Đây là một thời đại hỗn loạn với những cuộc chinh phạt liên miên, chiến sự liên đỉnh, thôn tính lẫn nhau, cá lớn nuốt cá bé; đồng thời cũng là thời đại của các anh hùng, thời đại của hổ và báo. Đối với kẻ yếu thì có lẽ không công bằng cho lắm, nhưng lại tạo ra một khoảng trời tự do tung hoành cho kẻ mạnh. Cho nên dù thế nào đi nữa, Hạng Vũ rốt cuộc cũng có thể sống theo tính tình của chính mình. Cho dù thất bại, ông ta vẫn không hổ thê một kẻ thất bại đường hoàng, vẫn có biết bao nhiêu người tế bái, tưởng nhớ ông ta. So sánh mà nói, Tào Tháo lại xui xẻo hơn nhiều. Cho dù ông ta có thành công (thực tế đã rất thành công) thì vẫn bị vẽ cho một cái mặt trắng toát.
Một là làm năng thần, hay là làm gian hùng
Tào Tháo là "gian hùng".
Cái danh "gian hùng" này của Tào Tháo, phần lớn là do bức bách mà thành.
Nghĩ lại thì thời đại của Hạng Vũ vẫn tương đối tự do hơn. Khi ấy, chế độ chuyên chế tập trung quyền lực trung ương vẫn đang trong giai đoạn phôi thai, hơn nữa thời gian thử nghiệm chưa lâu thì nhà Tần đã diệt vong, cho nên mọi người vẫn chưa xem cái thứ đó ra gì. Thiên hạ chỉ có thể có một vị hoàng đế, bất kể vị hoàng đế đó là thần hay người, là lợn hay chó thì đều phải tuyệt đối trung thành, nếu không sẽ là gian là phỉ - quan niệm đó vẫn chưa thực sự hình thành. Những gì người ta còn ghi nhớ sâu đậm là việc phân phong thiên hạ, chư hầu cát cứ, ngũ bá nối tiếp, thất hùng đương đầu, Sở mạnh khuất phục phương Nam, Tần bá trấn giữ phương Tây, luân phiên làm minh chủ, tranh hùng xưng bá với nhau. Các chư hầu tự do tuyên chiến, giảng hòa, kết minh, thu thuế, hoàn toàn không coi thiên hạ vào đâu. Văn nhân và võ sĩ, du hiệp và thích khách thì tự do du ngoạn các nước, lưu động giữa các chư hầu, sáng Tần chiều Sở, chọn chủ mà thờ, cũng chẳng xem tước lộc quan tước vừa có trong tay ra gì. Điền Tử Phương thậm chí còn nói với Thái tử Kích nước Ngụy rằng, kẻ sĩ bàn luận nếu chủ trương không hợp thì lập tức chạy sang nước khác. Vứt bỏ quốc quân ban đầu, giống như vứt đi một chiếc giày cỏ. Tóm lại, khi đó chỉ cần một người có thực lực, có năng lực, có bản lĩnh thì ít nhiều có thể tùy tâm sở dục làm chút chuyện mình muốn làm. Cho dù vận khí kém mà thất bại thì cũng chẳng ai nói ra nói vào. Cho nên, dẫu nói "kẻ thành vương kẻ thua làm giặc", nhưng Trần Thắng tuyên chiến với hoàng đế, khởi nghĩa đầu tiên mà thất bại, cũng chẳng ai nói hắn là giặc, là phỉ. Không giống như Tống Giang bọn họ sau này, cho dù đã được chiêu an, cũng không thể gỡ nổi cái mũ thổ phì và thảo khấu.
Tào Tháo dường như từ trong mệnh đã chú định chỉ có thể làm một kẻ "xấu xa".
Tào Tháo, tự Mạnh Đức, tên hồi nhỏ là A Man, người huyện Tiêu nước Bái, nay là thành phố Bạc Châu, tỉnh An Huy. "Tam quốc chí" của Trần Thưu nói ông ta là hậu duệ của Thừa tướng nhà Tây Hán Tào Tham, đây đúng là nói nhảm. Bởi vì vốn dĩ Tào Tháo không phải họ Tào. Cha của ông ta là Tào Tung chỉ là con nuôi của Tào Đằng. Tào Tung và Tào Đằng vốn không có quan hệ huyết thống, cho dù có khảo cứu được Tào Đằng là hậu duệ của Tào Tham thì có liên quan gì đến Tào Tháo? Trên thực tế cha mẹ ruột của Tào Tung rốt cuộc là ai, vào thời điểm đó vẫn là một điều bí ẩn, ngay cả Trần Thưu cũng chỉ đành nói "không thể xét rõ nguồn gốc sinh ra". Thế là liên đới theo đó, Tào Tháo - người biết rõ cha mẹ ruột của mình - cũng bị biến thành kẻ có "thân thế không rõ ràng".
Thời đại mà Tào Tháo sống cũng không tốt đẹp gì. Ông ta sinh vào triều Hán Hoàn Đế, lớn lên dưới triều Hán Linh Đế, sinh vào năm Vĩnh Thọ thứ nhất thời Hoàn Đế (năm 155 công nguyên) và nhập sĩ vào năm Hi Bình Bình thứ ba thời Linh Đế (năm 174 công nguyên), mà hai triều Hoàn, Linh lại có thể coi là thời kỳ đen tối nhất, hỗn loạn nhất trong bốn trăm năm của vương triều nhà Hán. Cái gọi là "thời Hoàn Linh", hầu như chính là từ đồng nghĩa với vua hôn quân tôi gian thần. Trong một thời đại như vậy, muốn làm một người "tốt" quả thực rất khó. Không bị người ta hãm hại thì cũng sống uất ức. Tào Tháo vừa không muốn bị hại, lại không chịu uất ức, đương nhiên đành phải đi làm "kẻ xấu". Tóm lại, thân thế không rõ lại sinh không gặp thời, Tào Tháo vô cùng xui xẻo.
