.

Dương Danh Thời gặp vận hạn chính là ở điểm này. Dương Danh Thời kiến nghị khơi thông dòng chảy sông Nhĩ Hải, vốn là chuyện tốt, nhưng Ung Chính cho rằng tâm thuật của ông ta không chính đáng. Thứ nhất, việc tốt như thế, sao không làm sớm không làm muộn, không nói sớm không nói muộn, mà cứ phải nhằm vào lúc mình sắp rời nhiệm mà chưa rời nhiệm để đề xuất? Thứ hai, tại sao không dùng tấu bản bảo mật thỉnh thị hoàng thượng trước, mà lại dùng đề bản không bảo mật để tấu lên, cố ý làm cho khắp triều đình đều biết? Thứ ba, tại sao không đợi quan mới tiếp nhiệm rồi để quan mới tấu, hoặc cùng đứng tên tấu? Rõ ràng, ông ta đang câu danh trục lợi. Sự việc rành rành ra đó! Khơi thông dòng chảy sông Nhĩ Hải là công trình gì chứ, há lại là thứ mà trước khi rời nhiệm có thể hoàn thành được sao? Tất nhiên chỉ có thể do người sau làm. Đã chỉ có thể do người sau làm, sao phải tranh thủ phát biểu ý kiến trước khi mình mãn nhiệm? Còn chẳng phải là tính toán đem công việc để lại cho người khác, danh tiếng để lại cho bản thân! Vì để bảo đảm người trong thiên hạ đều biết mình yêu dân, lại dám tính toán với hoàng đế, không dùng tấu bản mà dùng đề bản, có ý gì? Sợ hoàng thượng không nói cho thiên hạ biết đó là chủ ý tốt của họ Dương nào đó hay sao! Cho nên Ung Chính phẫn nộ trách mắng ông: Giống như ngươi trong lòng chỉ có mình không có người khác, thậm chí không có cả quân phụ, còn mặt dày tự nhận là người đọc sách sao? Cho nên Ung Chính muốn phạt ông tự bỏ tiền túi ra đi sửa sông Nhĩ Hải, sửa không xong con cháu tiếp tục sửa. Ung Chính nói, bản thân xử phạt như thế, chính là muốn "khiến người trong thiên hạ biết kẻ câu danh trục lợi không chỉ bản thân gặp tội, mà còn liên lụy đến con cháu nữa."

Ung Chính khắt khe với người khác như vậy, còn bản thân ông làm thế nào? Ung Chính cho rằng làm rất tốt. Ông nói: "Lòng của trẫm có thể đối với thượng thiên, có thể đối với hoàng khảo, có thể cùng phơi bày trước muôn ức bề tôi dân chúng trong thiên hạ." Con người Ung Chính, quả thực là "một lòng vì công", thành tâm thành ý muốn trị quốc thiên hạ cho tốt. Ông từ triều đến tối, ngày đêm lo lắng, mười ba năm như một ngày. Càn tức là càn càn, có nghĩa là tự cường không ngừng. Càn dịch hoặc Càn dịch tức là tề nhược, có nghĩa là đề phòng cẩn thận. Tiêu tức là canh ba, hãn tức là nửa đêm. Sớm khuya cẩn trọng, áo sớm cơm muộn, chính là suốt ngày cần mẫn cẩn thận, không dám lơi lỏng, sáng sớm đã mặc quần áo thức dậy, rất muộn mới ăn chút đồ ăn. Hai từ này, vốn dĩ là lời sáo rỗng ca tụng đế vương chuyên chính thuở trước, vậy mà Ung Chính lại thực sự nghiêm túc làm được. Không nói gì khác, chỉ riêng công văn do ông phê đã in thành "Thượng yếu nội các" một trăm năm thập cửu quyển, "Chu phê dụ chỉ" ba trăm sáu mươi quyển, đều thành bộ sách lớn, những bản chưa in còn không biết bao nhiêu mà kể. Ngoài ra, còn có một lượng lớn công việc khác. Tinh thần kính nghiệp và tinh thần cần chính của ông, hầu như tất cả sử gia đều không phủ nhận.

