Thực ra, phàm là những kẻ từng đắc tội, trái ý Tào Tháo, hầu như đều chẳng có kết cục tốt đẹp. Thực sự không tìm được sơ hở, thì vu cáo tội mưu phản; tang vật mưu phản cũng không ghép vào được, liền vu cho tội "bụng chê miệng báng" (phúc phì tâm báng). Bụng chê miệng báng vốn là chuyện vừa không nói rõ được lại vừa chẳng cần bằng chứng, đương nhiên bắt phát nào trúng phát đó. Kiểu giết người với tội danh "bụng chê miệng báng" này, Lưu Bang từng làm, Hán Vũ Đế Lưu Sâm từng làm, Tào Tháo làm cũng rất thuận tay.
Thôn Giám - người có đạo đức cao thượng nhất, phẩm hạnh đoan chính nhất, tác phong chính phái nhất, có uy tín cao nhất trong quần chúng, chính là bị Tào Tháo bức hại đến chết như thế.
Thôn Giám, tự Quý Khuê, là danh sĩ được kính trọng nhất lúc bấy giờ, sử sách gọi ông là "Thanh trung cao lượng, nhã thức kinh viễn, thôi phương trực đạo, chính sắc vu triều", tức là thanh cao trung chính, chính phái nho nhã, vừa có khí tiết cao phong vừa có tầm nhìn xa trông rộng, nhìn người chuẩn xác, làm việc ngay thẳng, hơn nữa tướng mạo đường đường, uy nghiêm chốn triều đình, nghe nói ngay cả Tào Tháo nhìn thấy ông cũng phải kính phục trước chính khí ấy (Thái Tổ diệc kính đạn yên). Thực ra Tào Tháo cũng rất ca ngợi ông, nói ông có "phong độ của Bá Di", "sức trực của Sử Ngư". Bá Di được gọi là điển hình của "quân tử", nghe nói ông "mắt không nhìn sắc đẹp, tai không nghe âm thanh xấu, không phải vua mình thì không thờ, không phải dân mình thì không khiến". Sử Ngư lại là điển hình của "trung thần", vì Vệ Linh Cung không nghe lời can giam của ông, nên trước lúc lâm chung đã để lại di chúc, không cho người nhà làm tang lễ ở chính đường, cuối cùng dùng cách "xác chết can vua" (thi gián) này để ép Vệ Linh Cung sửa đổi sai lầm. Cho nên Khổng Tử nói: Chính trực thay, Sử Ngư! Nước có đạo ông thẳng như tên, nước không đạo ông cũng thẳng như tên. Mạnh Tử lại nói: Người nghe phong độ của Bá Di thì kẻ bướng bỉnh trở nên liêm khiết, kẻ nhát gan có chí khí lập thân, "kẻ nghèo mộ danh mà thanh cao, tráng sĩ chuộng tiếng mà mạnh mẽ", cho rằng Thôn Giám là gương sáng cho mọi người, là tấm gương của thời đại.
Thôn Giám cũng thực sự không phụ lòng mong đợi. Trong thời gian đảm nhiệm chức vụ Bộ trưởng Tổ chức kiêm Bộ trưởng Nhân sự, ông đã tuyển bạt rất nhiều nhân tài ưu tú (văn võ quần tài, đa sở minh bạt), hơn nữa còn dùng người theo tài năng, không nể nang tình cảm, đến mức "triều đình quy cao, thiên hạ xưng bình", chấm dứt tệ nạn tham nhũng trong việc dùng người, tạo lập uy tín cho triều đình.
Thôn Giám lại là một người quang minh lỗi lạc, lòng dạ khoáng đạt. Những năm cuối đời, Tào Tháo từng đau đầu vì vấn đề lập trữ, không biết nên lập người con trưởng là Tào Phi, hay lập người có tài nhất là Tào Thực. Thế nên ông bèn dùng thư tín hỏi kín các quan đại thần, yêu cầu họ trình bày ý kiến, niêm phong để đáp lại. Duy chỉ có Thôn Giám lại "lộ bản" (không dán kín bản tấu) trả lời công khai, nói rằng theo nghĩa của sách Xuân Thu, lập con thì lập con trưởng, huống hồ Ngũ quan Trung lang tướng (Tào Phi) nhân hiếu thông minh, thích hợp kế thừa chính thống. Ta Thôn Giám nguyện lấy cái chết để tuân thủ chính đạo. Tào Tháo nhìn thấy, vô cùng kinh ngạc. Bởi vì Tào Thực chính là cháu rể của Thôn Giám. Thôn Giám không đề cử Tào Thực mà đề cử Tào Phi, cho thấy ông thực sự xuất phát từ lòng công, đến nỗi Tào Tháo cũng phải "thở dài thườn thượt", kính phục tấm lòng đại công vô tư của ông.
Thế mà một người như vậy cũng bị Tào Tháo giết chết, hơn nữa hoàn toàn là một vụ án oan. Lý do giết ông chính là "bụng chê miệng báng". Lấy cái gọi là tội danh "bụng chê miệng báng" để giết người vốn dĩ là logic hồ đồ, huống chi lại nói Thôn Giám "bụng chê miệng báng", lý do hoàn toàn không thể đứng vững. Sự việc là thế này: Sau khi Tào Tháo làm Ngụy Vương, có một người tên là Dương Tôn viết biểu chương, ca tụng công huân và đức lớn của Tào Tháo, đã vấp phải sự dị nghị của một số người, cho rằng hắn nịnh bợ quyền thế, làm người giả tạo. Tiếp đó lại bàn đến Thôn Giám, cho rằng ông lại đi đề cử Dương Tôn làm quan, là sự lơ đễnh và thất trách của một Bộ trưởng Tổ chức. Thế nên Thôn Giám bèn đòi bản thảo biểu chương của Dương Tôn tới xem qua, viết cho Dương Tôn một lá thư ngắn, nói rằng: "Đọc biểu rồi, việc cũng khá đấy chứ! Thời gian ơi thời gian, rồi sẽ có lúc đổi thay thôi." Vụ án này cũng từ đó mà ra.