Thực ra, thời đại của Tào Tháo đã khác xa thời đại của Hạng Vũ. Ông ta cho dù có sinh vào thời thịnh thế thì chưa chắc đã có tích sự gì. Kể từ khi vị anh hùng vô lại Lưu Bang của chúng ta về mặt tổ chức mà định đoạt thiên hạ quy về một mối, rồi người chắt là Vũ Đế Lưu Tịch lại về mặt tư tưởng mà định đoạt thiên hạ quy về một mối, thì những con hổ và báo mang khí chất anh hùng và tinh thần cao quý, bất kể là văn hay võ, là người suy nghĩ hay kẻ làm việc, đều đã bị thu xếp gần hòm. Cách thức thu xếp, tự nhiên vẫn là cây gậy và củ cà rốt, chỉ có điều củ cà rốt ấy là loại có tua, còn cây gậy thì đã biến thành gậy xương chó, máu me đầm đìa. Thái sử công Tư Mã Thiên chỉ vì nói vài câu công đạo cho Lý Lăng, mạo phạm đến uy hổ của Vũ Đế, liền bị xử hình phạt thối thịt, biến thành không nam không nữ; mà Đại nông lệnh Nhan Dị vốn dĩ chẳng nói gì, chỉ là lúc người khác bàn về triều chính, khóe môi dưới hơiếch lên một chút, liền bị cho là "phúc phỉ" (phỉ báng triều đình và quân phụ trong bụng), đáng tội chết. Hèn chi lúc ấy ở thành Trường An năm mươi vạn người, tù nhân đã có mười sáu mươi vạn; cũng hèn chi Lang trung lệnh Thạch Kiến dâng sớ tấu sự, chữ mã viết thiếu một nét thôi, cũng đã sợ đến mức hồn xiêu phách lạc. Những chuyện này đều xảy ra vào thời kỳ vị Hán Vũ Đế hùng tài đại lược nắm quyền. Vũ Đế từ trước đến nay vẫn được xem là một trong những vị hoàng đế vĩ đại nhất trong lịch sử Trung Quốc, tức cái gọi là "Tần Hoàng Hán Vũ, Đường Tông Tống Tổ". Trong tay ông ta, cương vực của đế quốc nhà Hán thậm chí mở rộng gấp hai lần, rộng tới năm triệu kilômét vuông. Cho nên, ông ta lại thường được xem là anh hùng. Nhưng tôi cho rằng, dưới gót sắt giày xéo và sự thống trị bằng thiết quyền của ông ta, thi thoảng có sự nghiệp anh hùng, chứ tinh thần anh hùng thì tuyệt đối không thể có.
Đến thời Hoàn, Linh mà Tào Tháo sống, tình hình lại càng lúc càng tệ hại hơn. Đại Hán vương triều và chế độ mà nó đại diện, từ trong ra ngoài đều phát ra mùi thây ma. Thực ra, từ sau khi Vương Mãng soán ngôi Quang Vũ trung hưng, nhà Hán chưa từng xốc lại được tinh thần nữa. Ngoại thích lộng quyền, hoạn quan chuyên chính, quân phiệt xưng hùng, gian thần liều mạng nắm quyền, tham quan liều mạng vơ vét tiền tài, bách tính thì đành phải đi ăn đất Quan Âm. Sự suy đồi đạo đức lại càng thảm hại hơn. Ca dao thời đó nói: "Cử tú tài, bất thức thư, cử hiếu liêm, phụ biệt cư"; "Trực như huyền, tử đạo biên, khúc như khâu, phản phong hầu", có thể thấy sự liêm sỉ cạn kiệt và nói một đằng làm một nẻo đã trở thành phong thói. Điều này không có gì kỳ lạ. Một vương triều và một chế độ một khi đã không dung tha cho quân tử thì chỉ có thể nuôi dưỡng tiểu nhân; một khi đã không nghe nổi lời thật thì mọi người đành phải toàn nói lời giả dối. Khi đa số người đều lén lút hoặc nơm nớp lo sợ, đều rụt cổ làm rùa hoặc khoét lỗ làm chuột, khi ham muốn quyền lực lộng hành vật dục hoành hành, sự ti tiện được khích lệ còn sự cao thượng bị đả kích, thì xã hội này rất khó có được khí chất anh hùng và tinh thần cao quý, cũng rất khó sinh ra hổ và báo. Cái có được, chỉ là chó và cừu. Con chó thô bỉ đó vốn thoái hóa từ loài sói hoang dã, còn con cừu tầm thường kia chính là sói đội lốt cừu, hơn nữa lại là chồn vàng.
Lúc này, nếu đột nhiên xuất hiện một con hổ hay báo, thì sẽ thế nào? Mọi người đều sẽ xem nó như quái vật điềm gở, giống như loài vịt trong truyện cổ tích cho rằng chú thiên nga nhỏ kia là con vịt xấu xí vậy. Nhưng bọn vịt thì chỉ chế giễu vịt xấu xí mà thôi, còn đám chó thô tục và cừu tầm thường kia sẽ xúm lại, vẽ cho con hổ hoặc con báo đó một cái mặt hề lớn.
Vận mệnh của Tào Tháo, chính là như thế.
Vận mệnh của Tào Tháo dường như đã sớm được định đoạt từ lâu.
