Chúng ta hoàn toàn có thể đem Hải Thụy và Trương Cư Chính ra so sánh một chút.
Trương Cư Chính và Hải Thụy là hai con người khác nhau. Trương Cư Chính hiểu chính trị, lại có năng lực cực kỳ mạnh mẽ; còn Hải Thụy lại không hiểu chính trị, lại có phần hành động theo cảm tính. Đáng lẽ Trương Cư Chính không nên gặp vận rủi. Sở dĩ ông gặp vận rủi, là vì ông không chỉ muốn làm quan, mà còn muốn làm việc, hy vọng có cống hiến cho đế quốc, điều này thì lại giống với Hải Thụy. Đáng tiếc là đế quốc vốn không cần có người làm việc. Nó chỉ muốn duy trì cái gọi là trị an lâu dài trên tiền đề nghèo đói phổ biến ở mức độ thấp, tiêu chuẩn thấp. Cho nên bất kỳ ai muốn làm chút việc ở nơi đó đều không gặp được kết quả tốt đẹp, kẻ sống qua ngày thì đường quan lộ hanh thông. Tuy nhiên, bản thân Trương Cư Chính cũng có một điểm yếu chí mạng, tức là trình độ đạo đức không thể đem ra so sánh với Hải Thụy. Hải Thụy trước sau như một, trước sau như một, còn Trương Cư Chính thì miệng nam mô bụng một bồ dao găm, lời nói và việc làm không đồng nhất. Dù đây không phải là nguyên nhân gốc rễ khiến ông bị thanh toán sau khi chết, nhưng lại là nguyên nhân trực tiếp của nó.
Tiểu hoàng đế Vạn Lịch đối với Trương Cư Chính vốn dĩ vô cùng tôn trọng và kính sợ. Một trong những nguyên nhân là vì Trương Cư Chính chính là hình mẫu đạo đức trong lòng cậu. Giáo dục cổ đại Trung Quốc, quan trọng nhất là giáo dục đạo đức. Làm thầy của đế vương, lại càng phải đặt giáo dục đạo đức lên vị trí cao hơn tất cả mọi thứ. Đế quốc của chúng ta dựa vào đạo đức và lễ nghĩa để trị quốc. Nếu bản thân hoàng đế không thể làm được người có đạo đức và lễ nghĩa, thì biết phải làm sao với trăm họ muôn dân trong thiên hạ đây? Cho nên Tiên sinh Trương nắm rất chặt việc giáo dục đạo đức của tiểu hoàng đế, liên tục lặp lại với cậu rằng người làm vua, nhất định phải nhân ái, khoan hòa, tiết kiệm, cần cù, không thể muốn làm gì thì làm, cũng không thể vì ham chơi đồ vật mà đánh mất ý chí.
Thế nhưng bản thân Trương Cư Chính thì sao? Người vạch trần đã bẩm báo với hoàng đế: Sinh hoạt hằng ngày của ông ta cực kỳ xa hoa, lối sống cũng vô cùng phung phí. Vài năm trước, tiểu hoàng đế nghe nói Tiên sinh Trương muốn xây lại nhà cửa, cân nhắc rằng bổng lộc của thầy không cao, từng ban cho một ngàn lạng bạc để làm trợ cấp, nào ngờ lần trang trí này thực tế tiêu tốn hết một vạn lạng bạc, số tiền này từ đâu mà có? Hơn nữa trong dinh cơ xa hoa của ông ta còn chất đầy trân châu chữ tranh, nuôi dưỡng rất nhiều mỹ nhân tuyệt sắc, những thứ này và người này lại từ đâu mà có? Tiểu hoàng đế còn được cho biết: Vào năm Vạn Lịch thứ sáu (năm 1578 công nguyên), khi Trương Cư Chính về quê chôn cất cha, ngồi chính là cỗ kiệu do ba mươi hai người khiêng, bên trong chia làm phòng ngủ và phòng ăn, còn có hai tiểu đồng hầu hạ. Việc tiếp đón dọc đường, cũng tiêu tốn kinh hoàng. Mỗi bữa cơm phải dọn lên một trăm món ăn, Trương Cư Chính vậy mà vẫn còn nói không có chỗ để đũa. Còn như những hưởng thụ ca kỹ sắc đẹp khác ngày thường, thì không cần phải bàn tới nữa.