Chúng ta hiện nay đã không thể biết rõ suy nghĩ và động lực thực sự của Thôn Giám khi viết lá thư này, nhưng lá thư này quả thực có chút úp mở mơ hồ. Dịch nghĩa đen ra là: Biểu chương ta đã đọc rồi, việc làm cũng coi như khá đấy! Thời gian ơi thời gian, theo sự thay đổi của thời gian, tình hình nhất định cũng sẽ xảy ra thay đổi! Điểm cốt lõi ở đây là: Việc được cho là khá ấy là việc gì, và tình hình sẽ thay đổi ấy là tình hình nào. Chúng có thể được hiểu là: Bản biểu chương này của Dương Tôn viết cũng khá, hoặc việc hắn dâng biểu chương làm cũng được, mà theo thời gian trôi qua, cách nhìn của mọi người đối với Dương Tôn cũng sẽ thay đổi. Sự hiểu như thế này là xét việc luận việc, thuận lý thành chương.
Nhưng kẻ mật báo lại không hiểu như vậy. Lời giải thích của hắn dịch ra sẽ thế này: Biểu chương ta đã đọc rồi, những việc tên Tào kia làm cũng coi như khá đấy chứ! Thiên thời hỡi thiên thời, rồi cũng có lúc đổi thay. Cho nên Tào Tháo phẫn nộ nói: Bách tính thường hay nói, sinh ra một đứa con gái thôi mà, chẳng qua cũng "khá" mà thôi, chữ "đấy" (nhĩ) này không phải là từ hay ho gì. "Rồi cũng có lúc đổi thay", lại càng là lời lẽ xấc xược, có dụng ý khác! Thế nên bèn khép Thôn Giám vào hình phạt cạo đầu giam giữ lao dịch (côn hình thâu đồ). Tức là cạo đầu âm dương, tống vào đội cải tạo lao động vậy. Thôn Giám chịu sự lăng nhục này nhưng trong lòng lại rất thản nhiên, đi đứng như thường, sắc mặt lời nói không hề khuất phục, hoàn toàn không có vẻ hèn m hạ tiện, nịnh hót van xin. Kẻ mật báo kia lại đi báo cáo Tào Tháo, nói Thôn Giám hoàn toàn không có ý nhận tội hối cải. Tào Tháo bèn ban hành lệnh rằng: Thôn Giám tuy chịu hình phạt, nhưng vẫn tiếp giao tân khách, cửa nhà tấp nập như chợ, nói chuyện râu rung bần bật, nhìn người trừng trừng trợn mắt, dường như mang lòng bất mãn đây mà! Ba ngày sau, quan lại chịu trách nhiệm giám sát Thôn Giám báo cáo rằng Thôn Giám vẫn chưa tự sát, Tào Tháo nổi giận nói: Thôn Giám chẳng lẽ nhất định phải bắt ta động đến đao cưa sao? Thôn Giám nghe tin này, gật đầu nói: Đây là lỗi của ta, không ngờ Tào công lại có ý này. Thế nên thong thả tự vẫn.
Cái chết của Thôn Giám không nghi ngờ gì là vụ án oan lớn nhất lúc bấy giờ. Ngay cả Trần Thưu khi viết sử, cũng không nhịn được phải nói rằng: "Thái Tổ (Tào Tháo) tính kỵ đố, có những điều không thể dung thứ, Khổng Dung nước Lỗ, Hứa Du, Lâu Khuê Nam Dương, đều vì cậy tình cũ không cung kính mà bị tru thủ, còn Thôn Giám là người bị đời thương tiếc nhất, đến nay vẫn thấy oan cho ông." Thực ra, Thôn Giám vốn không hề "không cung kính", mà Tào Tháo từ lâu đã có sát cơ. Năm 204 Công nguyên, Tào Tháo đánh chiếm Nghiệp Thành, bình định họ Viên, giữ chức Ký Châu mục. Ông ta đắc ý dạt dào nói với Thôn Giám - người vừa được cứu ra từ ngục Ký Châu và trở thành Biệt giátòng sự của ông ta rằng: Hôm qua ta tra lại hộ khẩu, lần này ta thu được ba mươi vạn người, Ký Châu quả thực là một châu lớn! Nào ngờ Thôn Giám lại nói: Ngày nay thiên hạ phân tranh, cửu châu chia cắt, anh em họ Viên cốt thịt tàn sát lẫn nhau, bách tính Ký Châu thây phơi hoang dã. Vương sư giá lâm, không nghe thấy truyền bá nhân thanh trước, thăm hỏi phong tục, cứu dân chốn lửa than, ngược lại trước tiên lại tính toán thu được bao nhiêu binh giáp, lấy việc mở rộng thực lực làm nhiệm vụ cấp bách hàng đầu, đây chẳng lẽ là điều nam thanh nữ tú đất này gửi gắm hy vọng vào Minh công sao? Một tràng lời lẽ chính nghĩa nghiêm khắc này khiến những tân khách bên cạnh biến sắc, Tào Tháo cũng vội vàng thu lại vẻ đắc ý, xin lỗi Thôn Giám. Bởi vì đây thực sự là âm thanh của chính nghĩa và sự ngay thẳng, khiến người ta không thể không kính trọng. Nhưng cái ngạnh đó, cũng vì thế mà thắt lại trong đáy lòng. Phải nói rằng, từ lúc kết oán năm 204 đến khi giết người năm 216, Tào Tháo đã đợi mười hai năm, ông ta đợi đã đủ lâu rồi.
Chúng ta đừng quên, những kẻ nắm quyền trong thời kỳ chuyên chế, không một kẻ nào là không trả thù báo phục, lấy việc công trả thù riêng, Tào Tháo đương nhiên cũng không ngoại lệ. Bởi vì ngay cả những hoàng đế và quan lại hèn nhát vô dụng nhất cũng biết thủ đoạn này. Điểm khác biệt duy nhất chỉ ở chỗ: Có kẻ sẽ trở mặt tại chỗ, thi hành trả thù ngay lập tức; có kẻ lại vì mục tiêu lâu dài và lợi ích lớn hơn mà nhẫn nhịn trước, đợi đến mùa thu tính sổ sau.
Nhưng, tính sổ sau mùa thu hay trở mặt tại chỗ, lại chính là ranh giới phân định giữa anh hùng hay gian hùng với đồ hèn hay kẻ ngốc.