Con người Tào Tháo này, hồi nhỏ đại khái cũng là một "thiếu niên cá biệt", với Hạng Vũ, Lưu Bang thời trẻ không thiếu điểm giống nhau, chỉ có điều thích đọc sách hơn hai người bọn họ. Sử sách ghi lại rằng, Tào Tháo thuở thiếu thời, "thích chim ưng chó săn, lang thang vô độ". Chú của ông ta thực sự không nhìn nổi, thường xuyên nhắc nhở Tào Tung nên quản giáo cho đàng hoàng đứa con trai này. Tào Tháo biết chuyện, liền nghĩ ra một cưu kế để đối phó với người chú lo chuyện bao đồng đó. Một hôm, Tào Tháo từ xa nhìn thấy chú đến, lập tức làm ra vẻ mặt méo xệch miệng lệch. Chú hỏi nguyên do, liền đáp là đột ngột bị trúng phong. Người chú lập tức lại đi báo cáo Tào Tung. Đến khi Tào Tung gọi Tào Tháo tới xem thì chẳng có chuyện gì cả. Tào Tháo liền nhân cơ hội nói, con trúng phong hồi nào đâu! Chỉ vì chú không thích con, nên mới nói nhảm nói xấu con. Có câu chuyện "chó sói đến" làm lót dạ như thế, tự nhiên sau này chú có nói gì về Tào Tháo, Tào Tung cũng không tin nữa.
Thực tình mà nói, sự giáo dục của Tào Tung đối với đứa con trai này, đại khái là rất ít khi quan tâm. Bài thơ của chính Tào Tháo viết rằng: "Cả vô tam tỉ giáo, bất văn quá đình xá." Cái gọi là "tam tỉ", là nói mẹ của Mạnh Tử vì để đảm bảo con trai có một môi trường tốt, không bị ảnh hưởng bởi những điều xấu, mà đã ba lần chuyển nhà. Cái gọi là "quá đình", là nói con trai của Khổng Tử hai lần đi qua sân nhà, Khổng Tử đều gọi lại để giáo dục, một lần bảo học thơ, một lần bảo học lễ. Xem ra, Tào Tháo hồi nhỏ, cha mẹ đều không quản giáo gì mấy, là một kẻ không có gia giáo. Cho nên ông ta "nhận hiệp phóng đãng, bất trì hành nghiệp", không khác mấy so với Lưu Bang thời trẻ "thích rượu và sắc", "không làm việc sản xuất nông nghiệp gia đình".
Bằng hữu của Tào Tháo là Viên Thiệu, Trương Mạo bọn họ, cũng là những nhân vật cùng loại. Bọn họ thường xuyên tụ tập quậy phá, làm những chuyện vô cùng quá đáng. Có một lần, một nhà nọ có đám cưới, Tào Tháo và Viên Thiệu đến xem náo nhiệt, vậy mà lại nảy ý định trộm cô dâu của nhà người ta. Hai người bọn họ trước tiên trốn trong vườn nhà người ta, đợi đến khi trời tối hẳn, đột nhiên cất giọng lớn gọi: "Có trộm!" Người tham gia hôn lễ lần lượt từ trong phòng chạy ra, Tào Tháo liền nhân lúc hỗn loạn chui vào động phòng cướp đi cô dâu. Lúc vội vàng đi đường không cẩn thận, Viên Thiệu ngã vào bụi cây có gai, không động đậy được. Tào Tháo sinh trí khôn trong lúc cấp bách, lại lớn tiếng hô một câu: "Trộm ở đây này!" Viên Thiệu vừa vội, lập tức nhảy tót ra ngoài. Tào Tháo có nhiều quỷ kế như vậy, hèn chi "Tam quốc chí" nói ông ta "thiếu cơ trí, hữu quyền số".
Một đứa trẻ thích ác ý trò đùa dai như vậy, đại khái vốn không được ưa cho lắm, rất nhiều người cũng không coi ông ta ra gì (thế nhân vị chi kỳ dã). Thế nhưng Thái úy Kiều Huyền lại cho rằng Tào Tháo là "mệnh thế chi tài", sau này bình định thiên hạ, không phải Tào Tháo thì không là ai khác. Bởi vì Tào Tháo tuy nghịch ngợm quậy phá, không tuân thủ quy củ, nhưng không phải loại lưu manh vô lại hay công tử bột bình thường. Ông ta "tài vũ tuyệt nhân, mạc chi năng hại, bác lãn quần thư, đặc hảo binh pháp", chính là nhân tài mà thời loạn thế cần đến. Cho nên Kiều Huyền rất coi trọng Tào Tháo, thậm chí còn đem vợ con gửi gắm, lại khuyên ông ta đi kết giao với Hứa Thiệu, xem Hứa Thiệu nói thế nào.
Hứa Thiệu, tự Tử Tương, người Bình Dư Nhữ Nam (nay là Bình Dư, tỉnh Hà Nam), là nhà giám định và phê bình nổi tiếng nhất thời bấy giờ. Ông ta thường vào ngày mùng một hàng tháng, phát biểu những lời phẩm bình về nhân vật đương thời, gọi là "Nguyệt đán phẩm", lại gọi là "Nhữ Nam nguyệt đán phẩm". Bất kể là ai, hễ qua lời phẩm đề là thân giá tăng gấp bội, người đời lưu truyền, xem như giai thoại đẹp. Chúng ta phải biết rằng, vào thời Hán Ngụy Lục triều, phẩm bình nhân vật là một việc lớn trong xã hội. Bất kỳ ai muốn bước vào tầng lớp thượng lưu, đều phải qua sự giám định của nhà phê bình uy tín, từ đó quyết định thân giá của mình, giống như thị trường nghệ thuật Âu Mỹ ngày nay, chỉ có tác phẩm nghệ thuật được nhà phê bình uy tín khen ngợi mới có thể bán được giá cao. Tào Tháo tự nhiên cũng hy vọng có được lời khen ngợi của Hứa Thiệu. Nhưng không biết có phải Tào Tháo quá khó đánh giá hay không, mà lời bình phẩm Tào Tháo nhận được lại là câu nói mà ai cũng biết: "Trị thế chi năng thần, loạn thế chi gian hùng." Nghe nói, để có được lời bình phẩm của Hứa Thiệu, Tào Tháo đã tốn không ít tâm sức, bỏ ra không ít công phu, hơn nữa mặc cho Tào Tháo nài nỉ thế nào, Hứa Thiệu cũng nhất quyết không chịu mở miệng. Cuối cùng, Hứa Thiệu bị Tào Tháo ép không còn cách nào, mới thốt ra câu đó. Nhưng cứ như vậy, cuộc đời của Tào Tháo, tuy chưa đậy nắp quan tài nhưng đã định đoạt xong xuôi.