Cuộc sống cá nhân của Ung Chính cũng rất đơn giản, không có sở thích hay giải trí gì, không thích săn bắn, cũng chẳng coi là mê sắc đẹp. Ông cũng thích một số đồ chơi nhỏ, nhưng không vì chơi bời mà bỏ bê chí hướng. Có một số thứ được ông yêu thích, còn là bởi vì hữu dụng, ví dụ như kính mắt. Ung Chính vì thị lực không tốt, nên đặc biệt thích kính mắt. Ông từng lệnh cho thợ thủ công chế tạo nhiều cặp kính mắt, bố trí ở khắp nơi, để tiện cho ông khi làm việc có thể tùy ý lấy dùng. Ông còn ban thưởng kính mắt cho vương công đại thần, mục đích là để họ cần cù việc công. Ông thậm chí còn hạ lệnh phát kính mắt cho công nhân lò vôi, coi như là dụng cụ bảo hộ lao động. Trong phương diện "lấy thiên hạ làm trọng trách của mình", Ung Chính quả thực đã làm được việc lấy thân làm gương.

Ung Chính cũng không phải là vị hoàng đế hồ đồ. Ông từng nói với quần thần rằng: Trẫm ở phủ đệ hơn bốn mươi năm, đối với nhân tình vật lý vô cùng quen thuộc, không phải là loại hoàng đế trẻ con thiếu trải đời, cũng không phải là loại a ca ăn chơi chỉ biết hưởng lạc. Cho nên ông tự cho mình có tư cách và năng lực để yêu cầu nghiêm khắc bề tôi. Hơn nữa, ông cho rằng, chỉ cần đôi bên quân thần đều đãi nhau bằng sự chân thành, bề tôi không vắt óc lấy lòng hoàng thượng hoặc lừa dối hoàng thượng, hoàng thượng cũng không cần đa nghi bề tôi, đề phòng bề tôi, thì đôi bên hoàn toàn có thể thiết lập nên một mối quan hệ kiểu bạn bè.

Chính bản thân Ung Chính trong lòng cũng phải nắm rõ. Ông nói với quần thần rằng: "Giữa quân thần chỉ lấy sự chân thành làm quý, trẫm cùng các khanh hẹn cùng cố gắng." Nhưng bản thân ông, có thể đối với bề tôi không đa nghi, không đề phòng, không chỉnh đốn hay sao? Ví dụ như khi Ung Chính ám chỉ mọi người đứng lên vạch trần Niên Canh Nghiêu, mọi người đều không đoán ý, không hành động, hoặc là ngốc nghếch nói rằng con người Niên Canh Nghiêu ít nhiều vẫn có chút công lao, Ung Chính có thể hài lòng không? Rõ ràng, không đoán ý là điều không thể. Hơn nữa, nói lời khó nghe, đoán ý không đúng chỗ mới là tồi tệ. Cuối năm thứ tư (năm 1726) đầu năm thứ năm (năm 1727), hai vị tổng đốc ba vị tuần phủ báo cáo sông Hoàng Hà trong. Người xưa có câu: "Hoàng Hà trong, thánh nhân xuất." Đương nhiên là điềm lành. Ung Chính đại hỉ, ban thưởng cho văn võ bách quan mỗi người tăng một cấp. Lúc này, có một vị Đại lý tự khanh tên là Trâu Nhữ Lỗ, viết một bài "Hà thanh tụng" để nịnh hót, trong đó có hai câu "cũ nhiễm duy tân, phong di tục dịch", ý là chính vì hoàng thượng tiến hành cải cách, thực hiện tân chính, sông Hoàng Hà mới biến thành trong. Nào ngờ lại khiến Ung Chính vô cùng tức giận, chất vấn Trâu Nhữ Lỗ rằng "cái được dời là phong gì? Cái được đổi là tục gì? Việc cũ nhiễm là việc gì? Chính sách duy tân là chính sách gì?" Nổi giận đùng đùng, giáng chức ông ta, phạt đến công trình Kinh Giang để sửa thủy lợi. Bạn nghĩ xem, nịnh hót không tốt cũng đều gặp vận xui tận mạng, đem lời thật lòng nói ra chẳng phải càng là kẻ ngốc nghếch hay sao?