Lời hâm dọa này tố cáo cực kỳ chuẩn xác. Cơn giận của Vạn Lịch lập tức bị kích thích lên. Vị hoàng đế trẻ tuổi nhớ đến rất nhiều chuyện cũ: Trong mười năm Trương Cư Chính nắm quyền trị quốc, cậu tuy mang danh thiên tử, phú quý khắp chốn tứ hải, nhưng thực tế lại nghèo đến mức không có một đồng dính túi. Có lúc muốn lấy chút tiền lẻ thưởng cho cung nữ, cũng chỉ đành viết giấy ghi nợ, giống hệt như những cán bộ hương trấn cấp cơ sở nhất của Trung Quốc mấy trăm năm sau. Có một lần cậu chẳng qua chỉ chơi đùa với mấy tên tiểu thái giám, cho hai cung nữ hát tiểu khúc (thực tế không hát), liền suýt chút nữa bị phế truất, mà thay vào đó là Lộc vương - em trai hoàng đế. Để bày tỏ lòng hiếu kính với mẹ, cậu muốn trang trí lại cung thất của hoàng thái hậu, cũng bị Trương Cư Chính ngăn cản, lại còn giảng một đạo lý lớn lao về việc yêu dân tiếc vật. Thế nhưng kẻ ra vẻ đạo mạo này, trong lúc hạn chế tư dục của hoàng đế lại phình to tư dục của chính mình, hơn nữa còn chiếm hết mọi vặt. Chỉ riêng khoản này thôi, cũng đủ để lăng trì xử tử muôn đời!
Trong bối cảnh như vậy, sự tái xuất của Hải Thụy, không nghi ngờ gì mang ý nghĩa đặc biệt.
Vạn Lịch và Thân Thời Hành đối với việc xuất sơn lần nữa của Hải Thụy, chắc chắn là có sự kỳ vọng nhất định. Vì nói một cách thực tế, trên dưới cả nước, những quan viên thực sự liêm khiết như Hải Thụy, e rằng thật sự không còn mấy người. Cho nên họ hy vọng Hải Thụy có thể trở thành một tấm gương, một hình mẫu, ít nhất có thể trở thành một biểu tượng, một vật trang trí. Về điểm này, Thân Thời Hành có vẻ rất tỉnh táo. Ông viết thư cho Hải Thụy rằng: "Duy công tổ cửu cư sơn lâm, vu thánh triều vi khuyết điển." Ý nghĩa này vô cùng rõ ràng: Lão huynh từ lâu sống ở chốn thôn quê, đối với tình hình triều đình và quan trường vốn không mấy rõ ràng. Thế nhưng đã là thánh triều chính trị thanh minh, thì cũng không thể không có vị quan thanh liêm như lão huynh. Lời ngầm hiểu thực ra cũng rất rõ ràng: Làm vật trang trí là tốt rồi, đừng gây ra chuyện gì nữa!
Hải Thụy đối với lần nhậm chức thứ ba của chính mình cũng từng có sự lo âu. Ông liên tục hỏi chính mình: Sau khi ta ra ngoài, có thể làm gì, nên làm cái gì đây? Chẳng lẽ lại giống như Vi Hằng thời nhà Hán, nói ra những lời vô thưởng vô phạt kiểu như "Cung nữ thiên sổ, kỳ khả tổn hồ; cựu mã vạn thất, kỳ khả giảm hồ" hay sao? Trải nghiệm nhiều năm, khiến ông đối với viễn cảnh đã không còn giữ sự lạc quan.
Thế nhưng Hải Thụy dù sao vẫn là Hải Thụy. Mặc dù không ôm hy vọng quá lớn, ông vẫn như mọi khi mà thổi bùng lên cơn lốc liêm chính. Ngoài việc áp dụng các biện pháp liêm chính khác nhau, ông lại một lần nữa chĩa mũi nhọn vào hoàng đế. Ông viết thư cho Vạn Lịch rằng: Nếu tuần phủ các tỉnh đều tham hũng, vậy tham hũng còn cấm được nữa không? Nếu các bộ trung ương đều tống tiền nhũng nhiễu, tống tiền còn chặn được nữa không? Nếu chuyện đúng sai dưới chân thiên tử mà cũng không biện biệt rõ ràng, phản hủ bại xướng liêm chính còn có hy vọng nữa không? Trong bản tấu chương này, ông còn đưa ra việc liêm chính phải bắt đầu từ hoàng đế, ví dụ như trong cung có nên có nhiều oán nữ (chỉ cung nữ) và khoáng phu (chỉ thái giám) như vậy hay không. Đương nhiên, ông cũng không bỏ qua những tên tham quan ô lại đó. Ông đưa ra ý kiến, sở dĩ thời kỳ đầu khai quốc bản trọng triều tương đối liêm khiết, chính là vì đã dùng hình phạt nặng, kẻ tham tang uổng pháp nhận hối lộ tám mươi quan, thì phải lột da nhồi rơm. Ngày nay nếu muốn thực sự quét sạch tham ô, thì không thể không dùng trọng điển.
Bản tấu chương gây chuyện thị phi này lại một lần nữa thổi bùng lên cơn sóng gió lớn, những tấu chương đàn hạch Hải Thụy cũng lại một lần nữa bay tới trước ngự tiền như tuyết rơi. Chỉ là đợt tấn công lần này đã có chiêu trò mới: chỉ trích Hải Thụy là kẻ ngụy quân tử.