Hiển nhiên, Hứa Thiệu cũng nhìn ra Tào Tháo là một nhân vật. Còn việc trở thành năng thần hay gian hùng, thì phải xem ông ta đang ở thời trị thế hay loạn thế. Cái gọi là "trị thế chi năng thần, loạn thế chi gian hùng", cũng có thể hiểu là năng thần trị quốc an dân, gian hùng làm loạn thiên hạ. Cứ thế, thì có gian hay không, nằm ở chủ quan nguyện vọng của Tào Tháo. Ở đây tạm thời không bàn luận.
Trở thành nhân vật, là do tố chất; đang ở thời đại nào, lại là vận may.
Vận may của Tào Tháo không tốt, ông ta gặp phải thời loạn thế, làm gian hùng e là cầm chắc rồi. Thực ra Tào Tháo lúc đầu cũng là muốn làm năng thần. Năm 174 công nguyên, Tào Tháo hai mươi tuổi được cử làm Hiếu liêm. Hiếu là con hiếu thảo, liêm là kẻ thanh liêm, có danh hiệu này, chính là bước đầu tiên bước vào con đường làm quan, giống như bây giờ có bằng cấp là có thể thi tuyển công chức vậy. Chẳng bao lâu sau, Tào Tháo được bổ nhiệm làm Lạc Dương Bắc bộ úy, phụ trách trị an phía bắc Lạc Dương. Chức vụ này, quan không lớn (bổng lộc bốn trăm thạch), quyền không nhiều, trách nhiệm lại rất nặng nề, rắc rối cũng không ít. Bởi vì dưới chân thiên tử, quyền quý rất nhiều, không có kẻ nào là dễ chọc. Thế nhưng trị an đất thủ đô lại không thể không duy trì. Thế là Tào Tháo vừa nhậm chức, liền sửa sang lại quan thự nha môn thật mới tinh, lại làm năm cây gậy ngũ sắc, mỗi cánh cửa ra vào treo chục cây, "có kẻ nào phạm cấm, không tránh hào cường, đều đánh chết bằng gậy". Mấy tháng sau, quả nhiên có kẻ đến chịu chết. Chú của Kiện Thạc - hoạn quan được Linh Đế sủng ái - dựa vào quyền thế hừng hực của cháu trai, không coi lệnh cấm của Tào Tháo ra gì, hiên ngang phạm cấm đi đêm. Tào Tháo cũng không nương tay, lập tức dùng gậy ngũ sắc đánh chết kẻ này. Cú này giết gà dọa khỉ, từ đó "kinh sư thu mình, không ai dám phạm", tình hình trị an chuyển biến tốt đẹp hẳn, Tào Tháo cũng vì thế mà nổi danh khắp triều dã.
Đại khái từ lúc xuất sơn năm 174 đến khi khởi binh năm 189, trong mười lăm năm này, Tào Tháo vẫn muốn làm năng thần. Ông ta lần lượt giữ các chức Lạc Dương Bắc bộ úy, Tế Nam tướng (thành cũ nay ở phía đông huyện Lịch Thành, tỉnh Sơn Đông), Điển quân hiệu úy v.v.. Trong khoảng thời gian đó, một lần bị cách chức, hai lần từ quan, ba lần được triệu vào kinh làm Nghị lang. Ngay trong sự chìm nổi quan trường này, ông ta đã nhìn thấu triều đình và quan trường. Ông ta nhìn rõ ràng, vương triều nhà Hán đã vô phương cứu chữa, thiên hạ đại loạn đã không thể đảo ngược. Cho dù không loạn, triều đình và quan trường mục nát cũng chẳng cần cái gọi là "trị thế chi năng thần". Tào Tháo từng dâng sớ lên triều đình, hết lời bày tỏ tệ nạn thời bấy giờ, thế nhưng đá ném đáy biển chẳng thấy tăm hơi. Làm Lạc Dương úy, ông chấp pháp như sơn, đả kích hào cường; làm Tế Nam tướng, ông thanh trừng lại lề lối quan liêu, an định địa phương. Tất cả những điều này, đều không thể chỉnh đốn triều cương xoay chuyển cục diện thời cuộc, cũng không tạo ra được ảnh hưởng quá lớn. Mọi nỗ lực của ông bỏ ra, đối với vương triều ngày càng suy vi mà nói, chẳng khác nào muối bỏ biển, đã vô lực cứu vãn; đối với đám quyền quan hoành hành bá đạo mà nói, chẳng khác nào châu chấu đá xe, không khác gì trứng chọi đá. Sở dĩ vẫn chưa rước lấy họa sát thân, chỉ vì có Tào Tung làm chỗ dựa lớn mà thôi. Nhưng triều đình lấy cớ ông "có thể hiểu rõ cổ học", nhiều lần sai ông đi làm chức Nghị lang nhàn rỗi không có thực quyền, thì cũng không khó để nhìn thấu dụng ý của họ. Tào Tháo vốn nổi danh "phóng đãng hiệp nghĩa", lúc này lại được triệu gọi vì "có hiểu biết cổ học", ngẫm lại có vẻ đầy tính châm biếm. Học vấn của Tào Tháo tuy không tệ, nhưng lại sở trường hơn trong việc trị thế. Không dùng sở trường mà lại dùng sở đoản, thực ra chính là không muốn trọng dụng ông.
