Tình hình đế quốc của Ung Chính chẳng mấy khả quan.
Tiền nhiệm của Ung Chính là Thánh Tổ Nhân Hoàng đế Khang Hi, tự tay tạo ra một thời kỳ " Thái bình thịnh thế", nhưng đồng thời cũng để lại những di chứng nặng nề: Lại trị hủ bại, thu thuế thiếu hụt, quốc khố trống rỗng. Khi Ung Chính tiếp quản, bạc trong quốc khố chỉ còn vỏn vẹn tám triệu lạng, mà con số thâm hụt lại lớn đến mức giật mình. Ung Chính nói: "Số bạc thiếu hụt trong khố hộ bộ bao năm qua, trẫm ở vương phủ đã rõ mười mươi." Lại nói: "Gần đây các đạo, phủ, châu, huyện thiếu hụt tiền lương quả thật không ít", "Tiền lương ở kho phiên (phân) khố, gần đây có khi lên tới mấy chục vạn". Cứ đà này, thì Đại Thanh đế quốc đường đường, hóa ra lại chỉ là một chiếc khung rỗng. Bên ngoài nhìn vào thì cường thịnh vô song, nhưng bên trong lại trống hoác chẳng có gì.
Quốc khố trống rỗng, mối quan hệ này chẳng tầm thường chút nào, vị hoàng đế mới há có thể ngồi nhìn mặc kệ?
Vừa đúng một tháng sau khi Khang Hi hoàng đế băng hà, Ung Chính hoàng đế hạ lệnh cho Hộ bộ toàn diện thanh tra số tiền lương thiếu hụt. Ung Chính bất chấp việc phụ thân "sương lạnh chưa ráo", đã muốn đại động can qua đối với những thói hư tật xấu do Khang Hi để lại, đủ thấy quyết tâm lớn nhường nào, và cũng thấy rõ sự cấp bách của tình hình. Đây là trận chiến lớn đầu tiên sau khi Ung Chính lên ngôi, liên quan đến gốc rễ quốc gia, cũng liên quan đến ngai vàng đế vương. Chính lệnh của trung ương truyền xuống bên dưới, không có cái nào là không bị bớt xén. Việc thanh tra thâm hụt liên quan đến lợi ích thiết thân của từng ấy quan lại, há lại có chuyện không nghiên cứu đối sách cho được? Được thôi, ngươi nghiên cứu, ta cũng nghiên cứu. Ngươi có đối sách, ta lại càng có đối sách cao hơn. Đối sách của ta là: Nghiên cứu đối sách của ngươi trước, rồi mới tung ra chính sách của ta. Chính sách của ta nhắm thẳng vào đối sách của ngươi, để xem ngươi còn bao nhiêu đối sách nữa!
Phen này, lũ quan tham ô lại đều chết lặng.
Ung Chính quả thực quá rõ tình hình bên dưới. Ông biết rằng, trông chờ vào những kẻ phạm tội tham ô để đi tra án tham ô của chính chúng, thì muôn đời cũng không tra ra được. Cấp trên của chúng cũng hoàn toàn không đáng tin cậy. Bởi vì không có tên tham ô nào mà không nịnh bợ cấp trên, không đút lót quà cáp cho cấp trên. Nếu hắn không nịnh bợ cấp trên, hoặc cấp trên không nhận hối lộ, liệu hắn có thể sốngn nhởn đến tận ngày hôm nay sao? Sớm đã bị tra ra, bị hãm hại cách chức rồi. Cho dù cấp trên của hắn là người thanh liêm, thì cũng chẳng đáng tin. Bởi vì tình hình thâm hụt ở địa phương nghiêm trọng đến thế, tệ nạn tham ô nhũng lũng đoạn càn rỡ như vậy, mà bọn họ lại hoàn toàn dửng dưng không có động tĩnh gì, thì chỉ có thể rơi vào ba khả năng: Hoặc là quan hôn ám, chẳng hay biết gì về tình hình bên dưới; hoặc là quan tầm thường, biết chuyện mà không dám tố giác, hoặc không đủ sức chấn chỉnh; hoặc là kẻ khốn nạn, vì để giữ gìn chiếc ghế quan lại và thanh danh của mình mà nhắm mắt làm ngơ trước những hành vi ngang ngược ở bên dưới, bao che dung túng, chơi trò "chủ nghĩa bảo vệ địa phương". Trông chờ vào những kẻ này để thanh tra thâm hụt, thì khác nào dã tràng xe cát biển đông. Cho nên dù tay chân bọn họ có sạch sẽ đi chăng nữa, thì cũng không thể dựa dẫm vào được.
