1. Năm nay mình lại ngược rừng về Đại học Tây Bắc để dự hội trường. Kể từ ngày lên nhận việc trên Tây Bắc, tính đến nay đã 35 năm. Vâng, 35 năm rồi đấy!

Mấy lần lên không lần nào gặp cô học trò ấy. Thấy bảo cô ấy bây giờ tóc đã bạc hoe. Bạc không phải vì già, mặc dù tuổi cũng đã sát vách năm mươi. Cô ấy tóc bạc vì khổ quá. Ngày trước yêu một anh giáo miền xuôi. Bố mẹ chê anh ấy nghèo, không cho lấy. Sau này, yêu (chả biết có yêu thật không) rồi lấy một anh chàng cùng phố, học hành dở dang, làm ăn lêu têu, được cái con nhà khá giả. Trời xui đất khiến thế nào, anh chồng rất sớm gia nhập vào... làng bẹp (mà có thể đã vào chỗ hang hùm tổ rắn ấy từ lúc tóc còn xanh mà cô học trò không biết). Đi cai mãi không được. Rồi chết trong trại cai nghiện. Có hai đứa con. Thằng con trai lớn lên, cũng noi gương bố chết thảm trong trại cai nghiện y như bố. May mà còn mụn con gái, có chút học hành, mặc dù chẳng được học cao. Nhưng may mà cháu cũng được tấm chồng. Tuy vẫn còn nghèo, nhưng được cái chúng biết thương nhau. Chúng đón mẹ về ở cùng.

Mấy đứa bạn (bây giờ phần lớn đã lên bà ngoại, thậm chí có cả bà nội rồi) cùng lớp bảo chả bao giờ gặp nó; mỗi khi gặp gỡ lớp nhân ngày nọ ngày kia, nó chả bao giờ tham gia, nó mặc cảm thua thiệt, chẳng bằng chị bằng em. Một bạn bảo: Thi thoảng em đi làm qua cổng nhà nó, thấy một bà già tóc muối tiêu đang ôm cháu ngồi trên bậu cửa, mắt nhìn lơ đãng ra đường như thể ngóng đón ai. Chính là nó đấy. Nó trông cháu cho đứa con gái nó.

2. Gặp lại một đồng nghiệp nữ. Sau gần ba chục năm. Vừa tay bắt mặt mừng, cô ấy thút thít khóc. Khổ, làm sao mà khóc? Ngày vui mà, nín đi em. Nói thế chứ mình cũng nghèn nghẹn giọng. Cũng chỉ hỏi thăm được đôi câu qua loa. Đông quá. Gặp ai cũng lại hỏi lại chào. Chả có câu chuyện nào ra đầu ra đũa.

Bạn ấy vận bộ áo dài màu vàng. Chắc đã lâu rồi không mặc áo dài thì phải. Một bộ áo dài cũ đã xơ sợi. Chắc là may cũng đã lâu. Trông gầy gò, nhầu nhĩ. Nước da đã xạm đen. Ồ, đây là cô giáo ấy của gần ba mươi năm về trước đấy ư? Khi ấy vừa mới tốt nghiệp một trường đại học danh tiếng ở dưới xuôi lên. Tươi trẻ. Có phần điệu điệu. Gặp anh nào cũng làm nũng. Eo ơi, đi gì mà như ma đuổi ý chứ, có chờ người ta không thì bảo... Đại loại như vậy. Bây giờ, quả là một lão bà...chân chính.

Sau hỏi thăm bạn bè, mới biết ngày ở Tây Bắc về quê, lúc ấy tuổi cũng đã cỗi, nhà nghèo không có tiền xin việc, rồi có anh bộ đội phục viên đến hỏi làm vợ, gật luôn; cưới xong bỏ luôn nghề dạy học, ở nhà hai vợ chồng làm ruộng, nấu rượu, nuôi lợn, yên phận làm một cặp nông phu suốt đời.

Khổ một nỗi, nếu yên bề nông phu hẳn lại đi một nhẽ. Đằng này, cái tâm hồn của một cô giáo dạy văn vẫn như hòn than chưa tàn hẳn, thỉnh thoảng lại được ngọn gió đẩu đâu thổi tới làm cho hòn than đỏ lại. Tuy nhiên, khi muốn trở lại với nghề thì cũng đã muộn rồi. Tuổi đã cứng, nhan sắc đã héo thì ai người ta muốn nhận nữa.

Chả biết những giọt nước mắt ấy là giọt nước mắt mừng vui ngày gặp lại hay là của những tủi thân.

3. Cách đây 5 năm, mình trở lại trường, gặp cô ấy mới biết cô ấy vẫn sống độc thân, nghĩa là chưa một lần lấy chồng. Hỏi: Thế em vẫn không chịu... cho thằng nào nó chết à? Có ai người ta thèm lấy em đâu. Em cũng muốn cho thằng nào nó chết lắm, nhưng chẳng có thằng nào nó chịu chết. Lần này gặp lại, mình không dám trêu đùa nữa. Trên mái tóc xanh óng của cô ấy ngày nào đã ánh lên nhiều sợi bạc.

Cô ấy trước đây bị một anh làm lãnh đạo trường tán tỉnh thế nào rồi thì ngả theo. Thấy bảo gã thề non hẹn biển rằng về xuôi bỏ vợ để cưới. Chờ mãi chẳng thấy đâu. Rồi đùng một cái gã kia chuyển về xuôi như một kẻ chạy làng. Cô ấy ôm hận ở lại một mình. Lúc ấy mới thấy tuổi trẻ của mình đã trôi qua, không gì gỡ lại được. Tình mất. Tuổi trẻ tàn phai. Lại còn bị tai tiếng nữa. Cứ thế, cô ấy kéo dài cái đời công chức héo hon theo năm tháng.

Lần này gặp lại mình tự nhủ không dám đùa nữa. Mình chỉ hỏi em vẫn khoẻ chứ, ừ sức khoẻ là số một, thấy em vẫn khoẻ là anh mừng rồi..

Năm nay cô ấy cũng đã ngót nghét năm mươi, nghĩa là dăm năm nữa lĩnh sổ hưu. Cũng là một đời người...

Giá như ngày trẻ, cô ấy biết bất chấp lời ong tiếng ve, đẻ lấy một đứa con, thì vẫn được cái quyền làm mẹ. Nhưng cô ấy đã để cơ hội trôi qua...

Ngày 20.10.2015