Hình mẫu đạo đức trước sau như một, lời nói và việc làm đồng nhất như Hải Thụy, vậy mà lại bị cáo buộc là ngụy quân tử, bản thân chuyện này đã mang tính kịch rồi. Đồng thời nó cũng chứng minh, đạo đức lúc bấy giờ đã sa đọa đến mức độ nào.
May mà Hải Thụy đứng đắn ngay thẳng, một thân chính khí không chê vào đâu được, hoàng đế Vạn Lịch cũng chưa đến nỗi hồ đồ quá mức. Sau một khoảng thời gian tranh cãi giữa kẻ tấn công và người bảo vệ, Vạn Lịch bày tỏ rằng: "Hải Thụy lư hành tiêm cử, cố đặc chỉ giản dụng. Cận nhật điều trần trọng điển chi thuyết, hữu quĩ chính thể, thả chỉ thiết trẫm cung, từ đa vu ngán, trẫm dĩ ưu dung." Còn về việc sắp xếp công việc của Hải Thụy, ông cũng đồng ý với ý kiến của Lại bộ: Chức vụ nên được giữ lại, nhưng không nên có chức ty thực quyền. Vạn Lịch phê thị rằng: Hải Thụy "đương cục nhậm sự, khủng phi sở trường, nhi dụng dĩ trấn nhã tục, lệ đồi phong, vị vi vô bổ, hợp lệnh bản quan chiếu cựu cung chức." Điều này quả là hoang đường buồn cười biết bao: Người có phong tiết cao thượng chỉ có thể "trấn nhã tục, lệ đồi phong" (nói toạc móng heo ra chính là làm vật trang trí), mà không thể "đương cục nhậm sự", há chẳng phải phản lại mà nói rằng chỉ có kẻ đạo đức bại hoại, tác phong không đúng đắn mới có thể đảm đương trọng trách này hay sao? Xem ra, bệ hạ hoàng đế bản thân đối với cái gọi là "dĩ đức trị quốc", cũng đã mất đi niềm tin rồi.
Hải Thụy nhìn thấy bút phê màu chu sa của bệ hạ hoàng đế, chắc chắn là đau lòng đến cực điểm. Bởi vì điều này không chỉ có nghĩa là bản thân ông đã trở thành vật trang trí của đế quốc, mà ngay cả cương thường luân lý, nhân nghĩa đạo đức những thứ trước đây từng được coi là gốc rễ lập quốc, cũng đều bị coi như vật trang trí của đế quốc rồi. Thế là ông liên tiếp bảy lần dâng đơn từ chức lên hoàng thượng, nhưng lần nào cũng không được ngự phê chuẩn y. Điều này cũng tương đương với việc đem ông phơi bày ở đó một cách sống không ra sống chết không ra chết. Bi thương nào lớn bằng tâm chết, huống chi Hải Thụy lúc này đã là một ông lão thất tuần. Không qua bao lâu, ông liền mang tâm trạng u uất buồn rầu mà chết trên nhiệm sở.
Thực ra Hải Thụy không cần phải đau lòng như vậy. Bởi vì việc ông muốn làm, vốn dĩ chính là những việc khó thành tựu. Đối với chuyện này, Hải Thụy phải nói là ít nhiều cũng có cảm giác. Sớm từ mười sáu năm trước khi từ bỏ chức quan, ông từng nói: "Thế giới này thì làm nên tích sự gì chứ!" Đã là như vậy, làm nó làm gì!
Hải Thụy, sinh năm 1515 công nguyên, mất năm 1587 công nguyên.
Sau khi Hải Thụy qua đời, nhân dân Nam Kinh bôn ba báo tin cho nhau, đau buồn như tang chế cha mẹ. Ngày đưa tang, không ít cửa hàng tự động ngừng kinh doanh để bày tỏ sự tiếc thương. Rất nhiều người dân bình thường không hề quen biết, không thân chẳng thích với Hải Thụy cũng lũ lượt kéo nhau tới tham gia đưa tang. Những người đưa tang mặc áo trắng khăn trắng, tiếng khóc thương không ngớt dọc đường, đoàn người kéo dài quanh co vậy mà dài đến hơn trăm dặm.
Xem ra, Hải Thụy rốt cuộc cũng được lưu danh sử sách với tư cách là một vị quan thanh liêm và một trang nam tử cứng cỏi. Nhưng đây vốn không phải là ý định ban đầu của ông. Nguyện vọng ban đầu của ông, là muốn quét sạch hủ bại, chấn hưng lại đạo đức. Thế nhưng căn nguyên của việc hủ bại sinh sôi, đạo đức sa đọa vốn nằm ở thể chế, thì dù có một vạn Hải Thụy đi nữa cũng vô ích.