Tào Tháo không thể không suy nghĩ lại sự lựa chọn con đường nhân sinh của mình.
Xem ra, trị thế chi năng thần là không làm được nữa, Tào Tháo đành phải đi làm gian hùng của mình.
Thực ra, làm gian hùng có lẽ còn đã ghiền hơn làm năng thần.
Làm năng thần không dễ. Thứ nhất phải trung, thứ hai phải có năng lực. Trung mà không có năng lực gọi là tầm thường, có năng lực mà không trung gọi là gian, đều không phải năng thần. Nhưng, chỉ vừa trung vừa có năng lực thôi vẫn chưa đủ, còn phải được tất cả mọi người thừa nhận. Điều thứ ba này mới là khó nhất. Bởi vì ghen ghét tài năng của người khác là bệnh chung của quan trường; hoài nghi lòng trung thành của hạ thần là bệnh chung của đế vương. Cho nên những vị năng thần trong lịch sử, có cái kết tốt đẹp chẳng mấy ai. Không bị giáng chức lúc sinh thời thì cũng bị mắng nhiếc sau khi chết, có thể làm được đến mức khi còn sống hay lúc đã chết cũng không có ai nói ra nói vào, đại khái chỉ có Gia Cát Lượng.
Thế nhưng Gia Cát Lượng sống quá mệt mỏi!
Hình tượng của Gia Cát Lượng, qua ngàn năm nay đã phai mờ biến chất đi rất nhiều. Trong tâm trí người bình thường, lão tiên sinh ông rất tiêu sái. Bất kể gặp phải chuyện gì, kết quả đều đã được dự liệu trước từ sớm. Kế mưu cũng có sẵn, thậm chí đã được viết từ lâu, đựng trong một cái túi, chỉ đợi người thực thi đến lúc thì mở ra xem. Bản thân mình thì vừa không phải thân chinh ra trận giết địch, lại không cần bận tâm nhọc lòng, chỉ cần đội một chiếc khăn trượng lớn, quạt chiếc quạt lông ngỗng, ngâm một ấm trà hoa cúc, bày một bàn cờ vây, là có thể "trong tiếng cười nói quân giặc tro bay khói diệt", quả thật là tiêu sái biết bao.
Thực ra, áp lực tâm lý của Gia Cát Lượng lớn vô cùng. Cuộc hội ngộ quân thần giữa Lưu Bị và Gia Cát Lượng từ trước đến nay vẫn được xem là khuôn mẫu của quân nhân vua nhân đức tôi trung thành, vua anh minh tôi hiền tài. Nhất là điển tích "Tam cố thảo lư" nổi tiếng kia, ngàn năm nay khiến cho đám văn nhân vừa ôm mộng ra làm quan lại vừa thích ra vẻ ta đây ngưỡng mộ đến chết. Thực ra sự nghi kỵ và phòng bị giữa bọn họ quân thần với nhau, không ngày nào là không giấu kín trong tâm. Quan hệ quân thần rốt cuộc không phải quan hệ bạn bè, người đáng tin cậy nhất thường cũng chính là người bị nghi kỵ nhiều nhất. Bởi vì hai bên ở bên nhau lâu như vậy, giao du sâu sắc như thế, hiểu rõ gốc gác đáy lòng, đối phương có mấy lạng mấy cân, trong lòng mỗi người đều rõ mười mươi. Điều này không thể không đề phòng một chút. Bạn xem đoạn trỏ gửi gắm cô nhi ở Bạch Đế Thành đó, bề ngoài trông có vẻ không thiết lập phòng bị, tin tưởng đến cực điểm, thực ra là nghi kỵ đề phòng đến mức không biểu lộ ra ngoài. Lưu Bị nói với Gia Cát Lượng rằng, đứa con trai này của ta, xin phó thác cho tiên sinh. Tiên sinh thấy nó còn được thì phò tá nó một tay; không được, thì phế nó đi, mà tự lấy đó thay thế (nhược tự tử khả phụ, phụ chi; như kỳ bất tài, quân khả tự thủ). Đây đúng là nói nhảm! Sự bất tài của Lưu Bị, đơn giản là rành rành ra đó, còn cần phải nhìn nữa sao? Chẳng qua vì biết rõ tài năng của Gia Cát Lượng "gấp mười Tào Pi", con trai mình lại vô dụng, không yên tâm, nên cố ý nói những lời tuyệt tình, nói thấu đáo, tương kế tựu kế ép ông một ván. Gia Cát Lượng là người hiểu chuyện, lập tức bày tỏ thái độ: "Thần dám hết sức cổ hưng, dâng trọn tiết trung trinh, tiếp nối bằng cái chết", quyết tâm phò tá A Đẩu - kẻ có tuổi tác tương đương học sinh cấp ba, trí tuệ tương đương học sinh cấp hai đó.
