Viết xong "Đọc Thành Ký", lại viết "Phẩm Nhân Lục", dường như là chuyện thuận theo tự nhiên.

Nếu nói thành phố là một cuốn sách đang mở, những người khác nhau có cách đọc khác nhau, thì nhân vật chính là một bức tranh đang trải ra, ai cũng có thể thưởng thức bình phẩm. Nhưng, đúng như chìa khóa của việc đọc thành nằm ở chữ đọc, chìa khóa của việc phẩm nhân cũng nằm ở chữ phẩm. Đọc, phải đọc ra phẩm vị; phẩm, phải phẩm ra hương vị. Tóm lại, phải nói lên được đôi điều.

Đây không phải là một chuyện dễ dàng.

Trung Quốc từ xưa đã có truyền thống bình phẩm nhân vật. Khổng Tử từng bình phẩm không ít người, bao gồm cả các học trò của ông. Lời bình phẩm của Khổng Tử nổi bật ở sự tinh luyện chính xác, lời ít ý nhiều, nói trúng trọng tâm, ví dụ như "Do dã quả" (Tử Lộ quả cảm), "Tứ dã đạt" (Tử Cung thông đạt), "Cầu dã nghệ" (Nhiễm Hữu đa tài), "Ung dã khả sử nam diện" (Trọng Cung có thể làm lãnh đạo), v.v. Khổng Tử cho rằng, người nhân thì yêu người, người trí thì biết người. Bình phẩm nhân vật, ở ông là một biểu hiện của trí tuệ.

Loại trí tuệ này đến thời Ngụy Tấn đã biến thành cái đẹp. Ngụy Tấn là thời đại có phong trào bình phẩm nhân vật thịnh hành nhất. Một bộ "Thế Tịch Xin Ngữ", hầu như chính là một bộ "Phẩm Nhân Lục" thời cổ đại. Các nhà phê bình thời đó, phần lớn dùng một thứ trí tuệ mang tính thơ ca để nhìn nhận nhân vật, vì thế mà mê mẩn say đắm, tình sâu nghĩa nặng: "Tiêu tiêu như tùng hạ phong", "Hiên hiên như triều hà cử", "Trạc trạc như xuân nguyệt liễu", "Nham nham như cô tùng chi độc lập", "uy nghi nhược ngọc sơn chi tương băng". Sự ngưỡng mộ kính trọng đối với những nhân vật xuất sắc này, chính là phần cảm động nhất trong cái gọi là phong độ Ngụy Tấn.

Tự nhiên cũng không thiếu những điểm hài hước trí tuệ. Tiêu biểu như khi gặp Hạ Hầu Huyền thì "như vào tông miếu, rổn rổn chỉ thấy đồ lễ nhạc"; gặp Giáp Chung Hội thì "như xem võ khố, chỉ thấy mâu kích". Sau này tiên sinh Lỗ Tấn so sánh Trần Độc Tú với Hồ Thích, liền có hiệu quả kỳ diệu tương đương. Tiên sinh trong bài viết "Nhớ Linh Bán Nông quân" có nói: "Giả sử ví trù lược như một cái nhà kho đi, của Độc Tú tiên sinh là ở bên ngoài dựng một lá cờ lớn, viết to rằng: 'Bên trong toàn là vũ khí, người đến hãy cẩn thận!' nhưng cửa đó lại đang mở, bên trong có mấy khẩu súng, mấy con dao, nhìn cái là thấy ngay, không cần phải đề phòng. Của Thích Chi tiên sinh là đóng sập cửa lại, trên cửa dán một mảnh giấy nhỏ ghi rằng: 'Bên trong không có vũ khí, xin chớ nghi ngờ.' Điều này tự nhiên có thể là thật, nhưng một số người —— ít nhất là những người như tôi —— đôi khi vẫn không khỏi nghiêng đầu suy nghĩ một chút." Bình phẩm nhân vật kiểu này, ai bảo không phải nghệ thuật, không phải triết học?

Đáng tiếc là trong các trường đại học của chúng ta, bất kể là khoa văn học, khoa nghệ thuật, hay khoa triết học, khoa lịch sử, đều không mở lớp bình phẩm nhân vật, càng không có chuyên ngành này. Báo chí và tạp chí, tự nhiên cũng chỉ có phê bình văn học, phê bình nghệ thuật mà không có phê bình nhân vật. Hoặc chỉ có truyện ký nhân vật, câu chuyện nhân vật, chứ không có thưởng thức nhân vật. Kỳ thực, trong tất cả sự vật trên thế gian, con người là có giá trị thưởng thức nhất. Nếm rượu, thưởng trà, ngắm tranh, vịnh thơ, sao bằng thưởng thức con người?

Thế là có cuốn "Phẩm Nhân Lục" này.

Có lẽ có người sẽ hỏi, cuốn sách này của bạn là lời của nhà lịch sử, hay lời của nhà tiểu thuyết? Tôi xin trả lời, không phải lời của nhà lịch sử, cũng chẳng phải lời của nhà tiểu thuyết. Bởi vì mỗi một sử thực, đều có sử liệu làm căn cứ, không có việc nào là tôi tự bịa ra. Hơn nữa sử sách dựa vào, phần lớn cũng là chính sử, rất ít dùng tài liệu dã sử, để tránh mạo phạm cổ nhân, cho nên không phải lời của nhà tiểu thuyết. Tuy nhiên, sử gia trọng về ghi chép, còn cuốn sách này trọng về phẩm bình. Mỗi một bài đều là sự phẩm bình nhân vật, chứ không phải truyện ký nhân vật. Đối với tâm lý nhân vật, cũng phần lớn là phỏng đoán, cho nên lại không phải lời của nhà lịch sử. Tóm lại, đúng như đọc thành không phải là nói về thành, phẩm nhân cũng không phải là ghi chép về người. Đối với những nhân vật mà mọi người đều rất quen thuộc này, tin rằng độc giả sẽ không chỉ thỏa mãn với việc tường thuật và miêu tả.