Thế là, Thôn Giám dùng cái chết của mình để chứng minh bản thân là quân tử; Tào Tháo lại dùng cái chết của Thôn Giám để chứng minh bản thân là gian hùng.
Cái chết của Khổng Dung lại có điểm khác biệt.
Khổng Dung, tự Văn Cử, nghe nói là hậu duệ đời thứ hai mươi của Khổng phu tử, thế lực tự nhiên rất lớn. Hỗ bé ông đã rất thông minh, được coi là "thần đồng"; năm mười sáu tuổi để che chở Trương Kiệm bị hoạn quan bức hại, tranh chịu chết cùng anh trai Khổng Bao, được coi là "nghĩa sĩ". Thế là Khổng Dung nổi danh thiên hạ, người đời đều biết, cùng với Biên Nhượng đã được nhắc tới ở trên đều là "hậu tiến quan cái", ba mươi tám tuổi đã làm Bắc Hải tướng. Sau đó, ông lại được Tào Tháo mời đến Hứa Tây Xương, làm Tương tác đại thần (Bộ trưởng Xây dựng) phụ trách công trình. Mỗi lần triều đình họp ngự tiền hội nghị, đều do ông làm phát ngôn viên chính, các khanh đại phu khác chẳng qua chỉ mang danh ủy viên mà thôi.
Tài khí của Khổng Dung lớn, danh khí lớn, tính khí và cái tôi đương nhiên cũng không nhỏ. Năm 197, Viên Thuật xưng đế, Tào Tháo liền muốn lấy việc công trả thù riêng nhân cơ hội giết Thái úy Dương Bưu - người có quan hệ thông gia với Viên Thuật. Khổng Dung nghe tin, lập tức tìm Tào Tháo, nói sách Chu Thư có câu "cha con anh em, tội không liên tới nhau", huống hồ Dương Bưu và Viên Thuật chỉ là thông gia! Tào Tháo thoái thác rằng đây là ý của cấp trên. Khổng Dung thầm nghĩ, kéo cái mã cha nhà ngươi! Ngoài miệng cũng không chịu nhượng bộ: Chẳng lẽ Thành vương muốn giết Triệu Công, Chu Công cũng nói không biết? Ngày nay người thiên hạ kính trọng ngài, chỉ vì ngài thông minh nhân trí, làm việc công đạo. Nếu lạm sát kẻ vô tội, chỉ sợ người thiên hạ đều phải lạnh lòng. Đầu tiên là cái tên Khổng Dung ta đây, đường đường là nam tử hán nước Lỗ, ngày mai liền không đến làm việc nữa! Tào Tháo ngẫm nghĩ thấy ông nói cũng có lý, liền không giết Dương Bưu nữa, nhưng trong lòng chắc chắn đã thắt lại một cái ngạnh.
Thế nhưng Khổng Dung lại không buông tha Tào Tháo, hễ có cơ hội là lại tìm sơ hở của ông ta, dùng phương thức châm biếm mỉa mai và cố ý quấy phá để trút bỏ sự bất mãn đối với Tào Tháo. Tào Tháo đánh phá Nghiệp Thành, Tào Phi cướp vợ của Viên Hy là Chân thị về làm vợ lẽ. Khổng Dung liền viết thư cho Tào Tháo, nói thuở xưa Vũ Vương phạt Trụ, đã đem Đát Kỷ ban cho Chu Công rồi. Tào Tháo vì Khổng Dung bác học, tưởng thật có chuyện này, liền hỏi ông đọc được ở cuốn sách nào. Khổng Dung đáp rằng: "Xét theo hiện tại, đoán mò thế thôi." Lại như Tào Tháo vì tiết kiệm lương thực, hạ lệnh cấm rượu, nói rượu có thể làm nước mất, do đó không thể không cấm. Khổng Dung lại nhảy ra hát ngược lại, nói trên trời có tửu tinh, dưới đất có tửu tuyền, trong nhân gian có tửu đức, rượu sao có thể cấm? Hơn nữa từ xưa đến nay có kẻ làm mất nước vì phụ nữ, sao không cấm phụ nữ? Những lời này, đương nhiên khiến Tào Tháo rất khó chịu. Nhưng Khổng Dung thế lớn, danh lớn, Tào Tháo cũng không dễ gì làm gì được ông, nhưng "ngoài tuy khoan dung, mà lòng không yên".
Nếu Khổng Dung chỉ nói những lời châm biếm cay độc, có lẽ Tào Tháo nhịn một chút là cho qua. Đáng tiếc Khổng Dung lại còn công kích tuyến đường chính trị và cương lĩnh chính trị của Tào Tháo, đối với mọi quyết sách trọng đại của Tào Tháo đều phải bày tỏ phản đối, điều này khiến Tào Tháo không thể dung thứ. Cộng thêm quan hệ giữa Khổng Dung và Lưu Bưu không bình thường, Tào Tháo lại đang chuẩn bị dụng binh Kinh Châu. Giữ một kẻ như vậy ở trong triều, làm sao có thể yên tâm được? Thế nên Tào Tháo bèn quyết định trước khi tiêu diệt Lưu Bưu, hãy tiêu diệt Khổng Dung trước.
Giết Khổng Dung rốt cuộc không phải giết mấy tên tiểu tốt vô danh nào khác, vẫn phải bàn đến thủ tục pháp luật. Do đó Tào Tháo bèn bổ nhiệm Hy Lự làm Viện trưởng Viện Kiểm sát (Ngự sử đại phu), điều tra xem Khổng Dung có vấn đề gì. Hy Lự vốn bất hòa với Khổng Dung, đối với sự bổ nhiệm của Tào Tháo đương nhiên ngầm hiểu, rất nhanh đã thu thập được chứng cứ phạm tội của Khổng Dung, và bảo một kẻ tên là Lộ Tụy viết tài liệu tố giác. Trong đó điều nghiêm trọng nhất, là lớn tiếng hô hào "kẻ có thiên hạ, hà tất Mão Kim Đao". Mão Kim Đao chính là chữ Lưu. Đây chính là mưu phản rồi, đương nhiên đáng tội chết, nên giết. Thế nên Khổng Dung nhanh chóng bị tống giam, xử tử, vứt thây ngoài chợ, vợ con cũng đều bị liên lụy.