Trần Thưu nói, việc Lưu Bị gửi gắm con thơ, "tâm thần không hai, thực sự là cái chí công của quân thần, là quỹ đạo thịnh trị xưa nay". Cách nói này, nếu không phải nịnh hót thì cũng là kẻ không đầu óc. Đúng như Tôn Thịnh đã nói, nếu người được phó thác là hiền lương, thì không cần phải nói những lời thừa thãi đó; nếu người được phó thác không phải người tốt, thì chẳng khác nào xúi giục người ta mưu phản. "May mắn gặp được Lưu Thiện tối dạ yếu đuối, không có tính tình nghi kỵ hiểm độc, uy lược của Gia Cát, đủ để kiềm chế đề phòng ngoại đạo, cho nên khiến cho tâm địa khác biệt không có lý do gì để tự sinh ra." Câu này chỉ nói đúng một nửa. Việc Lưu Bị gửi gắm con thơ thành công, hoàn toàn là vì Gia Cát Lượng nhận lời người ta, làm tròn việc người ta, lại thêm làm người cẩn thận, đâu đâu cũng dè dặt, lúc này mới không gây ra chuyện gì. Nhưng nếu nói Lưu Thiện chưa từng nghi ngờ kỵ hận thì không phải sự thật. Sau khi Gia Cát Lượng qua đời, nhân dân các nơi Thục Hán tưởng nhớ ông, muốn lập miếu thờ cho ông, Lưu Thiện lại không phê chuẩn, nói là "chưa có tiền lệ". Có thể thấy trong thâm tâm Lưu Thiện vô cùng kỵ hận chán ghét Gia Cát Lượng. Trên thực tế, một người hễ đã làm hoàng đế, thì sẽ kỵ hận những đại thần dưới quyền có năng lực mạnh hơn mình, hơn nữa càng ngốc nghếch thì càng kỵ hận. Bởi vì tất cả đám ngu ngốc đều giống nhau, hễ nắm trong tay quyền lực, cao hơn người khác một bậc, là sẽ tự cảm thấy bản thân rất tốt đẹp, những lời nịnh hót xu nịnh không dứt. Một khi phát hiện người dưới quyền giỏi hơn mình, lại sẽ tức giận thẹn quá hóa giận, nhất định phải tiêu diệt cho bằng được mới hả lòng hả dạ. Lưu Thiện thực ra cũng thế. Chẳng qua có gan trộm cướp mà không có gan làm, có gan làm cũng không có lực làm, đành phải sau khi Gia Cát Lượng chết làm chút trò nhỏ, phát chút uy phong nhỏ, để tỏ rằng mình vẫn là một nhân vật.
Thực ra, cho dù Lưu Thiện có chân thành "phụng sự như cha" đối với Gia Cát Lượng đi nữa, thì cũng chẳng có ý nghĩa gì. Tên này thực sự quá ngốc nghếch. Lại đâu chỉ ngốc, đơn giản là không có tim gan. Hắn sau khi làm tù binh, bị đày đến Lạc Dương, được phong làm An Lạc huyện công. Có một ngày, Tư Mã Xá mời hắn ăn cơm, trong tiệc cố ý biểu diễn ca múa nước Thục. Cựu thần nước Thục xem xong, không ai là không bi thương đẫm lệ, chỉ có Lưu Thiện, vẫn ăn uống như thường, "vui cười tự nhiên". Tư Mã Xá cảm thán nói, sự vô tình vô nghĩa của một người, sao có thể đến mức độ này thế chứ (nhân chi vô tình, nãi khả chí ư thị hồ)! Lại một hôm khác, Tư Mã Xá hỏi hắn: Rất nhớ nước Thục chứ? Lưu Thiện lập tức đáp: "Ở đây rất vui, không nhớ Thục." Cựu thần Khích Chính nghe được, liền nói với Lưu Thiện rằng, lần sau nếu lại hỏi thế, thì hãy nói mồ mả tổ tiên xa xôi ở Lũng, Thục, không ngày nào là không nhớ cả, nói xong rồi nhắm mắt lại. Sau đó Tư Mã Xá lại hỏi, Lưu Thiện quả nhiên nói theo y hệt, làm theo y hệt. Tư Mã Xá nói, sao ta nghe giống lời của Khích Chính thế nhỉ! Lưu Thiện lập tức mở to mắt, kinh ngạc vui mừng nói: Đoán trúng rồi, chính là ông ấy! Người bên cạnh đều nhịn không được cười lớn. Đương nhiên, điều này cũng có thể là vì để bảo toàn tính mạng mà giả ngơ. Nhưng cho dù là giả ngơ, thì cũng là không có tim gan. Thực ra, ngoài thành ngữ "vui không nhớ Thục" ra, Lưu Thiện đối với lịch sử Trung Quốc không có nửa điểm cống hiến nào. Phò tá một thứ như thế, có ý nghĩa gì chứ?
Cho nên Gia Cát Lượng rất mệt mỏi. Vừa phải đánh thiên hạ, vừa phải dỗ trẻ con, lại vừa sợ người già nghi kỵ, lại vừa sợ kẻ trẻ không vui, sao có thể không mệt cho được? Thực ra, Gia Cát Lượng không giống quân sư, ngược lại giống quản gia hơn. Mọi việc lớn nhỏ, ông đều phải tự mình hỏi han, tự mình lo liệu, tức cái gọi là "việc gì cũng tự mình làm". Điều này vốn dĩ là do bản tính cẩn trọng, cũng là do thế cục bắt buộc. Không làm như vậy, ông làm sao có thể nắm trọn đại quyền mà người trong nước không nghi ngờ chứ? Ông thực sự rất sợ xảy ra sai sót đấy!
Sự mệt mỏi quá độ đã hủy hoại nghiêm trọng cơ thể của Gia Cát Lượng; áp lực nặng nề lại khiến ông ăn không ngon miệng, ngủ không yên giấc. Gia Cát Lượng từng dâng biểu tấu lên Lưu Thiện rằng: "Thần từ ngày nhận mệnh đến nay, nằm ngủ không yên chiếu, ăn không ngon miệng." Năm 207 công nguyên, Gia Cát Lượng bệnh mất tại Ngũ Trượng Nguyên, ngã xuống trên con đường Bắc phạt, hưởng thọ năm mươi tư tuổi, sống ít hơn Tào Tháo mười hai tuổi. Cơ thể của Gia Cát Lượng vốn dĩ rất tốt. Trần Thưu nói ông "thân cao tám thước, dung mạo rất kỳ vĩ, người đương thời lấy làm lạ", là một trang nam nhi vĩ đại. Nếu không phải làm việc quá sức, lao tâm khổ tứ, sao có thể qua đời vào lúc tráng niên sung sức chứ?