Xem ra, dưới tay Ung Chính, nịnh hót cũng không dễ dàng. Nói nghe lọt tai một chút, phải giống như một nhà phê bình có con mắt thẩm mỹ, từ tận đáy lòng cất tiếng khen ngợi nghệ thuật lãnh đạo của Ung Chính. Điều này đòi hỏi một là thành tâm, hai là am hiểu, không có mấy người làm được. Ung Chính tất nhiên cũng hiểu rõ điều này. Cho nên những lúc tâm trạng tốt, đối với những lời nịnh hót không thật lòng đó thì không so đo nhiều (những lúc tâm trạng không tốt thì là lúc đối phương gặp hạn). Bởi vì nịnh hót ít ra cũng không có ác ý, tô son trát phấn cho thái bình vốn dĩ cũng là nhu cầu chính trị. Đối với sự phê bình, thái độ của Ung Chính nghiêm túc hơn rất nhiều. Ung Chính không phải là người không chịu nổi sự phê bình. Ông từng chấp nhận sự phê bình, cũng từng khen thưởng người phê bình ông. Thậm chí có đôi khi tuy không chấp nhận sự phê bình, nhưng vẫn khen thưởng người phê bình. Ví dụ như Đại học sĩ Chu Thức xưa nay vẫn luôn phê bình Ung Chính. Hao tiêm quy công, dùng binh Tây Bắc những việc này, ông ta đều không tán thành, Ung Chính lại mời ông ta làm thầy của Hoằng Lịch. Sau đó ngay cả bản thân Chu Thức cũng cảm thấy cứ nhắc mãi ý kiến không phải là cách, bèn xin cáo bệnh nghỉ ngơi. Ung Chính nói: "Khanh bệnh nếu không thể chữa khỏi, trẫm nỡ lòng nào giữ lại; nếu như vẫn có thể chữa, khanh sao nỡ lòng nói ra đi." Chu Thức cảm động, từ đó không bao giờ nhắc đến chuyện nghỉ hưu nữa.

Ung Chính còn có một lô-gích, đó là bất kỳ ai cũng không thể thực sự độc lập. Nếu như đối với quân chủ mà bày tỏ sự độc lập, thì nhất định là tư dưới kết thành bè đảng. Bởi vì "đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu" mà! Ung Chính chỉnh đốn Dương Danh Thời, Lý Phất bọn họ, chính là vì coi họ là thủ lĩnh bè đảng. Ông từng nói với Ngạc Nhĩ Thái rằng: "Trẫm chỉnh đốn hủ lậu khoa giáp (thói quen kết thành bè đảng do quan hệ sư đồ hoặc đồng niên), hắn (chỉ Dương Danh Thời) đứng ra vui lòng làm thủ lĩnh." Khi xét xử Tạ Tế Thế, cũng dùng cực hình bức cung, buộc hắn khai nhận là do Lý Phất sai khiến (lời khai của Tạ Tế Thế là "nhận sự sai khiến của Khổng Mạnh"). Có thể thấy, Ung Chính đả kích Dương Danh Thời bọn họ, là một mũi tên trúng hai đích; không cho phép bề tôi làm chuyện độc lập, lại càng không cho phép họ kết bè đảng. Người mà ông đánh giá cao nhất là loại người này: không có quan hệ riêng tư với bất cứ ai, chỉ "kết bè đảng" với một mình ông, ví dụ như Điền Văn Kính, Lý Vệ đều là thế.

Đương nhiên có một trường hợp được cho phép và khuyến khích, đó là "phụng chỉ kết giao". Ví dụ như Ung Chính ba lần bảy lượt nghiêm cấm đại thần kết giao với vương công, nhưng lại chỉ thị cho các sủng thần kết giao với Di thân vương Dân Tường, bởi vì ông cần Dận Thường ra tay làm kênh giao tiếp tình cảm riêng tư giữa ông và bề tôi. Ông lại nói, làm bề tôi, theo lý mà nói thì không thể có tư giao. Nhưng nếu "đồng tâm vì nước, cùng kính yêu lẫn nhau", thì trẫm lại chỉ sợ các ngươi không thể làm được như thế. Điều này mâu thuẫn. Rốt cuộc là nên kết bạn hay không nên kết bạn? Nói toạc ra, chính là không cho phép người khác kết bạn, chỉ cho phép một mình ông kết bạn; cũng không cho phép có tình cảm với người khác, chỉ cho phép một mình ông hiến dâng lòng trung thành. Nói cách khác, ông muốn "kết bạn" riêng với từng bề tôi.

A di đà phật! Kiểu bạn bè thế này, làm sao mà kết giao nổi!