Thế nhưng Tào Tháo giết Khổng Dung, lại không dùng tội danh "mưu phản", mà dùng tội danh "bất hiếu". Theo sự tố giác của Lộ Tụy và tội trạng được công bố sau đó, Khổng Dung có hai câu "lời lẽ phản động". Một là nói: Cha với con, có ân nghĩa gì chứ? Bàn về bản nghĩa của nó, chẳng qua lúc đó tình dục bộc phát mà thôi. Con với mẹ, lại có tình yêu gì chứ? Giống như một món đồ tạm gửi trong cái vò, đổ ra rồi thì chẳng còn quan hệ gì nữa cả. Hai là nói: Khi nạn đói xảy ra, có chút đồ ăn, nếu người cha không ra gì, thì thà đem cho người khác ăn còn hơn. Những lời lẽ như vậy, đương nhiên là "bất hiếu". Cho nên Tào Tháo trong cáo thị mới hung hăng nói rằng: "Dung vi thiên phản đạo, bại luân loạn lễ, tuy duật thị triều, do hận kỳ vãn", không những đáng giết, mà còn giết muộn mất.
Đây là kiểu trị tội bằng lời nói điển hình, cũng là chính trị chuyên chế điển hình. Trước hết, chúng ta không biết Khổng Dung có thực sự có những lời lẽ trên hay không. Nhưng Tào Tháo nói có, thì là có, không cho phép biện hộ. Thứ hai, cho dù có, cũng cao lắm là bất hợp lý, có lỗi mà không có tội. Nhưng thời đại của Tào Tháo là thời đại không nói nhân quyền, ngay cả "bụng chê miệng báng" còn có tội, huống chi là "công kích cuồng ngoạn"? Đương nhiên đáng chết. Thứ ba, bản thân Tào Tháo nói "duy tài thị cử", ăn cắp tẩu nhận vàng, bất nhân bất hiếu cũng không sao, sao có thể vì bất hiếu mà giết người chứ? Chẳng phải là nuốt lời, tự tát vào mặt mình sao? Hơn nữa, Khổng Dung chẳng qua chỉ có lời lẽ bất hiếu, Tào Tháo lại áp dụng nó vào đường lối tổ chức và chính sách nhân sự, chẳng phải càng đáng giết hơn sao? Tuy nhiên, những lời này chúng ta không thể đi hỏi Tào Tháo được. Đúng như lời Lỗ Tấn tiên sinh đã nói: "Chúng ta nếu như đi hỏi ông ta, chỉ sợ ông ta đem chúng ta cũng giết luôn!" (Lỗ Tấn: Phong độ Ngụy Tấn cùng văn chương với thuốc và quan hệ của rượu).
Thực ra, Tào Tháo dùng tội danh bất hiếu để giết Khổng Dung, dụng tâm rất sâu xa, lại một lần nữa cho thấy Tào Tháo là một nhà chính trị cực kỳ có mưu mô, còn Khổng Dung là một tên mọt sách hành xử theo cảm tính. Trước hết, triều Hán xưa nay chủ trương trị thiên hạ bằng đạo hiếu. Tào Tháo giết Khổng Dung, cho thấy ông ta bảo vệ đạo hiếu, mà bảo vệ đạo hiếu chính là bảo vệ nhà Hán. Điều này quang minh chính đại, đồng thời còn rửa sạch được nghi ngờ "soán ngôi" của chính mình, trên chính trị lại vớt vát được một vố. Thứ hai, làm như vậy, không những có thể tiêu diệt thể xác Khổng Dung, mà còn có thể bôi nhọ danh dự của Khổng Dung. Bạn nghĩ xem, hậu duệ đời thứ hai mươi của Khổng Tử vậy mà lại chủ trương bất hiếu, nhân phẩm của hắn còn đáng tin nữa không? Một kẻ đến tông tổ còn phản bội, chẳng lẽ còn không đáng chết sao? Rõ ràng, Tào Tháo không những muốn bức hại Khổng Dung đến chết, mà còn muốn hắn chết không tiếc nuối, chết rồi cũng không trở mình được, lưu danh muôn thuở. Chiêu này cực kỳ độc ác cũng rất lợi hại. Khi Trần Thưu viết "Tam Quốc Chí", đã không dám lập truyện cho Khổng Dung.
Nói đi cũng phải nói lại, Tào Tháo giết Khổng Dung, quả thực có mục đích chỉnh đốn lại phong khí. Chỉ có điều phong khí này chẳng có quan hệ gì mấy với hiếu hay bất hiếu, mà lại có quan hệ rất lớn với chính trị. Chúng ta đều biết, cuối thời Đông Hán, rất nhiều danh sĩ đều lấy "thanh lưu" làm nhãn hiệu tự khoe. Trong đó đương nhiên có những kẻ cao nhã thanh cao tự giữ mình, nhưng cũng không thiếu những kẻ mượn danh chuộc danh. Thế nhưng bất kể là loại "thanh lưu" nào, đặc điểm chung là tài khí lớn tính khí cũng lớn, hoặc không có tài khí mà tính khí lại rất lớn. Họ đều tự cao tự đại, không chịu qua lại với cái gọi là người tục, cũng không chịu hợp tác với nhà cầm quyền, hoặc giả vờ không hợp tác với nhà cầm quyền. Nếu chỉ là cuộc sống cá nhân làm mình làm mẩy, thì cũng không sao, thế nhưng họ lại còn mang phong khí này vào trong đời sống chính trị, hơn nữa lại gây ra ảnh hưởng rất lớn, điều này không thể không khiến Tào Tháo đau đầu. Tào Tháo là một con người phi thường làm những việc phi thường trong thời buổi phi thường. Ông ta muốn chuyên chính, sao dung cho kẻ khác ngày ngày nói lời quái gở của mình? Ông ta muốn dùng người, sao dung cho mọi người đều không đến hợp tác? Điều này cần phải giết gà dọa khỉ, mới có thể chấn chỉnh lại phong khí, mà Khổng Dung lại chính là một con gà trống lớn như vậy. Cho nên ông ta muốn giết Khổng Dung, còn muốn phê phán hắn. Đối với một kẻ khác cũng có tài khí và tính khí rất lớn, địa vị và ảnh hưởng lại không bằng Khổng Dung, thì lại không động đến hắn, mà giao cho người khác giết.