Đối sách của Ung Chính là phái khâm khâm đại thần tới. Những đặc phái viên cấp tỉnh hoặc cấp phó bộ này trực thuộc trung ương, không dính dáng chút nào đến địa phương, hơn nữa toàn là những viên quan thanh chính lại tinh anh cường cán. Những người này, phía trước không có vết xe đổ, phía sau không có nỗi lo lắng gì, lại trực tiếp chịu sự lãnh đạo của hoàng đế, dù không tận tâm thì cũng phải tận tâm. Hơn nữa, những đặc phái viên này không phải là những kẻ cô độc tay không. Ung Chính đã điều động một lượng lớn các quan dự khuyết châu huyện từ khắp nơi đi theo đoàn đến các tỉnh, cùng đặc phái viên kiểm tra sổ sách. Tra ra được một tên tham ô lại, lập tức sa thải tại chỗ, chọn một vị trí quan viên cùng cấp trong đoàn điều tra lên thay thế. Đây là một nước đi tuyệt diệu, cũng là một nước đi tàn nhẫn. Bởi vì Ung Chính hiểu sâu sắc rằng, quan lớn bao che quan nhỏ là căn bệnh trầm kha của chốn quan trường. Các đời quan kế nhiệm trước nay luôn giúp tiền nhiệm vá víu lỗ hổng, rồi sau đó chính mình lại để lại một khoản thâm hụt lớn, mặc cho người kế nhiệm sau phải dọn tàn cục. Đó là một trong những nguyên nhân khiến cho sự thâm hụt mãi chẳng bao giờ được khỏa lấp. Nhưng lần này, người kế nhiệm tới là để tra sổ sách, đương nhiên sẽ không chịu nói đỡ hay che đậy cho hắn. Cứ như thế, tên tham quan đó sẽ không còn đường trốn chạy, chỉ đành cúi đầu nhận tội, chịu phạt. Hơn nữa, vì không có người kế nhiệm nào chịu vá lỗ hổng thay cho hắn, hắn đương nhiên cũng chẳng cam tâm gánh tiếng oan thay cho kẻ tiền nhiệm. Thế là, ngay cả kẻ tiền nhiệm của hắn, thậm chí là tiền nhiệm của tiền nhiệm, nếu có hành vi tham ô biển thủ, cũng khó lòng thoát khỏi lưới trời.
Lũ tham quan tất nhiên không muốn chịu trói chịu trận. Bọn chúng còn có đối sách khác, chính là đi vay tiền mượn lương để lấp đầy khoản thâm hụt. Đây cũng là chiêu cũ rích: Khi triều đình sắp đến tra sổ sách, liền đi vay mượn ít tiền lương từ những hộ gia đình giàu có ở địa phương bỏ vào kho. Người của triều đình tới nhìn thấy, không thiếu một văn một hào nào, đoàn kiểm tra vừa đi, số tiền lương ấy lại được mang trả về. Bởi vì là quan mượn, lãi suất vừa cao, lại chẳng sợ không được trả, hơn nữa các nhà hào phú cũng không muốn đắc tội với quan lại địa phương, cho nên chiêu này áp dụng hoài vẫn không trật đi đâu được.
Đáng tiếc là trò bịp bợm này cũng không thể qua mắt được tuệ nhãn của Ung Chính. Trong lúc phái các đặc phái viên đi, Ung Chính đồng thời cũng đánh tiếng trước với bách tính địa phương ở đó: Không ai được phép cho quan phủ vay tiền mượn lương. Muốn cho vay cũng được, số tiền lương này một khi đã bị coi là của quan phủ, thì trẫm sẽ mặc nhận nó là tài sản thuộc về nhà nước, các ngươi những kẻ cho quan phủ vay tiền mượn lương, đừng có hòng đòi lại được nữa.
Cú này khiến chẳng một ai dám cho lũ tham quan vay tiền mượn lương nữa. Các hộ gia đình giàu có không muốn đắc tội với quan lại, nhưng lại càng sợ đắc tội với hoàng đế. Hơn nữa, bọn họ cũng chẳng đành lòng dâng không tiền lương của mình cho nhà công. Lại thêm một đối sách nữa của bọn tham quan nhũng lũng đã bị Ung Chính đập tan từ trong trứng nước.
Tuy nhiên, đây mới chỉ là một phần trong chuỗi các đối sách của Ung Chính.
Một biện pháp quan trọng khác của Ung Chính là thành lập "Hội Khảo phủ". Hội Khảo phủ là một cơ quan kiểm tra kiểm toán độc lập, được thành lập vào ngày mười bốn tháng Giêng năm Ung Chính thứ nhất (năm 1723 Công nguyên). Nhiệm vụ của nó là tra xét và xác minh các bản tấu nộp tiền lương của các bộ viện trung ương. Ung Chính hiểu rõ, việc tấu nộp tiền lương có rất nhiều lỗ hổng.