Gia Cát Lượng đã thực hiện lời hứa của mình: "Cúc cung tận tụy, đến chết mới thôi." Thực ra ông đã bị vắt kiệt sức mà chết. Thục Ngụy giao chiến, giằng co ở Ngũ Trượng Nguyên. Sứ thần nước Thục đến đại doanh quân Ngụy, Tư Mã Ý không hỏi chuyện quân sự, chỉ hỏi về ăn uống sinh hoạt. Khi nghe nói Gia Cát Lượng thức dậy từ rạng sáng, đêm khuya mới ngủ, hễ phạt từ hai mươi gậy quân trở lên đều phải tự mình hỏi han, liền khẳng định rằng: "Lượng sắp chết rồi."
Làm năng thần quá mệt mỏi, vậy làm hoàng đế, chẳng phải rất tốt sao?
Làm hoàng đế đương nhiên là tốt, nhưng cũng phải xem làm thế nào, và có làm nổi không. Nếu như giống như Lưu Hiệp (Hiến Đế) thì thà không làm. Nếu như giống như Viên Thuật thì chẳng khác nào tìm chết.
Con người Viên Thuật này, rất có khí thế ngông cuồng. Ông ta xuất thân thế tộc, môn đố cao quý. Cố tổ phụ Viên An là Tư đồ thời Chương Đế; thúc tổ phụ Viên Sáng là Tư không; tổ phụ Viên Thang lần lượt giữ các chức Tư không, Tư đồ, Thái úy; cha là Viên Phùng Tư không; chú là Viên Ngỗi Thái tứ. Chế độ quan lại nhà Đông Hán lấy Thái úy, Tư đồ, Tư không làm "Tam công", tổng quản mọi việc, là vị trí cao nhất, quyền lực lớn nhất trong trăm quan. Tổ tiên Viên Thuật, bốn đời cao tổ, thái tổ, tổ, phụ đều từng đảm nhiệm chức vụ Tam công, cho nên người đương thời gọi là "Tứ thế tam công", là gia tộc hiển hách hừng hực quyền thế trong quan trường lúc bấy giờ.
Huyết thống của Viên Thuật cao quý như vậy, thế nên không tránh khỏi kiêu ngạo hách dịch, không mấy coi người khác ra gì, bao gồm cả người anh trai Viên Thiệu của ông ta. Viên Thiệu và Viên Thuật đều là con trai của Viên Phùng. Viên Thiệu lớn tuổi hơn nhưng lại là con của vợ lẽ, tức cái gọi là "thứ xuất". Viên Thuật là em, lại là "đích xuất", cho nên tự cao tự đại. Khi quân phiệt cát cứ, anh em Viên Thiệu, Viên Thuật đều ôm binh tự trọng. Nhưng đại khái thực lực của Viên Thiệu mạnh hơn, uy tín cao hơn, nhân duyên cũng tốt hơn, cho nên chư hầu hào kiệt phần lớn đều quy phụ Viên Thiệu. Viên Thuật tức giận thẹn quá hóa giận, mắng nhiếc các chư hầu không biết điều không phân biệt đích thứ, không chịu phò tá người có dòng dõi cao quý như hắn ta lại đi phò tá tên nô tài nhà họ Viên bọn chúng! Lại viết thư cho Công Tôn Trản nói Viên Thiệu là con của đứa ở, không phải hạt giống nhà họ Viên. Điều này không chỉ chọc giận Viên Thiệu, mà còn gây ra ảnh hưởng cực kỳ tồi tệ, chôn vùi khúc dạo đầu cho thất bại sau này của hắn.
Thế nhưng, chính cái tên hoang tưởng tự đại lại đơn giản đầu óc này, lại ngày nào cũng ôm mộng làm hoàng đế. Tôn Kiên trong tay đang có một khối ngọc tỷ truyền quốc, bị mất vào năm 189 khi hoạn quan Trương Nhượng bọn chúng làm loạn, sau đó được Tôn Kiên tìm được. Viên Thuật nghe xong, thậm chí còn bắt giam phu nhân của Tôn Kiên làm con tin, dùng vũ lực cướp lấy. Có được bảo vật này, lại nghe nhầm những lời đồn thổi trong dân gian, hắn liền cảm thấy vị hoàng đế tiếp theo của Trung Quốc, không thể là ai khác ngoài Viên Thuật này. Đến mùa xuân năm 197 công nguyên, Viên Thuật cuối cùng không nhịn được nữa, chính thức xưng đế. Lúc này Tào Tháo đã nắm Hiến Đế trong tay, lại dời đô về Hứa Xương, có thể "ép thiên tử để lệnh chư hầu" rồi, sao có thể dung tha cho Viên Thuật nhảy ra làm trò hề? Đương nhiên phải đến thu thập tên hề này rồi. Viên Thuật sao có thể là đối thủ của Tào Tháo? Kết quả tự nhiên là bại trận liên tiếp. Năm 199 công nguyên, Viên Thuật binh bại như núi lở lại người phản kẻ bỏ, cuối cùng phát hiện ra hoàng đế này không thể làm tiếp được nữa, liền quyết định nhường ngọc tỷ truyền quốc cho Viên Thiệu. Bởi vì bảo vật này hắn vẫn không nỡ vứt đi, cũng không nỡ tùy tiện tặng cho người khác, cảm thấy vẫn tặng cho ông anh là thích hợp nhất (lúc này hắn lại nhận Viên Thiệu là anh em), dẫu sao cũng là người nhà họ Viên. Thế nhưng, ngay cả ý định này hắn cũng không thể như ý nguyện, bởi vì Tào Tháo đã sai Lưu Bị chặn đánh ở Hạ Bì (nay là thành phố Bì Châu, tỉnh Giang Tô), chỉ đợi hắn đến chịu chết. Viên Thuật không còn cách nào, đành phải quay đầu về Hoài Nam. Khi trốn chạy đến Giang Đình cách Thọ Xuân (nay là huyện Thọ, tỉnh An Huy) tám mươi dặm, cuối cùng bệnh nặng không dậy nổi, ô hô sinh tai, chỉ làm hoàng đế được ba năm rưỡi, hơn nữa còn là hoàng đế giả, không ai thừa nhận.