Người này, chính là Di Hành.
Di Hành, tự Chính Bình, người Bình Huyện (nay là huyện Bình Hằng, tỉnh Sơn Đông). "Hậu Hán Thư" nói hắn "thiểu hữu biện tài, nhi thượng khí cương ngạo, hiếu kiễu thời mạn vật", tức là rất hành xử theo cảm tính, rất cố chấp cuồng ngạo, thích cố ý đi ngược lại với thời thượng, đối đầu với người khác, cũng không coi người khác ra gì. Có lẽ vì chí hướng tương hợp, quan hệ giữa hắn và Khổng Dung cực kỳ tốt, không có gì là không dám nói. Hai câu nói bất hiếu của Khổng Dung nghe nói chính là nói với Di Hành, và do Di Hành khắp nơi tung tin truyền bá. Lộ Tụy còn tố giác rằng Khổng Dung và Di Hành ca tụng lẫn nhau. Di Hành nói Khổng Dung là "Trọng Ni bất tử", Khổng Dung lại khoe Di Hành là "Nhan Hồi phục sinh". Tài liệu tố giác của Lộ Tụy nhắc đi nhắc lại Di Hành, có thể thấy vụ án Khổng Dung, theo một ý nghĩa nào đó chính là sự kéo dài của vụ án Di Hành.
Cái chết của Di Hành, đương nhiên trước hết là vì đã đắc tội với Tào Tháo. Khổng Dung vì yêu tài năng của Di Hành, nhiều lần đề cử Di Hành với Tào Tháo. Bản thân Tào Tháo cũng là người yêu tài, thế nên cũng muốn gặp vị danh sĩ này. Thế nhưng Di Hành lại coi thường Tào Tháo, tự xưng mắc bệnh cuồng, không chịu đến, sau lưng lại lớn tiếng bàn tán, châm biếm Tào Tháo. Tào Tháo sao chịu nổi điều này? Nhưng cân nhắc Di Hành tài lớn danh lớn, cũng không muốn giết hắn, chỉ muốn dằn mặt uy phong của hắn. Nghe nói Di Hành giỏi đánh trống, liền triệu Di Hành làm lại trống, lại đại hội tân khách, kiểm tra âm tiết. Lần này Di Hành vậy mà lại đến, hơn nữa đánh trống cực kỳ đặc sắc đẹp đẽ, "dung thái hữu dị, thanh tiết bi tráng, thính giả mạc bất khái khái". Di Hành lại đi tới trước mặt Tào Tháo, lại bị viên quan phụ trách lễ nghi quát lại, nói lại trống nên đổi trang phục đặc biệt, sao ngươi lại cứ thế đi vào? Di Hành nói: Vâng. Thế nên liền ngay trước mặt Tào Tháo, thong thả từng món từng món cởi áo của mình ra, cởi sạch trơn trần truồng không mảnh vải che thân, rồi lại chầm chậm đổi lấy quân phục, sau đó tấu khúc trống rồi đi, trên mặt không có chút vẻ hổ thẹn nào. Cú này ngược lại khiến Tào Tháo không xuống đài được. Tuy nhiên Tào Tháo dẫu sao cũng là Tào Tháo, bèn cười ha hả nói với tân khách rằng: Ta vốn là muốn làm nhục Di Hành, không ngờ lại bị hắn làm nhục ngược lại.
Chuyện này đến Khổng Dung cũng thấy quá đáng, xuống dưới liền trách mắng Di Hành một trận, và lặp đi lặp lại ý muốn mộ tài của Tào Tháo. Di Hành bèn đồng ý gặp Tào Tháo. Khổng Dung vô cùng vui mừng, lập tức chạy đi nói với Tào Tháo. Tào Tháo nghe xong cũng rất vui mừng, lập tức dặn dò người gác cổng, Di Hành đến là phải bẩm báo ngay. Nào ngờ đợi mãi đến chiều, Di Hành mới đến, hơn nữa cũng không phải đến xin lỗi, mà là đến để chửi mắng. Chỉ thấy hắn mặc một chiếc áo vải đơn, đội một chiếc khăn cát thô trên đầu, tay cầm một cây gậy gỗ, đứng sững ở cửa đại doanh, mở miệng là chửi. Vừa chửi, lại vừa dùng gậy gỗ đập xuống đất, chửi vô cùng nhịp nhàng có bài bản, có thanh có sắc. Tào Tháo nổi giận lôi đình, quay đầu nói với Khổng Dung: Thằng nhãi Di Hành, tính là cái thá gì chứ! Cô muốn giết nó, chẳng khác nào giết một con chim sẻ con chuột mà thôi!
Di Hành làm chuyện này quả thực không ra gì. Ít nhất là, hắn không nên bán đứng cả Khổng Dung, khiến Khổng Dung ở trong ở ngoài đều khó xử, cũng khiến Tào Tháo coi thường. Có lẽ chính vì sự khinh miệt cực độ này, Tào Tháo thậm chí lười tự tay xử tử hắn, mà tống hắn đến chỗ Lưu Bưu. Lưu Bưu vốn có tiếng khoan hòa yêu sĩ, Di Hành đi rồi, nếu có thể cải tà quy chính, hòa hợp chung sống, ngược lại không thất vi một giải pháp rất tốt. Đáng tiếc Di Hành giang sơn dễ đổi, bản tính khó dời, cuối cùng gây sự với Lưu Bưu, lại bị Lưu Bưu tống cổ đến chỗ Hoàng Tổ. Hoàng Tổ là một kẻ mãng phu thô lỗ, đâu ăn được bộ này của Di Hành? Trong một bữa tiệc, Di Hành lại ăn nói xấc xược. Hoàng Tổ quát mắng hắn, hắn lại lấy lời chửi rủa đáp trả. Hoàng Tổ nổi giận, quát lệnh lôi ra đánh đòn mông, Di Hành lại càng chửi dữ dội hơn. Hoàng Tổ không thể nhịn được nữa, liền hạ lệnh giết tên nhãi này. Vừa hay chủ búa của Hoàng Tổ vốn ngày thường đã căm ghét Di Hành, lập tức cuống cuồng vội vã giết luôn hắn. Lúc Di Hành chết, mới hai mươi sáu tuổi.