Ung Chính tra việc biển thủ trước, rồi mới tra đến tham ô. Hơn nữa, trong quá trình truy thu bồi thường, trước tiên phải bồi thường phần biển thủ, sau đó mới tới phần tham ô, thiếu một phân một ly cũng không được. Quan trọng hơn là, bất luận là tham ô hay biển thủ, từng khoản sổ sách đều phải tra cho rõ ràng, không được mập mờ lẫn lộn. Đến đây, con đường rút lui cuối cùng của lũ tham quan cũng đã bị bịt kín.
Sự sáng suốt của Ung Chính không chỉ dừng lại ở đó.
Ngay trong lúc khắp cả nước đang ráo riết truy lùng tang vật, trừng trị quan tham, Ung Chính còn đang suy nghĩ về một vấn đề mang tính căn bản hơn: Làm thế nào để triệt tiêu nạn tham nhũng từ trong thể chế, giữ cho quan lại được thanh liêm?
Vấn đề này được suy ngẫm vô cùng sâu sắc. Chúng ta đều biết, chống tham nhũng và đề cao sự liêm khiết luôn gắn liền với nhau. Hơn nữa, việc đề cao sự liêm khiết còn quan trọng hơn cả chống tham nhũng. Nếu không có thể chế đảm bảo sự thanh liêm cho quan lại, thì nạn hủ bại sẽ giống như rau hẹ cắt mãi không hết, lứa này chồng lứa khác, đúng là "lửa cháy rừng không rực, gió xuân thổi lại sinh". Thế là, Ung Chính quyết định tiến hành hai cuộc cải cách thể chế quan trọng, đó chính là "Hạo tiện quy công" và "Nuôi liêm bằng bổng lộc cao" (Cao lương dưỡng liêm).
Hạo tiện, chính là "thường lệ" mà chúng ta đã đề cập ở chương trước, tức là hỏa hao, mễ hao vân vân. Đây là một loại thuế phụ thu nằm ngoài khoản thuế thông thường. Nó là một hình thức tham ô bán công khai, bán hợp pháp, để lại vô vàn tệ nạn.
Ung Chính quy định, số hạo tiện sung công sẽ có ba công dụng lớn. Một là để lấp đầy khoản thâm hụt, hai là lưu lại làm chi phí công cộng, ba là phát "dưỡng liêm ngân" (tiền nuôi liêm khiết). Đây là biện pháp đi kèm với việc hạo tiện quy công, cũng là biện pháp đồng bộ của công cuộc chống tham nhũng đề cao sự liêm khiết. Dù bản chất Ung Chính không tránh khỏi sự lạnh lùng cay nghiệt, nhưng sự lạnh lùng cay nghiệt ấy chỉ dùng cho đấu tranh quyền lực, và chỉ giáng lên những kẻ mà ông căm hận và ghét bỏ. Còn đối với người bình thường, ông là một người rất thấu tình đạt lý. Ông không hề yêu cầu các quan viên phải chịu đói bụng làm việc (mà thực tế cũng không làm nổi), ngược lại còn chủ trương để họ có một cuộc sống tươm tất. Ông cho rằng, quan lại lớn nhỏ đều nên "lấy những gì đáng lấy mà không tổn hại đến sự liêm khiết, dùng những gì đáng dùng mà không sa vào sự lãng phí", không được phép bóc lột bách tính xem dân như cỏ rác, cũng không được phép làm bộ nghèo khổ để mưu cầu danh tiếng hão huyền. Thế nhưng, bổng lộc thì không thể tăng lên, mà tham ô lại không cho phép, làm thế nào để quan lại đảm bảo được một cuộc sống tươm tất đây? Việc này đành phải trông cậy vào "dưỡng liêm ngân". Cho nên, hạo tiện không thể không thu, cũng không thể không phân phát cho quan lại dùng, nhưng phải có quy củ. Một là phải vừa phải, hai là phải hợp lý. Tiêu chuẩn của nó chính là: Chức quan cao hay thấp, chính vụ phức tạp hay đơn giản, và thuế khóa nhiều hay ít. Dựa vào ba hệ tọa độ này để định ra số lượng dưỡng liêm ngân, thu quá mức đó chính là tham nhũng.
Giờ đây Ung Chính gần như đã bịt kín mọi lỗ hổng dẫn đến hủ bại. Ông hẳn là đã thành công rồi chứ? Đáng tiếc là không.
Điều kiện để cuộc cải cách của Ung Chính dựa vào đó mà thành công lại hoàn toàn mâu thuẫn với mục tiêu cải cách của ông. Thứ mà Ung Chính muốn trừng trị là sự hủ bại, sức mạnh để chống hủ bại chính là đặc quyền của ông, mà đặc quyền lại chính là nguồn gốc của hủ bại. Không có đặc quyền thì sẽ không sinh sôi hủ bại; nhưng không có đặc quyền thì lại chẳng thể trừng trị nổi hủ bại. Đây là một nút thắt chết. Trong thời đại vương triều phong kiến chuyên chế, chẳng một ai có thể tháo gỡ nổi, và Ung Chính cũng không ngoại lệ. (Hết)