Nghe nói Viên Thuật chết rất thê thảm. Lúc hắn chết, bên người đã không còn lương thực. Hỏi nhà bếp, đáp rằng chỉ có ba mươi hộc mạt lúa mì (âm là hồ, mười đấu là một hộc). Đầu bếp làm chín mạt lúa mì mang lên, Viên Thuật nuốt thế nào cũng không trôi. Lúc đó đang là tháng sáu, mặt trời chói chang, nóng nực khó đương. Viên Thuật muốn uống một ngụm nước mật, cũng không thể được. Viên Thuật ngồi thẫn thờ trên giường, thở dài hồi lâu, đột nhiên kêu thảm một tiếng nói: Viên Thuật ta sao lại rơi vào bước đường này cơ chứ! Kêu xong, ngã quỵ xuống gầm giường, thổ huyết hơn một đấu rồi chết.
Viên Thuật thực ra nên sớm lường trước mình sẽ có kết cục này. Ngay từ khi hắn mới nảy sinh ý định xưng đế, đã có rất nhiều người khuyên hắn chớ nên hành động thiếu suy nghĩ làm càn làm quấy. Người có quan hệ tốt hơn với hắn là Phái tướng Trần Khuê không tán thành, thuộc hạ Diêm Tượng và Trương Phạm, Trương Thừa anh em không tán thành, Tôn Sách cũng từ Giang Đông gửi thư bày tỏ sự phản đối. Diêm Tượng nói, Chu Văn Vương năm xưa "chiếm được thiên hạ hai phần ba", vẫn còn xưng thần phục tùng nhà Ân. Minh công không sánh bằng Chu Văn Vương, nhà Hán cũng không phải Trụ Vương nhà Ân, sao có thể thay thế chứ? Trương Thừa lại đại diện cho Trương Phạm nói rằng, có thể lấy được thiên hạ hay không, "ở đức chứ không ở số đông". Nếu lòng người quy tụ, thiên hạ ủng hộ, thì cho dù là một kẻ phàm phu tục tử, cũng có thể thành tựu vương đạo bá nghiệp. Ý là, có làm được hoàng đế hay không, chẳng có quan hệ gì với việc có phải con nhà quan chức cao cấp hay không. Đáng tiếc những lời trung ngôn nghịch nhĩ này, Viên Thuật đều xem như gió thoảng tai bên. Hắn thực sự bị lợi lộc làm mờ mắt.
Điểm ngu ngốc nhất của Viên Thuật, vẫn là việc hắn vào lúc mọi người đều muốn làm hoàng đế, lại không ai dám đứng mũi chịu sào, lại vội vã không kịp chờ đợi mà làm con chim đầu đàn. Phải biết rằng, một trong những truyền thống văn hóa của Trung Quốc là "súng bắn chim đầu đàn", "cành rường ló đầu ra mục trước". Nhất là trong hoàn cảnh quần hùng cát cứ, thế lực ngang bằng, kẻ nào đứng ra làm chủ trò này, kẻ đó sẽ trở thành mục tiêu công kích của mọi người. Viên Thiệu bọn họ hiểu rõ đạo lý này, cho dù trong lòng ngứa ngáy, cũng đành phải nhịn lại. Tào Tháo lại càng nhìn thấu tâm can. Tôn Quyền khuyên ông xưng đế, ông nhìn thấu ngay tâm địa quỷ quyệt của Tôn Quyền, nói đứa trẻ này muốn đưa mình lên chảo lửa mà nướng. Viên Thuật lại không hiểu. Hắn cho rằng chỉ cần mình nhanh tay cướp trước, là chiếm được thế thượng phong, người khác cũng đành bó tay. Cho nên hắn giống như việc đăng ký nhãn hiệu Viagra trước hiện nay vậy, tiên phong tuyên bố mình là hoàng đế. Nào ngờ danh hiệu hoàng đế không phải nhãn hiệu, hắn cũng không phải Viagra, kết quả không chỉ đưa bản thân lên chảo lửa, mà đơn giản là chơi dao đứt tay.
Trên thực tế, có làm được hoàng đế hay không, chẳng có quan hệ gì với việc có nhanh tay cướp trước hay không. Cái có quan hệ là thực lực, cùng với điều kiện thời bấy giờ. Hơn nữa, cho dù điều kiện đã chín muồi, cũng phải làm màu, phải làm bộ làm tịch thoái thác, nhường nhịn, sau khi nhường ba lần mới làm ra vẻ thuận theo ý trời lòng dân, miễn cưỡng mang một bụng uất ức mà lên ngôi. Điều này đương nhiên rất giả tạo. Nhưng người Trung Quốc lại cứ thích kiểu này. Nếu không có sự giả tạo này, sẽ bị xem là mặt dày vô sỉ. Viên Thuật không có điều kiện và thực lực, lại hoàn toàn phớt lờ những quy trình thao tác đã định sẵn này, thì điều đó không chỉ là kẻ thù của Tào Tháo bọn họ, mà còn là kẻ thù của văn hóa Trung Quốc. Thêm vào đó hắn "bản tính kiêu ngạo phóng túng, coi mình cao hơn vạn vật", "không tuân thủ phép tắc", "xa hoa vô độ vô yếm", vơ vét của cải, tàn sát bách tính, lại càng mất lòng dân. Dưới sự cai trị của hắn, Giang Hoài trống rỗng, nhân dân ăn thịt lẫn nhau. Bản thân hắn mỗi ngày sơn hào hải vị, binh lính dưới quyền thì từng người một chết cóng chết đói. Một tên khốn nạn như thế, không thất bại mới là chuyện lạ!