Cái chết của Di Hành, ít nhiều cũng có phần tự chuốc lấy. Hắn thực sự làm quá đáng rồi. Trong số tất cả các văn sĩ chết oan, hắn là kẻ không đáng được đồng cảm nhất. Thực ra mà nói, hắn kỳ thực là một kẻ cực kỳ ích kỷ. Sự tự cao tự đại của hắn, chính là biểu hiện của sự ích kỷ đó. Trong lòng hắn, chỉ có bản thân mình, không có người khác, cho nên hắn coi thường tất cả mọi người. Để thể hiện cái gọi là ngạo khí của mình, không tiếc đẩy người bạn Khổng Dung vào tình cảnh vô cùng lúng túng. Điều này không thể gọi là anh hùng, chỉ có thể gọi là đồ khốn nạn.
Thực ra cái gọi là ngạo cốt của Di Hành, hoàn toàn không có nội dung chính nghĩa nào cả, chẳng qua chỉ là sự bành trướng ác tính của việc tự biểu hiện bản thân mà thôi, hơn nữa còn đạt đến mức không tiếc hạ thấp người khác để nâng cao bản thân. Lúc đó, Hứa Tây Xương vừa mới xây dựng kinh đô, anh tài bốn phương, tụ hội nơi đây, nhân tài đông đúc. Có người đề nghị hắn giao du với Trần Quần, Tư Mã Lãng, hắn bày ra vẻ mặt khinh thường, nói ta há lại đi giao du với cái loại mổ lợn bán rượu! Trần Quần, tự Trường Văn, ông nội, cha, chú đều là danh sĩ lúc bấy giờ, bản thân ông ta cũng là bạn của Khổng Dung, làm quan cùng triều, vốn không phải kẻ mổ lợn. Tư Mã Lãng, tự Bá Đạt, con cháu thế gia, là anh cả của Tư Mã Ý, đương nhiên cũng không phải kẻ bán rượu. Di Hành nói như vậy, chỉ có thể phô bày sự cuồng vọng của hắn. Người khác lại hỏi hắn, thế còn Tuân Úc, Triệu Trĩ Trường thế nào? Tuân Úc là mưu sĩ số một của Tào Tháo, tướng mạo đường đường; Triệu Trĩ Trường là Đang khấu tướng quân lúc bấy giờ, sức ăn khá lớn. Thế là Di Hành bóc môi nói: Tuân mưu có thể dựa vào cái mặt đẹp đó để đi sứ tang lễ, Triệu mưu dựa vào cái bụng đó để đi giám trù mời khách. Tóm lại, Di Hành coi thường tất cả mọi người, kẻ mà hắn thấy còn hơi thuận mắt một chút chính là Khổng Dung và Dương Tu. Nhưng Di Hành đối với hai người bọn họ cũng chẳng khách sáo gì, thường nói với người ta rằng, cũng chỉ có đại nhi Khổng Văn Cử (Khổng Dung), tiểu nhi Dương Đức Tổ (Dương Tu) là còn tạm chấp nhận được, mấy tên nhãi ranh khác nhắc tới cũng chẳng thèm nhắc. Lúc Di Hành nói những lời này, bản thân mới hơn hai mươi tuổi, Khổng Dung đã bốn mươi tuổi, vậy mà bị gọi là "đại nhi", sự cuồng bội của Di Hành có thể tưởng tượng được.
Một kẻ cuồng bội vô lễ như vậy, quan hệ xã hội đương nhiên chẳng tốt đẹp gì, mà Di Hành hình như cũng chẳng muốn vun đắp quan hệ cho tốt. Hắn bị Tào Tháo trục xuất khỏi biên giới, mọi người đến tiễn hắn, hắn lại bày đặt cái giá lớn, mãi lâu sau mới tới, khiến mọi người người thì ngồi, kẻ thì nằm, đều phớt lờ hắn. Di Hành lại phịch một cái ngồi xuống rồi khóc rống lên. Mọi người hỏi hắn sao lại khóc, hắn nói ngồi là nấm mồ, nằm là thây ma, ta kẹp giữa mồ mả và thây ma, sao có thể không đau lòng cho được? Một kẻ thích chửi người như vậy, mà chửi lại cay độc bén nhọn như thế, có ai lại ưa cho được?
Thực ra Di Hành chết chính vì tính khí trịch thượng áp bức người khác của hắn. Hắn đến chỗ Lưu Bưu, Lưu Bưu tôn hắn làm thượng khách, hắn lại liên tục châm biếm tả hữu thân tín của Lưu Bưu. Thế nên những kẻ đó liền đi tiểu báo với Lưu Bưu, nói Di Hành công nhận tướng quân nhân ái khoan hậu, nhưng cho rằng chẳng qua chỉ là nhân từ đàn bà, không có năng lực quyết đoán, nhất định sẽ thất bại. Câu nói này đâm trúng tử huyệt của Lưu Bưu, nhưng Di Hành thực ra chưa từng nói vậy. Tuy nhiên nói nó xuất phát từ miệng Di Hành, thì ai nghe cũng tin. Thế là Lưu Bưu nổi giận đùng đùng, bèn tống cổ hắn đến chỗ Hoàng Tổ. Tào Tháo đưa Di Hành đến chỗ Lưu Bưu, là biết Lưu Bưu khoan hậu, đối với Di Hành vẫn còn có chút nương tay, mang ý hy vọng hắn tự giải quyết cho tốt. Lưu Bưu thừa biết Hoàng Tổ bạo nức, vẫn muốn đẩy Di Hành đến đó, chính là cố ý đối đầu với Di Hành, thậm chí còn có ý mượn dao giết người.
Suy cho cùng, Di Hành chết vì không có pháp chế và nhân quyền. Bởi vì cho dù Di Hành có đáng ghét và chán ngấy đến đâu, ít nhất tội cũng chưa đáng chết. Nhưng có thể khẳng định, cho dù ở trong xã hội coi trọng pháp chế và nhân quyền đi nữa, hắn cũng sẽ không được người ta yêu thích.
So sánh mà nói, Dương Tu chết có chút không minh bạch.
Dương Tu, tự Đức Tổ, con trai Thái úy Dương Bưu, cũng là một người thông minh tột đỉnh, cực kỳ tài hoa, ngay cả quán quân cuồng vọng Di Hành cũng công nhận hắn là một nhân vật, gọi hắn là tiểu nhi. Dương Tu lại là một người khiêm cung. Cái chết của hắn, không phải vì đắc tội với ai ai. Các nhà sử học thường cho rằng, Dương Tu chết vì cuộc tranh giành lập trữ. Lúc đó Tào Phi và Tào Thái tử tranh giành vị trí thái tử, mà Dương Tu lại phò tá Tào Thực. Sau khi Tào Tháo quyết định lập Tào Phi làm đích tử, để phòng ngừa Dương Tu hiến mưu tồi cho Tào Thực, đối đầu với Tào Phi, gây ra phiền phức, khiến anh em tranh giành, họa phát từ trong nhà, liền vào trước lúc lâm chung hơn một trăm ngày, giết chết Dương Tu.
Thuyết này rất đáng ngờ. Dương Tu quả thực từng giúp đỡ Tào Thực, nhưng Dương Tu không phải là vây cánh chết người của Tào Thực. Sau khi Tào Phi được lập làm thái tử, Dương Tu liền muốn giữ khoảng cách với Tào Thực. Tào Thực lại lôi kéo Dương Tu hết lần này đến lần khác, Dương Tu "cũng không dám tự cắt đứt". Tào Thực dẫu sao cũng là người con yêu quý của Tào Tháo, cho dù không làm thái tử, cũng là người không thể đắc tội. Dương Tu tuy xuất thân danh môn, bốn đời làm thái tử, giống như anh em Viên Sào cũng là "con nhà cán bộ cao cấp", cha lại là Thái úy đương triều, nhưng lúc này ngay cả hoàng đế cũng trở thành con rối của Tào Tháo, Thái úy thì tính là cái thá gì chứ? Dương Tu không nịnh bợ anh em họ Tào một chút, thì còn có thể làm thế nào nữa?
Hơn nữa quan hệ giữa Dương Tu và Tào Phi cũng không tệ. Dương Tu từng dâng một thanh bảo kiếm cho Tào Phi, Tào Phi vô cùng yêu thích, thường xuyên đeo nó bên mình. Sau khi Tào Phi làm hoàng đế, ở Lạc Dương, cũng vẫn đeo thanh bảo kiếm này. Có một ngày, Tào Phi thong thả xuất cung, bỗng nhiên nhớ đến Dương Tu, liền vuốt ve bảo kiếm quát lệnh dừng xe, quay đầu nói với tả hữu: Đây chính là thanh kiếm của Vương Mão mà Dương Đức Tổ đã nói năm xưa. Vương Mão bây giờ ở đâu nhỉ? Cho đến khi tìm được Vương Mão, Tào Phi liền ban cho ông ta ít lương thực và y phục. Người ta thường nói, yêu ai yêu cả đường đi lối về. Tào Phi thích thanh bảo kiếm này đến thế, thích đến mức ngay cả Vương Mão cũng được ban thưởng; nhắc đến Dương Tu, gọi tự mà không gọi tên, đều cho thấy Tào Phi đối với Dương Tu vẫn có chút tình cảm, ít nhất là không đến mức phản cảm. Người mà bản thân Tào Phi còn không muốn giết, Tào Tháo giết thay hắn làm gì!
Tào Tháo giết Dương Tu là vì chính mình.
Con người Dương Tu này, mặc dù ai cũng công nhận là thông minh, thực ra chẳng qua chỉ là chút thông minh vặt. Hắn phò tá Tào Thực, phần lớn vì suy đoán Tào Tháo sẽ lập Tào Thực. Cho nên mặc dù hai anh em đều giao du với hắn, hắn vẫn ngả về phía Tào Thực. Sau khi Tào Thực thất thế, hắn lại muốn chuồn lủi, đây đều là biểu hiện của chút thông minh vặt. Những chủ ý mà hắn hiến cho Tào Thực, cũng đều là thông minh vặt. Có một lần, Tào Tháo lệnh cho anh em Tào Phi, Tào Thực mỗi người ra khỏi cửa Nghiệp Thành làm việc. Trước đó lại mật lệnh người gác cổng không được cho qua. Dương Tu đoán trước Tào Tháo tất có sự sắp xếp này, bèn nói trước với Tào Thực rằng, lỡ như người gác cổng không cho Vương gia ra ngoài, Vương gia thân mang vương mệnh, có thể giết hắn ta. Kết quả Tào Thực ra được thành, Tào Phi không ra được. Nhưng sự sắp xếp này của Tào Tháo, là sự khảo sát tổng hợp đối với hai anh em, vừa phải xem tài năng, lại càng phải xem đạo đức. Tào Thực bề ngoài thắng trận đấu này, lại để lại cho Tào Tháo ấn tượng Tào Phi nhân hậu, Tào Thực tàn nhẫn, thực ra là thua. Dương Tu chỉ thấy cái lợi trước mắt mà không thấy cái sâu xa, nhìn không xa, cho nên đó là thông minh vặt.
Chút thông minh vặt này thường khiến hắn tự gậy ông đập lưng ông. Dương Tu thích phỏng đoán tâm tư của Tào Tháo, thường chuẩn bị trước rất nhiều vấn đề thay cho Tào Thực, và viết sẵn đáp án. Hễ khi nào Tào Tháo có việc hỏi đến, liền chép lại đáp án thích hợp đã chuẩn bị sẵn từ trước đưa lên, ôm mộng tạo cho Tào Tháo ấn tượng "tài trí nhạy bén". Thế nhưng qua lại vài lần, Tào Tháo liền sinh lòng nghi ngờ, thầm nghĩ Tào Thực có thông minh thế nào, cũng không đến mức nhanh thế chứ! Cử người đi tra, liền tra ra nguyên nhân. Từ đó liền có cái nhìn khác về Tào Thực, còn đối với Dương Tu thì lại càng chán ghét tột cùng.
Đáng tiếc Dương Tu chút tự lượng sức mình cũng không có, thường xuyên muốn khoe mẽ chút thông minh vặt đó. Hắn mang tiếng là chủ búa của Tào Tháo mà lại không chịu ngồi yên một chỗ trong văn phòng, cứ hay muốn trượt ra ngoài chơi. Nhưng lại sợ Tào Tháo có vấn đề muốn hỏi, thế là mỗi khi ra ngoài, đều phải đoán trước tâm tư của Tào Tháo, viết ra đáp án, viết theo thứ tự rõ ràng, và dặn dò tùy tùng, nếu Thừa tướng có lệnh truyền ra, thì cứ theo thứ tự này mà đối đáp từng cái một. Nào ngờ người tính không bằng trời tính. Một cơn gió thổi qua, thứ tự giấy tờ rối tung lên hết. Tùy tùng đối đáp theo thứ tự bị đảo lộn, đương nhiên râu ông nọ cắm cằm bà kia. Tào Tháo nổi giận lôi đình, gọi Dương Tu đến tra vấn. Dương Tu không dám giấu giếm, đành phải khai thật. Tào Tháo thấy Dương Tu đối phó với mình như vậy, trong lòng đương nhiên vô cùng kỵ hận.
Tệ hơn nữa, Dương Tu lại còn muốn khoe mẽ chút thông minh vặt ấy trước mặt mọi người. Có một lần, Tào Tháo đi thị sát phủ Tướng quốc mới xây, xem xong không nói được là ưng hay không, chỉ bảo người viết chữ "hoạt" lên cửa. Dương Tu liền bảo người đập cửa đi xây lại, nói rằng: Chữ "Môn" ở trong có chữ "Hoạt", chính là chữ "Quát", Thừa tướng chê cửa rộng quá đấy. Lại một lần khác, có người dâng cho Tào Tháo một hộp bánh tô. Tào Tháo ăn một miếng, liền viết chữ "Hợp" lên hộp rồi đưa cho mọi người. Mọi người không hiểu, Dương Tu lại cầm lấy ăn luôn, và nói: Chẳng phải là "nhân nhất khẩu" (người một miếng) sao? Nếu như việc này hãy còn thuộc về tiểu xảo vặt vãnh, không tổn hại gì lớn, thì biểu hiện của hắn trong quân ngũ lại khiến Tào Tháo nảy sinh sát tâm cực lớn. Năm 219 Công nguyên, Tào Tháo thân chinh dẫn đại quân, từ Trường An ra thấu cốc, tiến quân Hán Trung, chuẩn bị quyết chiến một trận với Lưu Bưu. Nào ngờ Lưu Bưu thu tóm quân chúng chiếm cứ hiểm trở, tử thủ không chiến. Tào Tháo muốn đánh không tiến vào được, muốn thủ không có chỗ dựa, đánh thủ đều không có sách lược, tiến thoái lưỡng nan. Một hôm bộ hạ xin chỉ thị khẩu hiệu trong quân, ông ta ngẫu nhiên đáp là "Kê lân" (xương sườn gà). Dương Tu nghe thấy, lập tức thu dọn hành lý. Mọi người vội hỏi vì sao, Dương Tu nói: Xương sườn gà cái thứ này, ăn thì nhạt nhẽo, bỏ thì tiếc nuối, chủ công tính chuẩn bị về nhà rồi đây.
Lần này lại để Dương Tu đoán trúng, nhưng lần này e là cũng mất luôn cái đầu của hắn. Quả nhiên, chưa đầy nửa năm, Tào Tháo liền giết Dương Tu, tội danh là "lộ tiết ngôn giáo, giao quan chư hầu", đại khái tương đương với tội làm rò rỉ cơ mật quốc gia, tội kết bè kết phái và tội tung tin đồn nhảm làm hoang mang lòng người.
Nghe nói, trước khi chết Dương Tu từng nói với người ta rằng: "Ta vốn tự biết mình chết muộn đấy." Nhưng nếu hắn cho rằng cái chết của mình là do bị Tào Thực liên lụy, thì chính là chết mà vẫn không hiểu gì cả. Dương Tu không hiểu, hắn đang sống trong một thể chế chuyên chế, mà Tào Tháo lại là một trong số ít những "hùng đoán chi chủ" hiếm hoi dưới thể chế này. Những nhân vật kiểu này, tâm địa kỵ đố và phòng bị đều rất nặng. Điều họ kỵ hận nhất, chính là việc kẻ khác đoán thấu tâm tư của mình. Bởi vì họ muốn bảo vệ thống trị độc tài chuyên chính của một mình mình, thì buộc phải thi hành chính sách ngu dân và chính trị đặc vụ. Mọi chuyện của người khác họ đều phải nắm trong tay, nhưng suy nghĩ của bản thân lại không thể để người khác biết, trừ khi hắn có ý ám chỉ, nhắc nhở bạn. Tóm lại, kẻ độc tài buộc phải thần bí hóa bản thân, mới có thể tỏ ra "uy trời khó dò", khiến người khác nơm nớp lo sợ, bản thân thì thuận buồm xuôi gió. Dương Tu đối với tâm tư của Tào Tháo hiểu thấu như soi gương, hơn nữa ngay cả thứ tự sắp hỏi sắp tới cũng đoán được, điều này thực sự quá mức khủng khiếp. Có một nhân vật giống như máy X-quang canh giữ bên cạnh mình như vậy, Tào Tháo còn chơi chính trị kiểu gì được nữa? Nếu Dương Tu đoán ra mà không nói ra ngoài, thì có lẽ còn đỡ hơn một chút. Đằng này hắn lại cứ thích đi khoe khoang khắp nơi, điều này ít nhất sẽ khiến người ta thấy Tào Tháo thâm sâu chẳng được là bao, cũng chỉ có thế mà thôi, sẽ khởi động dã tâm phản nghịch của một số kẻ. Cho nên, cái đinh Dương Tu này, bắt buộc phải nhổ đi. Có thể nói, cái chết của Di Hành, là vì hắn quá không hiểu người; còn cái chết của Dương Tu, là vì hắn quá hiểu người. Hơn nữa, bọn họ lại đều không hiểu bản thân mình, cũng không hiểu rốt cuộc con người với con người nên chung sống với nhau như thế nào.
Nói một cách đơn giản, Thôn Giám chết vì sự trung thành ngay thẳng của mình, Khổng Dung chết vì không biết thời thế, Di Hành chết vì sự cuồng ngạo hoang đường của hắn, Dương Tu chết vì thói tự thông minh hại mình. Thôn Giám chết oan nhất, còn Di Hành chết vô giá trị nhất.
